خیانه‌ت له‌ میرنشینی بادیناندا

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 27

له بەره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

 

(میرنشینى بادینان) له‌لایه‌ن كه‌سایه‌تییه‌كى كوردى ده‌ڤه‌ری بادینانی باشووری كوردستان به‌ ناوى (به‌هادینى كوڕى سه‌یفه‌ددین) له‌ ساڵى (1262ز) له‌ (ئامێدى) دامه‌زرا. له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتنیشی بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌، به‌وه‌ى هه‌ندێك بۆ كۆتاییه‌كانى سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسیی ده‌گێڕنه‌وه‌، كاتێك خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی چه‌ندین ناسناوى وه‌ك (به‌گ و میر)یان له‌ میره‌كانی بادینان نا. هه‌ندێكیش باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، تا ئه‌و كاته‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تى عه‌باسی له‌ ساڵی (1258ز) له‌لایه‌ن (هۆلاكۆخانى كوڕى مه‌نكۆخانى مه‌غۆل)ه‌وه‌ ڕووخا، ناوێك له‌ میرنشینی بادینان نه‌بوو. كاتێكیش ئه‌و (دوو) بۆچوونه‌ ده‌ده‌ین له‌ یه‌ك، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی ئه‌و ناسناوه‌یان له‌ خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی وه‌رگرتبوو، ته‌نیا سه‌رۆك هۆزه‌ ده‌ستڕۆیشتوه‌كانی ناوچه‌ی بادینان بوون، نه‌وه‌ك میره‌كانى بادینان. هه‌ر بۆیه‌ دواى ئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ڕووخا، (به‌هاددین كوڕى سه‌یفه‌ددین) له‌نێو سه‌رجه‌م سه‌رۆك هۆزه‌كانى ناوچه‌كه‌، ئه‌و هه‌له‌ی قۆسته‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتێكی خۆجێیه‌تی له‌ سنووری ناوچه‌ى (ئامێدی) دامه‌زراند. ئه‌وه‌ش كاتێك ده‌سه‌ڵاتى هۆزه‌كه‌ى له‌ قه‌ڵاى (تاروون)ه‌وه‌ بۆ قه‌ڵاى (ئامێدى) گواسته‌وه‌، كه‌ قه‌ڵایه‌كی سه‌خت و به‌ به‌رزییه‌وه‌ بوو. ته‌نانه‌ت ڕێگاكانی سه‌ركه‌وتن و گه‌یشتن به‌ قه‌ڵاكه‌ ئاسان نه‌بوو. هه‌ر بۆیه‌ توانی له‌ سه‌ره‌تادا به‌رامبه‌ر شاڵاوى مه‌غۆله‌كان خۆڕاگر بێت، به‌ڵام دواتر كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوه‌كه‌ و میرنشینه‌كه‌ بووه‌ به‌شێك له‌ قه‌ڵمڕه‌وی ده‌وڵه‌تى مه‌غۆل. ئه‌گه‌رچى تا ئێستا ڕوون نییه‌، ئه‌و كاره‌ له‌ سه‌رده‌می (میر به‌هادین)دا كراوه‌، یان (عیزه‌ددینى كوڕى)، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ زانراوه‌، ئه‌م میرنشینه‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی سێزده‌یه‌می زایینى تا سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شازده‌یه‌می زایینى كه‌وتووەته‌ به‌رده‌م شاڵاوی بنه‌ماڵه‌كانی (مه‌غۆل و جه‌لائیری و توركمانه‌كان). ئه‌و كاره‌ش دوای ئه‌وه‌ كراوه كه‌ به‌شێك له‌ میره‌كانی بادینان له‌پێناو مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵات، ملكه‌چییان بۆ خانه‌كانی مه‌غۆل و سوڵتانه‌كانی جه‌لائیری و میره‌كانی توركمانى ڕاگه‌یاندووه‌. وه‌ك سه‌رچاوه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن، ئه‌و ڕووداوانه‌ش هۆكاری ئه‌وه‌ بوون، ناڕه‌زایی بنه‌ماڵه‌یی لێ بكه‌وێته‌وه‌ و به‌شێك له‌ میره‌كانی ئه‌و كاره‌ قبووڵ نه‌كه‌ن و به‌رامبه‌ر ئه‌و گه‌ورانه‌ی بنه‌ماڵه‌كه‌یان بوه‌ستن، كه‌ ملكه‌چییان بۆ دوژمنانی خاك و خه‌ڵكه‌كه‌یان ڕاگه‌یاند، چونكه‌ له‌ بۆچوونى ئه‌واندا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای نه‌یارانی خۆیان خیانه‌ت بوو، به‌ڵام دواجار ئه‌و ڕووداوه‌ش وه‌ك زۆرینه‌ی میرنشینه‌ كوردییه‌كان به‌سه‌ر میرنشینی بادینایشدا تێپه‌ڕى.


كاتێكیش شه‌ڕى (چاڵدێران) له‌ (23ى ئابی 1514ز) ڕووی دا، ئه‌م میرنشینه‌ كه‌وته ‌به‌ر شاڵاوی سوپای عوسمانی. ئه‌وه‌ش كاتێك (سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م) له‌ ئازه‌ربایجانه‌وه‌ (موحه‌ممه‌د بیقلو پاشاى ئامه‌دى) به‌ سوپایه‌وه‌ نارده‌ سه‌ر ناوچه‌كانی باشووری خۆرئاوای (چاڵدێران). (موحه‌ممه‌د بیقلو پاشا)ش یه‌كێك له‌ فه‌رمانده‌كانی به‌ناوی (فه‌رهاد پاشا) نارده‌ سه‌ر میرنشینی بادینان، به‌ڵام له‌لایه‌ن (میر حه‌سه‌ن كوڕى میر سه‌یفه‌دین) به‌رپه‌رچ درایه‌وه‌ و شاڵاوه‌كه‌ى بێ ئه‌نجام ما. زۆری نه‌خایاند ڕێكکه‌وتننامه‌كه‌ى (سوڵتان سه‌لیمى یه‌كه‌م و مه‌لا ئیدریسى به‌دلیسی) ده‌سه‌ڵاتى ئه‌م میرنشینه‌ى گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تى عوسمانى، كاتێك (میر حه‌سه‌ن) له‌سه‌ر داوای (مه‌لا ئیدریسى بەد‌لیسی) دانی به‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كاندا نا، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی سوڵتانی عوسمانی ده‌سه‌ڵاتی میرنشینه‌كه‌ بۆ خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌ی به‌پێی سیسته‌می پشتاوپشت بهێڵێته‌وه‌. لێره‌وه‌ش ده‌سه‌ڵاتى ئه‌م میرنشینه‌ كه‌وته‌ ژێر قه‌ڵمڕه‌وی ده‌وڵه‌تى عوسمانی. پرسیاری مێژوویی و ته‌وه‌ری باسه‌كه‌ی ئێمه‌ش ئه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و میره‌ كورده‌ توانیبێتى به‌رپه‌رچی سوپای عوسمانییه‌كان بداته‌وه‌، له‌كاتێكدا خودی سوڵتانی عوسمانی له‌ ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان بوو، بۆچی دواتر ملكه‌چیی بۆ ڕاگه‌یاند؟ یان بۆچی دواتر كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریی (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی)؟ دیاره‌ ئه‌ویش خۆی نه‌هاته‌ لای (میر حه‌سه‌ن)، به‌ڵكوو نوێنه‌رێكی تایبه‌تى نارده‌ لای و زامنی پاراستنی خاك و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن سوڵتانی عوسمانییه‌وه‌ پێ ڕاگه‌یاند! هه‌ر بۆیه‌ ده‌كرێت ئه‌و ڕووداوه‌ به‌ جۆرێك له‌ خیانه‌ت پێناسه‌ بكه‌ین، سا ئه‌و خیانه‌ته‌ هۆكار و ئه‌نجامده‌ركه‌ی (مه‌لا ئیدریس) بووبێت بۆ خزمه‌تی ده‌وڵه‌تى عوسمانی، یان رٍِازیبوونی (میر حه‌سه‌ن) بووبێت بۆ دوورخستنه‌وه‌ى به‌ڵاى شه‌ڕى عوسمانییه‌كان له‌سه‌ر خۆی و میرنشینه‌كه‌ی، له‌كاتێكدا توانی به‌سه‌ریشاندا سه‌ربكه‌وێت! نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكوو كوڕه‌كه‌یشى (میر حوسێن/ 1523-1576ز) نه‌ك هه‌ر بووه‌ یه‌كێك له‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كانی (سوڵتان سوله‌یمانى قانوونی)، به‌ڵكوو یه‌كێك بوو له‌ یاوه‌ر و پشتیوانه‌كانی سوڵتان بۆ گرتنی شاری (به‌غدا) له‌ ساڵی (1534ز)دا. لێره‌وه‌ ساڵانى نێوان (1515-1836ز) ساڵانێكی پڕ شه‌ڕ و ئاشووب و ململانێ بوو بۆ میره‌كانی میرنشینی بادینان، چونكه‌ سه‌رباری ململانێی ده‌وڵه‌تى عوسمانی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدارانی شیعه‌ی ئێران له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارێتیى ناوچه‌كه‌، دۆخی ناوخۆیی كوردستان و میرنشینه‌ كوردییه‌كانیش باش نه‌بوو، به‌ڵكوو به‌رده‌وام له‌ ململانێدا بوون. ئه‌و ڕووداوانه‌ش هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی ده‌نگی ناڕه‌زایی بوون له‌ناو خودی میرنشینه‌كه‌، وه‌ك ململانێی نێوان (قوبادی كوڕى حوسێن كوڕى حه‌سه‌ن كوڕى سه‌یفه‌ددین) له‌گه‌ڵ (سوله‌یمان كوڕى موباره‌ك كوڕى سه‌یفه‌ددین) له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی (1576ز)، كه‌ دواجار به‌ سه‌ركه‌وتنی (بایرام كوڕى حوسێن كوڕى حه‌سه‌ن) برای (قوباد) به‌ ئه‌نجام گه‌یشت، كاتێك به‌ پشتیوانیی عوسمانییه‌كان توانی له‌ براكه‌ی و (سوله‌یمان) بدات. واته‌ ئه‌و ململانێیه‌ش به‌ خیانه‌تێك كۆتایی پێهات.


دۆخى ئه‌م میرنشینه‌ به‌و شێوه‌یه‌ هات، تا ئه‌و كاته‌ی (میر موحه‌ممه‌د میری سۆران) له‌ شاڵاوێكیدا ساڵى (1836ز) ده‌ستى به‌سه‌ر میرنشینی بادینان و شاری (ئامێدى)دا گرت و كردیه‌ به‌شێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى. واته‌ میرنشینێكى كوردی به‌ میرنشینێكی كوردیی تر لێدرا. ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تى دایه‌ عوسمانییه‌كان، دواى میرنشینی سۆران، ده‌سه‌ڵاتیان بگاته‌ شارى (ئامێدى)و داگیرى بكه‌ن، به‌ڵام ئه‌و كاره‌ی عوسمانییه‌كان (شه‌ش) ساڵ دوای ڕووخاندنى میرنشینی سۆران بوو. ئه‌وه‌ش وه‌ك قه‌ره‌بوویه‌ك بۆ ئه‌و شاڵاوه‌ی له‌لایه‌ن (میر موحه‌ممه‌د)ه‌وه‌ كرایه‌ سه‌ریان. لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای نه‌یارانی كورد له‌لایه‌ن خودی كورده‌وه‌، هۆكاری په‌رته‌وازه‌یی بنه‌ماڵه‌یی و ڕووخانی ئه‌م میرنشینه‌ش بوو وه‌ك سه‌رجه‌م میرنشینه‌ كوردییه‌كان.


سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1. شرفخان بدلیسى: شرفنامه‌.
2.محمد امین زه‌كی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.
3. د. ئاكۆ بورهان: مێژووی میرنشینه‌ كوردیه‌كان له‌ چاخی نوێدا.