چه‌مكى جێنده‌ر و یه‌كسانیى جێنده‌رى

 

جێنده‌ر Gender وشه‌یه‌كى ئه‌مەریكییه‌، له‌ (Genus)ى لاتینییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، واتاى (جۆرى كۆمه‌ڵایه‌تی)یه‌. بۆ یه‌كه‌م جار جێنده‌ر له‌لایه‌ن ئان ئۆكلى و نووسه‌ره‌كانى هاوڕێیه‌وه‌ له‌ حه‌فتاكانى سه‌ده‌ى رابردوو به‌كار هێنرا، پاشان له‌ ساڵى 1988 له‌ ئه‌وروپاى رۆژئاوادا.


تێگه‌یشتن له‌ جیاوازییەكانى نێوان ره‌گه‌ز sex و جێنده‌ر gender پێویستییه‌كى گرنگه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكى جێنده‌ر، كه‌ چه‌مكێكى نوێیه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان، ئه‌و جیاوازییه‌ى نێوان ئافره‌ت و پیاو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كولتوورى كۆمه‌ڵگه‌، گوایه‌ ئافره‌ت بوونه‌وه‌رێكى لاوازه‌، سۆزداره‌، پاسیڤه‌، بۆیه‌ ده‌بێ سه‌برى هه‌بێ و ملكه‌چ بێ و له‌دواییشدا خزمه‌تى نێرینه‌كانى ناو ماڵ بكات.


به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، پیاو به‌هێز و ئاكتیڤ و چاونه‌ترس و عه‌قڵانییه‌ و چه‌ترى سه‌ر خێزانه‌ و نان په‌یدا ده‌كات، بۆیه‌ ده‌بێ پله‌ یه‌ك و بڕیارده‌ر بێت، ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مڕۆدا ناگونجێ، چونكه‌ رێژه‌یه‌كى زۆر له‌ ئافره‌تان شان به‌ شانى پیاو كار ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ پێگه‌ى بڕیارداندا نین.


ئه‌وه‌ كولتوور و سیسته‌مى باوكسالارانه‌یه‌، رۆڵ و كاره‌كان ئه‌دات به‌ كه‌سه‌كان.


ئه‌گه‌ر تایبه‌تمه‌ندیى بایۆلۆجیى مرۆڤ وه‌ربگرین، ئه‌وا‌ په‌یوه‌ندیى به‌ ڕه‌گه‌زه‌وه‌ هه‌یه‌، واته‌ ره‌گه‌ز نه‌گۆڕه‌، زگماكه‌، بۆ نموونه‌، نێر و مێ، هه‌ر ره‌گه‌زه‌ و تایبه‌تمه‌ندیى نه‌گۆڕى خۆیان هه‌یه‌ (مێ منداڵى ئه‌بێت، نێر ناتوانێ دووگیان بێت).


له‌كاتێكدا، جێنده‌ر واته‌ ئافره‌ت (كچ و ژن) و (پیاو و كوڕ)، له‌ ئه‌رك و ماف و رۆڵ و په‌یوه‌ندییان له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا، رێگه‌پێدراوه‌كان، چاوه‌ڕوانكردن لێیان، بریتییه‌ له‌و رۆڵه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ و خێزان بۆ ئافره‌ت و پیاوى ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن، واته‌ بگۆڕه‌، له‌ ڕێگه‌ى كۆمه‌ڵگه‌وه‌ فێرى ده‌بن، له‌ په‌روه‌رده‌ى خێزانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و پاشان له‌ قوتابخانه‌ و ده‌ره‌وه‌ى ماڵ ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ و ده‌بێت به‌ كولتوور، بۆ نموونه‌، تایبه‌تكردنى ره‌نگى شین بۆ كوڕ و ره‌نگى په‌مبه‌یى بۆ كچان له‌ كاتى له‌دایكبوونیانه‌وه‌. تا ده‌گاته‌ جیاكارى له‌ ده‌ستنیشانكردنى جۆرى یاریى كچ و كوڕ (ئوتومبێل، چه‌ك، تۆپ) بۆ كوڕ، له‌كاتێكدا كچان ده‌بێ (بووكه‌ڵه‌یان) به‌ده‌سته‌وه‌ بێ بۆ یاریكردن.


له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونى منداڵ، جیاكاریى له‌ تایبه‌تكردنى ئیشوكارى ناوماڵ و رێگه‌پێدانى چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ى كوڕ و هه‌ڵسوكه‌وتیان و رێگه‌گرتن له‌ كچان، ئه‌مه‌ وا له‌ منداڵ ده‌كات درك به‌و جیاوازییه‌ بكات و بزانێ سنوورى مافه‌كانى هه‌تا كوێیه.

یه‌كسانیى جێنده‌رى چییه‌؟


یه‌كسانیى جێنده‌رى واته‌ هاوسه‌نگیى جۆرى كۆمه‌ڵایه‌تى، هاوسه‌نگیى نێوان (ژن و پیاو- كوڕ و كچ ) له‌ رووى ماف و ئه‌ركه‌وه‌، واته‌ ژن و پیاو مافى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ ده‌رفه‌تى یه‌كسانیان بۆ بڕه‌خسێت له‌ به‌رپرسیارێتى و كاركردن به‌بێ جیاوازى.


له‌به‌رئه‌وه‌ى ژن و پیاو، یان كچ و كوڕ ته‌واوكه‌رى یه‌كترن و بنه‌ماى دروستكردنى خێزان و نه‌وه‌ى دواڕۆژن و هه‌ریه‌كه‌ و تایبه‌تمه‌ندیى خۆى هه‌یه‌، پێدانى ده‌رفه‌تى یه‌كسان به‌ هه‌ردووكیان، ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كى باشتر و هه‌مه‌جۆرى ده‌بێ له‌ناو خێزان و كۆمه‌ڵگه‌.


هه‌رچۆن یه‌كسانیى جێنده‌رى هه‌یه‌، پێچه‌وانه‌كه‌یشى (جیاكاریى جێنده‌رى)یه‌، واته‌ جیاوازیكردن له‌نێوان (ژن و پیاو – كچ و كوڕ) له‌ پێدانى ده‌رفه‌ت و گێڕانى رۆڵ، ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى كوردى، ئه‌و جیاكارییه‌ به‌ئاشكرا ده‌بینرێ، له‌ بوارى سیاسى و ئابوورى و هه‌لى كار و به‌شداربوونى ئافره‌ت له‌ سه‌رجه‌م كایه‌كانى كاركردن له‌ده‌ره‌وه‌ى ماڵ، تا ده‌گاته‌ ناو جومگه‌كانى حكوومه‌ت، هه‌رچه‌نده‌ سیسته‌مى كۆتا بۆ ره‌خساندنى چوونه‌ پێشه‌وه‌ى ئافره‌ت په‌یڕه‌و كراوه‌، ئه‌ویش له‌ په‌رله‌ماندا قه‌تیس ماوه‌ و له‌ ده‌زگا حكوومییه‌كاندا ئه‌و ناباڵانسییه‌ زۆر ئاشكرایه‌.


له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌دا ئه‌و جیاكارییانه‌ زۆر دیارن، به‌ پێدانى هه‌موو مافێك به‌ كوڕان و لێسه‌ندنه‌وه‌ى له‌ كچه‌كان، هه‌ر له‌ ئازادیى ده‌ربڕین و چوونه‌ ده‌ره‌وه‌، تا شوێنى كار، ئه‌مه‌ وا له‌ كچان ده‌كات بڕوایه‌كى له‌رزۆكیان به‌ تواناكانى خۆیان هه‌بێ، له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو هێڵه‌ سوورانه‌ش، كه‌ سیسته‌م بۆیان ده‌كێشێ له‌ به‌ڕێوه‌بردن و به‌شداریكردن و سه‌ركردایه‌تیكردن و سه‌فه‌ركردن دووریان ده‌خاته‌وه‌ و ده‌رفه‌تى بڕیاردانیان پێ نادات، ته‌نانه‌ت بوار نادرێ به‌ ژنى سه‌ركرده‌ش به‌شداری له‌ دانوستانه‌كانى ئاشته‌وایى و بڕیاره‌ گرنگه‌كاندا بكات.


كاركردن بۆ به‌ده‌ستهێنانى ده‌رفه‌تى یه‌كسان بۆ ژن و پیاو به‌پێى كولتوور و كۆمه‌ڵگه‌ و كات ده‌گۆڕێ، جارێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى رۆژهه‌ڵاتیدا له‌سه‌ره‌تایه‌، بۆیه‌ ده‌بێ سه‌ره‌تا ئه‌و تێڕوانینه‌ نه‌رێنییه‌ى بووه‌ به كولتوور بگۆڕدرێن، ئه‌وه‌ش پلانى گه‌وره‌ و میكانیزمى جێبه‌جێكردنى داڕێژراوى ده‌وێت، به‌ ڕێگه‌ى چاكسازى و پێداچوونه‌وه‌ به‌ سیسته‌مى په‌روه‌رده‌ له‌ بابه‌ته‌كانى خوێندن، به‌ هوشیاركردنه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ له‌ راگه‌یاندن و رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و له‌ مینبه‌رى مزگه‌وته‌كانه‌وه‌، به‌ یاسا له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌، به‌شداریكردنى ئافره‌ت له‌ حكوومه‌ت، ئه‌مه‌ش كارى بوێرانه‌ و جدیى ده‌وێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ هوشیاركردنه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ له‌لایه‌ن رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نییه‌وه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌شداربوونى ئافره‌ت فراوانتر ده‌كه‌ن، تا ده‌بێته‌ هۆى سه‌ربه‌خۆبوونیان له‌ رووى ئابوورییه‌وه‌، لێره‌وه‌ ئافره‌تیش ده‌بێته‌ خاوه‌نى خودى خۆى و ئه‌توانێ بڕیار و راى خۆى هه‌بێ، له‌ هه‌مان كاتدا هاوكاریى پیاو ده‌كات له‌ناو خێزاندا.


له‌به‌ر ئه‌و ناهاوسه‌نگییه‌ى، كه‌ له‌ به‌شداربوونى ئافره‌ت و پیاو له‌ كوردستاندا ده‌بینرێ، ئه‌بێ ئافره‌تان خۆیان به‌هێز بكه‌ن و په‌ره‌ به‌ توانا فیكرییه‌كانیان بده‌ن، ئه‌وجا داواى مافه‌كانیان بكه‌ن.


كه‌واته‌ ئه‌و فاكته‌رانه‌ى هۆكارى نایه‌كسانیى جێنده‌رین (په‌روه‌رده‌، سیاسى، یاسایى، ئابوورى، كولتوورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و ئایینى)ن، له‌كاتێكدا له‌ وڵاتانى رۆژئاوا یه‌كسانیى جێنده‌رى خراوه‌ته‌ ناو هه‌موو جومگه‌كانى كاركردن بۆ پێشخستنى ئافره‌ت له‌ ڕووى فیكرى و مه‌عریفییه‌وه‌، كه‌چى لاى ئێمه‌ له‌سه‌ره‌تایه‌ و هێشتا ناهاوسه‌نگییه‌كى به‌رچاو له‌ به‌شداربوونیدا هه‌یه‌.