عێراق لەنێو جیۆپۆلەتیکی هه‌رێمایه‌تیدا

 

ئه‌وه‌ى له‌ باسى شوێنى جوگرافیى ده‌وڵه‌تدا به‌بیردا دێت، شوێنى فەلەكییه‌. واتا شوێن به‌گوێره‌ى بازنه‌كانى پانى و هێڵه‌كانى درێژى، یان پێى ده‌گوترێت (شوێنى ره‌ها). دیاركردنى شوێنیش به‌گوێره‌ى بازنه‌كانى پانى، گرنگیى زۆرتره‌ له‌ روانگه‌ى جوگرافیاى سیاسییه‌وه‌، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هێڵه‌كانى درێژى، چونكه‌ شێوازه‌ گشتییه‌كه‌ى ئاووهه‌وا له‌سه‌ر پله‌كانى بازنه‌ پانییه‌كان دیارى ده‌كرێت. عێراق ده‌كه‌وێته‌ (بازنه‌كانى پانیى 29.5 بۆ 37.23 باكوور) و (هێڵى درێژیى 38 بۆ 48 رۆژهه‌ڵات).

له‌م سه‌رده‌مه‌شدا كه‌سانێك هه‌ن داكۆكى له‌م بیروبۆچوونانه‌ ده‌كه‌ن، (هنتنگتۆن) له‌ كتێبه‌كه‌ی (شارستانێتى و ئاووهه‌وا)دا ده‌ڵێت: ”له‌ڕاستیدا شارستانیه‌ت له‌و ناوچانه‌دا سه‌رهه‌ڵده‌دات، كه‌ مرۆڤ توانیبێتى تا دوا قۆناغ ژینگه‌ى به‌كار هێنابێت. شارستانیه‌ته‌ كۆنه‌كان له‌ ژینگه‌ى كشتوكاڵى په‌یدا بوون، چونكه‌ ئه‌وكات كشتوكاڵ پیشه‌یه‌ك بوو زۆرترین به‌رهه‌مى ده‌دا. وه‌ك (میسڕ و عێراق)، هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌شه‌وه‌ عێراق شوێنگه‌ى دۆزینه‌وه‌ى كشتوكاڵی بوو، كه‌ شاره‌زایانى مێژوو به‌ڵگه‌ى راسته‌قینه‌ى ئه‌م بواره‌ن“.

شوێنى جوگرافى له‌ دیاریكردنى په‌یوه‌ندیى ده‌ره‌كى و هێزى سه‌ربازى و ئابوورى و سیاسیى هه‌ر ده‌وڵه‌تێكدا، گرنگیى ستراتیژیى تایبه‌تى خۆى هه‌یه‌، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆى دیاریكردنى قووڵایى ستراتیژیى ده‌وڵه‌ته‌كه‌. هه‌روه‌ها شوێنى جوگرافی یه‌كێكه‌ له‌ سه‌قامگیرترین ئه‌و فاكته‌رانه‌ی تواناى ده‌وڵه‌تى له‌سه‌ر داده‌مه‌زرێت.له‌م روانگه‌یه‌شه‌وه‌ عێراق ده‌كه‌وێته‌ باشوورى خۆرئاواى كیشوه‌رى ئاسیا و باكوورى خۆرهه‌ڵاتى ئەوەی عەرەبەکان پێی دەڵێن (نیشتمانى عەره‌بى). به‌گوێره‌ى نه‌خشه‌ى جیهانییش، عێراق ده‌كه‌وێته‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست. سنوورى ده‌وڵه‌ته‌كه‌شى له‌گه‌ڵ 6 وڵاتى دراوسێدا هه‌یه‌، كه‌ بریتین له‌:

سنوورى وڵات.. درێژى به‌ كیلۆمه‌تر
عێراق -ئێران 1458کم
عێراق - ئه‌رده‌ن 181کم
عێراق -کوێت 250کم
عێراق- سعوودیه 814کم
عێراق- سووریا 605کم
عێراق- توركیا 352کم

رووبه‌رى خاكى عێراق ئەگەر هەرێمی کوردستانیش بەشێک بێت لەو به‌ 437.072 هه‌زار كیلۆمه‌تر داده‌ندرێت‌. رووبه‌رى وشكانییه‌كه‌شى 432.126 هه‌زار كیلۆمه‌تره‌. رووبه‌رى ئاویشى 4.910 هه‌زار كیلۆمه‌تره‌. سنوورى هێڵى كه‌ناراویشى له‌ كه‌نداوى عه‌ره‌بیدا 58 كیلۆمه‌تره‌. رووبه‌رى كشتوكاڵى 13.12% له‌ ساڵى 2005. رووبه‌رى زه‌ویى ئاودێریىش 35.250كم له‌ ساڵى 2003.

جوگرافیناسه‌كانى عێراق به‌شێوه‌یه‌كى گشتى، سروشتى پێكهاته‌ى عێراقیان دابه‌ش كردووه‌ بۆ (3) ناوچه‌ى سروشتى جیاواز، كه‌ بریتین له‌:

1- ده‌شتى نیشته‌نى، 24% رووبه‌رى زه‌ویى عێراق پێك ده‌هێنێت.
2- بانى رۆژئاوا، 55% رووبه‌رى زه‌ویى عێراق پێك ده‌هێنێت.
3- ناوچه‌ى نیمچه‌ شاخاوى (زورگ)، 15% رووبه‌رى زه‌ویى عێراق پێك ده‌هێنێت.

جوگرافیاى سیاسیى عێراق
عێراق ده‌كه‌وێته‌ باكوورى خۆرهه‌ڵاتى نیمچه‌ دوورگه‌ى عەره‌بییه‌وه‌، له‌ واقیعى جوگرافیاشدا به‌ درێژبوونه‌وه‌یه‌كى سروشتیى ئه‌و داده‌ندرێت. پێشتر ئاماژه‌مان به‌وه‌ كرد كه‌ عێراق سنوورى سیاسیى له‌گه‌ڵ (6) وڵاتى دراوسێدا هه‌یه‌. له‌ روانگه‌ى جیۆپۆلەتیكیشه‌وه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ى زۆرترین سنووریانله‌گه‌ڵ وڵاتانى دراوسێدا هه‌یه‌، هه‌میشه‌ له‌ دوودڵى و مه‌ترسیدا ده‌ژین. هه‌میشه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان هه‌وڵى ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ سنوورى سیاسیى خۆى له‌سه‌ر حسابى وڵاتى دراوسێ فراوانتر بكات، هه‌روه‌ك چۆن هیتله‌ر له‌ به‌رنامه‌ى سیاسیى خۆیدا مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌و لایه‌نانه‌ ده‌كرد و هه‌میشه‌ مه‌ترسى بوو بۆ وڵاتانى دراوسێى ئه‌ڵمان.

بانگه‌شه‌ سنوورییه‌كانى عێراق دژى ئێران هه‌لومه‌رجێكى ناله‌بارى سه‌ختیان له‌ په‌یوه‌ندیى نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت دروست كردووه‌، هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى دوو ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كانى (سه‌فه‌وى و عوسمانى) تا رۆژگارى ئه‌مڕۆشمان. له‌ ساڵى 1980 ئه‌م ناكۆكییه‌ بووه‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى جه‌نگێكى درێژخایه‌نى هه‌شت ساڵه‌ی نێوان عێراق و ئێران.

له‌ سنوورە‌كانى باكوورى رۆژئاواشدا، عێراق په‌یوه‌ندییه‌كى ئاڵۆز و دژوارى له‌گه‌ڵ سووریادا هه‌یه‌، له‌م به‌شه‌دا جگه‌ له‌ كێشه‌ى توندى ئایدۆلۆژیاى نێوان به‌عسى عێراقى و به‌عسى سووریا و ململانێى هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر كێشه‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، كێشه‌ى جوگرافیاش له‌سه‌ر ئاوى فورات و چۆنیه‌تیى دابه‌شكردنى هه‌یه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونه‌ته‌ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ له‌ روانگه‌ى جوگرافیاى سیاسییه‌وه‌ له‌و سنووره‌دا و ئابلووقه‌ى عێراق ده‌ده‌ن. جگه‌ له‌مانه‌، هه‌ڕه‌شه‌كانى وڵاتانى دراوسێ به‌هۆى تێپه‌ڕبوونى لووله‌ نه‌وتییه‌كانى بۆ سه‌ر به‌نده‌رى جیهان و ده‌ریاى ناوه‌ڕاست، ئه‌وه‌نده‌ى تر ئه‌و كێشانه‌ى قووڵتر و ئاڵۆزتر كردووه‌. لە ‌باكووره‌وه‌ عێراق به‌ توركیاوه‌ هیچ كاتێك جێى باوه‌ڕ و متمانه‌ نه‌بووه‌ و به‌رده‌وام له‌ژێر كارتێكردنى چه‌ند كێشه‌یەکى سه‌ره‌كیدا بووه‌، وەک:

1- كێشه‌ى كۆنترۆڵكردنى ئاوى رووبارى دیجله‌ و فورات له‌لایه‌ن توركیاوه‌، كه‌ هه‌وڵ ده‌دات به‌هۆى به‌سته‌كانى پرۆژه‌ى (گاپ)ه‌وه‌، بۆ چه‌ند مه‌به‌ستێكى سیاسى به‌كار بهێنێ، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكى پڕ مه‌ترسىییه‌ و توركیا هه‌میشه‌ وه‌ك كارتێكى گوشارى سیاسى له‌ كاتى دروستبوونى كێشه‌ له‌گه‌ڵ عێراق به‌كارى ده‌هێنێت.

2- بانگه‌شه‌ى ناڕاسته‌وخۆى توركیا سه‌باره‌ت به‌ توركیایى بوونى ناوچه‌ نه‌وتییه‌كانى ویلایه‌تى مووسڵ.

3- كێشه‌ى چه‌كدارانى پارتى كرێكارانى كوردستان (په‌كه‌كه‌)، كه‌ هه‌میشه‌ وه‌ك دێوه‌زمه‌یه‌ك بووەته‌ مه‌ترسییه‌كى ترسناكى بێهاوتا بۆ سەر به‌رژه‌وه‌ندییە‌كانى توركیا له‌سه‌ر ئاستى ناوچه‌كه‌ و جیهان.

داشكانى توركیا به‌لاى رۆژئاوا و به‌ئه‌ندامبوونى له‌ ناتۆدا هه‌لومه‌رجێكى واى هێناوه‌ته‌ پێش، كه‌ توركیا ناچار ده‌كات له‌سه‌ر خواستى هاوپه‌یمانه‌ رۆژئاواییه‌كانى، هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناوچه‌یه‌كانى بخاته‌ ژێر پێیه‌وه‌، ئه‌مه‌ واى له‌ توركیا كردووه‌ لێ نه‌گه‌ڕێت چیتر عێراق بۆ ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى نه‌وت سوود له‌و بۆڕییه‌ وه‌ربگرێت، كه‌ به‌ناو خاكى توركیادا، به‌سه‌ر كه‌نداوى ئه‌سكه‌نده‌روونه‌دا تێ ده‌په‌ڕێت.

په‌یوه‌ندیى عێراق به‌ ئوردنه‌وه‌ به‌رده‌وام په‌یوه‌ندییه‌كى ئاسایى بووه‌، به‌ڵام ده‌ست گه‌یشتن به‌ دنیاى ده‌ره‌وه‌ له‌ رێى ئوردنه‌وه‌ بۆ عێراق جێى باوه‌ڕ نییه‌، چونكه‌ كه‌ناره‌كانى ئوردن ده‌ڕواننه‌ سه‌ر كه‌نداوى عه‌قه‌به‌، واتا ده‌ڕواننه‌ سه‌ر ئه‌و جێگایانه‌ى ده‌سه‌ڵاتى ئیسرائیلى به‌سه‌ردا ده‌شكێت. سه‌رهه‌ڵدانى هه‌ر پێكدادانێك، عێراق ده‌خاته‌ ناو ده‌سه‌ڵاتى ستراتیژى ئیسرائیله‌وه‌.

له‌ باشووریشدا عێراق سنوورى له‌گه‌ڵ سعوودیه‌دا هه‌یه‌، كه‌ رووبه‌رێكى به‌رفراوانى بیابانه‌. واتا له‌ جێگایه‌كدا عێراق چاوه‌ڕێى هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كى ستراتیژى و ئابووریى لێ ناكات.

بۆیه‌ ستراتیژى سیاسیى عێراق له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ جیگاى ئومێد نه‌بوو. عێراق بیرى كردووه‌، كه‌ په‌لامارى کوێت بدات، ئه‌مه‌ش له‌ روانگه‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ کوێت پارێزگایه‌كى عێراقه‌. گه‌ر هاتبا و کوێت به‌شێك بوایه‌ له‌ عێراق، چیتر منه‌تى به‌ دراوسێیه‌كانى نه‌ده‌بوو و ترسى گه‌مارۆدانیشى له‌سه‌ر كه‌م ده‌بووەوه‌. نه‌خشه‌یه‌كى له‌ عیراق چیتر منه‌تى به‌ دراوسێیه‌كانى نه‌ده‌بوو ترسى گه‌مارۆدانى له‌سه‌ر كه‌م ده‌بۆوه‌.

ده‌توانین چه‌ندین ئامانجى به‌رچاوى گرنگ له‌ قازانجى كوێت بۆ عێراق بخه‌ینه‌ روو، ئه‌گه‌ر هاتباو عێراق كوێتى داگیر كردبا، له‌وانه‌:

1- عێراق وڵاتێكى خاوه‌ن شوێنێكى ستراتیجى گرنگ ده‌بوو له‌ ناوچه‌كه‌دا.
2- به‌ گرتنى كوێت، رووبه‌رى كه‌ناریى ده‌ریاى عێراق فراوان و سه‌ربه‌خۆتر ده‌بوو.
3- له‌ رووى سوپایی و سیاسى و ئابوورییه‌وه‌، عیراق دبووه‌ ده‌وڵه‌تێكى زلهێزى ئیقلیمى له‌ ناوچه‌كه‌دا.
4- عێراق چیتر مه‌ترسیى له‌ هێرش و په‌لاماردانى ئێران و داخرانى شه‌تولعه‌رب نه‌ده‌ما.
5- نفووزی گه‌وره‌تریشى له‌ ناوچه‌ى كه‌نداودا ده‌گێڕا.

بۆیە سەدامی دیکتاتۆر لە ساڵی ١٩٩٠دا ئەو سەرکێشییەی کرد و گەلانی عێراقی لە خۆشیی کۆتاییهاتنی جەنگی هەشت ساڵەی عێراق - ئێرانەوە خستەوە نێو کارەساتی شەڕی داگیرکردنی کوێتی دراوسێ، کە تا ئێستاش عێراقییەکان باج و قەرزی ئەو جەنگانە دەدەنەوە.