فۆلكلۆرى هەورامان زێد و زادەى خودی خۆیەتى

1

ئاواز و گۆرانیى فۆلكلۆرى هەمیشە بەزیندوویى دەمێنێتەوە و دەبێتە مایەى مانەوەى موزیكی كوردی بۆ نەوەكانمان، بێگومان لە وڵاتانیش بەگەرمى پێشوازى لەو بوارە دەكەن. نووسینەوەى بەرهەمى فۆلكلۆرى بەتایبەتى شیعر و بەیت و بالۆرە، بۆ هەر میللەتێك رەواج و سەرمایەى نەتەوەییە. ئەو هونەرە میللییە یان فۆلكلۆرییە نەوە لەدوای نەوە ڕادەستى ڕۆڵەكانى دەكات، بۆیە بەزیندوویى و نەمرى دەمێنێتەوە. ئەو میللەتانەى خاوەنی فۆلكلۆرن، ڕەگوڕیشەى نەتەوەییان لەبارە و لەناو ناچن، بۆ بە ئەرشیڤكردنى ئەو سامانە نەتەوەییە، ئەركى سەرشانى نووسەر و هونەرمەندانیەتى زۆر بە خێرایى رووپێوی مەیدانی بكەن.


هۆكارەكانى توێژینەوەى مەیدانى دەكەوێتە سەرشانى ئەو مرۆڤە دڵسۆزانەی كە ڕۆژانە شاخ و دەشت و دەر دەكەن تا بە زووترین كات ئەو ڕەواجە بیهێنێتە بەرهەم. هەرچەندە ئەو مرۆڤانە ئەرك و ماندووبوونێكى زۆر دێتە ڕێیان، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا نابێ كۆڵ بدەن. بۆیە فۆلكلۆر مانایەكى بەرفراوان لە پانتاییەكى زۆردا واتا و مەبەستى جۆراوجۆرى هەیە.


هونەرمەند یان نووسەر ئەگەر لە ئەدەبى فۆلكلۆرى خۆیەوە تەماشاى فۆلكلۆرى وڵاتان بكات، ئەو هەلومەرجەى كە هەیەتى لە ژینگەكەى خۆیەوە دەتوانێ مافى دیاریكردن و هەڵبژاردنى هەریەك لەو بابەتە فۆلكلۆرییانە پەرە پێ بدات بەگوێرەى ویستى خۆى، دڵنیا دەبێت كە چالاكیى زیاتر لە بوارەكەى خۆیدا ئەنجام بدات. ئەوانەى هونەرمەندن یان هونەرمەند بوون، ئەو فۆلكلۆرەیان لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكى تر ڕادەست كردووە. لەو كاتەوەی نەتەوەى ئێمە پەیدا بووە، ئەو سامانەیش پەیدا بووە، "یەكێ لە تایبەتمەندییەكانى موزیكى فۆلكلۆر ئەوەیە لەگەڵ زەمەندا بەردەوام دەگۆڕێ، بۆیە هەمیشە زیندووە ...". هەر ئەوەیش وای كردووە هەورامان پێش (3705) ساڵ، وڵاتى ئاریانڤاچەكان لە ڕێچكەى خۆى بەردەوامیى هەیە تا ئەمڕۆ كە بەرەو هەزارەى سێیەمی جیهان هەنگاو دەنێ، بەڵام ئاوازێكى هەورامان لە نەوەى پێش خۆى بۆ ماوەتەوە، واتە هاناى بۆ ئاواز و گۆرانى میللەتانى دیكە نەبردووە.


"ئێمە چەندین جۆر موزیكى كوردیمان هەیە، یەكیان سەرەتاترینى جۆرى موزیكییە و بە شێوەى بریتیڤە، واتە وەك ئەو زێڕە وایە كە لەژێر خاك دەرى دێنین، موزیكى ڕەسەنى كوردى و هەر نەتەوەیەكى تریش وەك ئەو زێڕە وایە". زیاتر ئەو زێڕەى كە ئێمە هەمانە لە گوندەكاندا سەرچاوەى گرتووە، بۆیە گەڕان و پشكنین زۆر پێویستە، چونكە تا ڕۆژێك زووتر ئاوازێك زیندوو بكرێتەوە، ئەوەندە زیاتر وەچەكانى ئێمە شارەزایى ئەو بوارە دەبن. فۆلكلۆرى وڵاتى ئێمە جیاوازە لە فۆلكلۆرى عەرەب یان هەر نەتەوەیەكى ترى ئەم جیهانە. هونەرمەندى زۆر گەورەمان هەبوون كە فۆلكلۆریان زیندوو كردووەتەوە، بەڵام نەبوونى ئامێرى تۆماركردن كەم بووە یان نەبووە، بۆیە لە هەوراماندا زیاتر سینگ بە سینگ باو بووە كە تا ئێستەیش هەر باوە. چونكە ئێستەیشى لەگەڵ بێ هیچ داوودەزگایەك نییە ئەو كارە ئەنجام بدات، بەڵام ئەو فۆلكلۆرە هەروەك خۆى وەك كارەكانى زێد ماوەتەوە. "لە گوندى هەورامان خۆ (سەنتى سایزەر) و ( كیبۆرد) ڤیۆلۆن و ئەم شتانەى لێ نییە، خۆى چەپڵەى لێ داوە و گۆرانى دەچڕێ".


ئەو چەپڵەیە كە لە گۆرانى فۆلكلۆرى هەوراماندا لێ دەدرێت، هەمان ریتمە (دوم تەك) بە دەهۆڵ لێ دەدرێت، واتە ئاوازەكانى هەورامان لە خودى ئاوازەكاندا ڕیتم هەیە، بۆیە ئەو هونەرمەندانەی كە دەیانەوێ ئاوازێك بچڕن، دەبێ لەگەڵ ئاوازەكەدا خۆیان بگونجێنن، نەك ناشاز یان ئاوت بكەن، هونەرمەند عوسمان كێمنەیى كاتێ گۆرانى "ئاى بەلەنجە گیان" دەچڕێ، چەپڵەكان ئەوەندە لەگەڵ ئاوازەكەدا هاوشێوەن، هەم چەپڵەكە و هەم ئاوازەكە ئاوێتەى یەكتر دەبن.


ناسنامەى هونەرى هەورامان هیچى لە هونەرى وڵاتان كەمتر نییە. بەڵام دەبێ مرۆڤ خۆى سەرى خۆى بخورێنێ نەك یەكێكى تر، دەبێ ئێمە خۆمان دڵسۆزى خۆمان بین بۆ زیندووكردنەوەى هونەرى فۆلكلۆرى خۆمان. ئاوازى فۆلكلۆرى بە هەموو ئامێرە موزیكییەكان دەژەنرێ، مەرج نییە هەر بە چەپڵە بگوترێ، تەنانەت باربەد پارچە موزیكى هەیە بە ناوى (هەورامان)، دەگەڕێتەوە سەر (گات)ەكانى ئاڤێستا كە لە ناوچەكانى كوردنشین هەیە. (هۆرە)ى هەورامان هەم لە ڕووى دەربڕینى وشە و هەم شێوەى میلۆدییەكانەوە، لەگەڵ موزیكى سەردەمى ساسانى نە نۆتەیەك هەبووە نە موزیكێك، بەڵام ئەو موزیكەى ئێستە لە كوردستان هەیە، هەروەها ئەو ئاتەشگایانەى ئێستەیش لە هەوراماندا ماون، زۆریش پێ دەچێ باربەد لەژێر كاریگەریى موزیكى ئەوكاتى هەوراماندا بووبێ ..".


لێرەدا پێویست دەكات ڕۆڵى كامگارەكان زۆر بەرز بنرخێنین، چونكە ئەوان زیندووكەرەوەى ئاهەنگسازى یان پەرەپێدەرى ئاواز و موزیكى هەورامانن، توانیویانە گەشت بە ئاوازە ڕەسەنە فۆلكلۆرییەكاندا بكەن و نۆتەنووسى جوان و زەریفیان بۆ ئاواز و گۆرانى هەورامان داناوە. "موزیكى فۆلكلۆرى كوردى لە ئاستى موزیكى فۆلكلۆرى دنیادایە، هاوشانى ئەوانە ئیجرا دەكرێ و زۆر جاریش لەوان جوانترە. بەڵام ئەگەر مەبەست لایەنى موزیكى جیهانى بێ، هێشتا لەو بوارەدا كارێكى ئەوتۆ نەكراوە و دەبێ چاوەڕێ بین ئاهەنگساز و بژەنى چاك پەروەردە بكەین، لە موزیكى فۆلكلۆردا هیچ كەموكورتییەكمان نییە".


ئەو هونەرمەندانەی ئاواز و گۆرانیى فۆلكلۆرى دەڵێن، دەبێ زۆر چاك بزانن كە كام ئاواز فۆلكلۆرییە و تێكەڵى نەكات لەگەڵ ئاوازى وڵاتانى دەرودراوسێ. فۆلكلۆر دەبێ زۆر بە ڕاسپاردەیى بەكار بهێنریت، ئەو ئاهەنگسازەى ئەگەر بیەوێ ئاوازێكى فۆلكلۆرى بژەنێ، دەبێ زۆر شارەزایى لەو بوارەى خۆیدا هەبێ. ئێستە هەندێ هونەرمەندى سترانبێژ هەڵكەوتوون لە كوردستاندا، زۆربەى ئاوازە فۆلكلۆرییەكانى (هەورامان)یان چەواشە و وێرانەخاك كردووە، یان شیعرەكە دەستكارى دەكەن یان ئاوازەكە بە موزیكێكى دراوسێ دەژەنن، واتە دەنگ و سەداى ئەوانى پێوە دیارە، ئەم كارەیش بۆ فۆلكلۆر وەك نواندنەوەیە، بەڵام مۆركى فۆلكلۆرى هەرگیز بەها زەریفەكانى بزر ناكات.


ناكرێ ڕەگ و خاكى گۆرانیى فۆلكلۆرى هەورامان بدۆڕێنین چونكە فۆلكلۆرە، ئەو مۆركە دەپارێزێ و ناهێڵێ ڕەگوڕیشەى هونەرمان ئاڵوواڵا بكرێ بە هونەرى بێگانە، بەتایبەتى ئەو شیعرە فۆلكلۆرییانە كە لەسەر كێشى خۆماڵى، ئەو ئاواز و گۆرانییانە شێوە و فۆڕم و ماكى خۆیان وەرگرتووە. هەروەها فۆلكلۆر دەروازەى دۆزینەوەى ناسنامەى فەرهەنگى ئێمەى ئاریانڤاچەكانە هەر لە مێژووى بوونى نەتەوایەتى خۆمان.


ئەگەر ئەو كەسانەى كاربەدەستن و سۆز و عەشقیان نەبێ بۆ فۆلكلۆر، ئەوە دەبێتە هۆى ئەوەی هونەر و فەرهەنگمان هەر بەبێ نازى بمێننەوە، فۆلكلۆرى هەورامان هونەرى ڕاستەقینەى خۆى تێدایە. "زۆربەى موزیكى ئەم 20 ساڵەى فارسى لە موزیكى ئێمە وەرگیراوە و كەسیش نایناسێتەوە. موزیكى ئێمە وەك میللەتان غەدر لێكراوە، ئەركى كەسانى وەك ئێمەیە كە خوێندەوارى باڵامان هەیە كە بتوانین ئەمانە بە شێوەى زانستى زیندوو بكەینەوە". دیارە ئەگەر میللەتێك خۆى هەوڵ نەدات، نابێت چاوەڕوانى كاسەى دراوسێ بێ بەتایبەتى داگیركەرانى وڵاتى ئێمە، نەك هەر ناهێڵن گۆرانى و فەرهەنگمان بناسێنین، بەڵكوو زمان و خاك و ئاویشمان لێ قەدەغە دەكەن و مێژووى ئێمەیان شێواندووە. هەرچى چاك بێ هى خۆیانە، هەرچى كارى نالەبار و خراپەكاریشە بۆ ئێمەیان بەجێهشتووە، بەڵام تێورى ئەدەبى و دەقى فۆلكلۆریمان بەرەنگارى ئەو چەواشەكارییە دەبێتەوە، بۆیە نە فارس، نە تورك و نە عەرەب، بەقەدەر فەرهەنگ و فۆلكلۆرى ئێمە دەوڵەمەند نین و فۆلكلۆرى هەورامان لەسەر بنەماى خۆى بنجى بەستووە، ئەدەبى فۆلكلۆرى پانتاییەكى زۆرى لە هەوراماندا هەیە، ئەو كەرەستە خاوانە هەر بە پاكى ماونەتەوە.


چەند نموونەیەكى بەیتى فۆلكلۆرى كە شادى و خۆشى دەهێنێ.


"بدیە ئاچەما چنە سیاوێنێ
ماچى وەنەوشە و گۆشە و ئاوێنێ
كەرە ئابانە تەماشات كەرو
نەكاى داخەكات قیامەت بەرو
كەرە پەنجەرە خەزان زەردبیەن
نارنج و لیۆ ئامێتە بیەن
چەرماو چەمەكات هەسارەو ڕۆیا


قەمچو زوڵفەكات گوڵەكە و شەوبۆیا" مێژووى هەورامان بەرگى یەكەم لا 12.


كاتێ دوو خۆشەویست دوو دڵدارى ڕاستەقینە وەك (شیرین و فەرهاد) تەماشاى یەكتر دەكەن، خۆشى و ئارامى بۆ هەردووكیان دێ. كاتێ هەڵپەڕكێ دەكەن كوڕگەل لە خۆشى و شادیدا بە ئازادى خەمەكانیان بە بادا دەدەن. وەك ناسك نازدارێ لە پەنجەرەوە تەماشاى باخ و چۆمەكانى هەورامان دەكەیت، هەست بە دڵنەوایى و خۆشى دەكەیت كاتێك بووك سوارى ئەسپ دەكرێ، لەنجەولارى پێ خەسوو بە ئاوێنەى ڕەنگاوڕەنگ تیشك لەم شاخ و ئەو شاخ دەداتەوە، پرچى لوول و زوڵفى ئاڵۆز بەسەرشانى بووكێدا چین چین هاتوونەتە خوارێ، ئەو ساتە هەورامان لە شنەى بەهارانى لەگەڵ لاوى كاكۆڵ بەسەر و مشكى پیاوى هەرزەكاراندا گڤەى باى بەربەیان، گوتنى گۆرانى سەحەرى ئەوەندەى تر هەورامان گیانى ئازادى پێكەوەیى دەردەكەوێت، كاتێ دەنگى سێكوچەى سیاچەمانەچڕان دێتە گوێ، ئەو كاتە هەورامان ڕەنگینى و وێنەى تابلۆى جوان ئەوەندەى تر سیاچەمانەى (عوسمان كێنەیى و حەمەحوسێن كێمنەیى و شەفیع كێمنەیى) دەرەى هانە گەرمڵە و بیارێ، بە ڕێحانەى شەست پەڕجە باخان، بۆن و هێنە و سمڵى نازداران، هەروا دەزانى لە دنیاى سیحراوى بە ئەندێشەى عیشقى پاكى پیرى پیرانى هەورامان، شەو تا بەیانى لالۆ عوسمان چریكەى دێ وەك شافریشتەى باخان بۆ ئەو ئاوازە بەرزە چڕانە، هەزاران نەخۆشى ئێش و ئازارى دڵ لا دەبات.


چۆن هونەرمەندى سترانبێژى نێرینە هەبووە وەك ئاماژەم بۆ كردن، ئەو هونەرمەندانە زۆربەیان ئاوازى فۆلكلۆرى هەورامانیان چڕیوە. ئا بەو جۆرەیش هونەرمەندى ئافرەت لە هەوراماندا گۆرانیى فۆلكلۆرییان زۆر چڕیوە، چ بە ئاوازى لایەلایە بۆ كۆرپەكانیان یان بەدەم شیردان بە منداڵەكەى، گۆرانیشى چڕیوە وەك:
"كەم بۆ كەم لوە كەم دە دژمانى
ئینە ساڵیوا خۆ جوابما دانى
كەم بۆ كەم لوە وەرو بانانە
بە وێ نماناى نمۆ لامانە" مێژووى موزیكى هەورامان لا 262.
ئەم دوو بەیتە فۆلكلۆرییە باسى ئەڤینى ئافرەت دەكات، ئەو ئەڤینە كاتێك لاوێك داخوازى كچێك دەكات بۆ ئەوەى ببێتە هاوسەری ژیانى، بەڵام كەسوكارەكەى ڕازى نابن، بۆیە ئافرەتەكە بەشێوازێكى ئەدەبى وەڵامى خوازبێنی كارەكەى دەداتەوە و ئیدى بۆ ئەو نابێ، لەبەر ئەوە داوا دەكات نابێ بە دەورى ماڵیاندا بێت و بچێت بۆ ئەوەى كە بۆى نەبووە، ئیدى پێویست ناكات ناوبانگى بزڕێنێ، بۆیە ئەو خانمە بەو دوو بەیتە فۆلكلۆرییە وەڵامى داوەتەوە. كەواتە فۆلكلۆرى هەورامان ڕەگوڕیشەى قووڵە. هەروەها فۆلكلۆرى ناوچەكە ئەوە دیار دەكات كە نابێت ئابڕووى كچەكە بچێت، وەك لە هەندێ ناوچە باوە ئەگەر ئەو دوو كەسە بۆ یەكتر نەبن، دەبێتە شەڕ و هەرا، بەڵام لە جیاتى شەڕ و ئاژاوە ئافرەتەكە بە شیعرى فۆلكلۆرى وەڵامى داواكارەكەى دەداتەوە. ئەو ئاوازەیش كە بەو شیعرە فۆلكلۆرییانە دەگوترێت، مێژووەكەى دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمى ئاریانڤاچەكان كە چیاى (ئاویەر) نزیك شارى سنە شوێن و نشینگەیان بووە.


ئەمەیش چەمكى ئەو شیعرە فۆلكلۆرییانەیە كە دایك بۆ زارۆڵەكەى دەیڵێت:
لاى لایت پەى كەرو تا ساجى سەر
بەڵكوو تۆ بووسى خەمم نەوزى بەر
ئازیزم ڕۆڵە گیانى شیرینم
جە خوایم گەرەكا مەرگیت نەوینم
ڕۆڵە ئازیزم وینایى چەمام
خەرمانو خەلەیم ئارامى هیوام
بووسە ئازیزم شەوگار درێژا
ئەدات پەى تۆ شەو سەرا ڕێزا
ڕۆڵە لاى لایە گیانم لاى لایە
یا خوا مەردانە تۆ بەینە مایە هەمان سەرچاوە، لا 79.