ئه‌و چه‌ند ساڵانه‌ی گه‌لانی عێراق چێژیان له‌ ئازادییه‌كی رێژه‌یی بینی كۆتاییان هات

چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ - 13

 

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی

 

ساڵی 1968، كتوپڕ په‌رده‌یه‌كی ژه‌نگاوی به‌سه‌ر عێراقدا دادرایه‌وه‌، ئه‌میش كۆدێتایه‌كی سه‌ربازیی چاوه‌ڕواننه‌كراو بوو، له‌ مانگه‌ به‌راییه‌كانی دوای كۆدەتا، سبه‌ینه‌یه‌ك به‌غداییه‌كان له‌ خه‌و هه‌ڵسان و دیمه‌نی چه‌ند كه‌سێكی له‌داردراوی بێ ده‌سه‌ڵاتیان له‌ مه‌یدانی ـ تحریر ـ دا بینی، ئه‌و دیمه‌نه‌ دڕندانه‌یه‌ نامه‌یه‌ك بوو بۆ گه‌لانی عێراق، كه‌ به‌رنامه‌ی حكوومه‌ت سه‌ركوتكردنه‌.


ئه‌و چه‌ند ساڵانه‌ی گه‌لانی عێراق چێژیان له‌ ئازادییه‌كی رێژه‌یی بینی، كۆتاییان هات، زمانی سیاسه‌ت و رۆژنامه‌وانی و راگه‌یاندن گۆڕا، ده‌زگای موخابه‌رات و ئه‌من خۆیان خزانده‌ ناو جومگه‌كانی ژیانی سیاسی و ئابووری و رۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی، كۆت و پێوه‌ند خرایه‌ سه‌ر هاتووچۆ و سه‌فه‌ر، كه‌وتینه‌ جیهانێكی داخراو، جیهانی ئورویل و كافكا، كه‌ له‌وێدا مرۆڤ ته‌نیا ژماره‌یه‌، ده‌وڵه‌ت بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووس ده‌دات، به‌ سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێك ده‌یهاڕێت و هه‌ر كاتێك بیه‌وێت له‌ وجوودا نایهێڵێت.


رۆژێكیان، فوئادی برام به‌ هه‌ڵه‌داوان هات بۆ لام و گوتی: به‌غدا جێ ده‌هێڵێت و واز له‌ وه‌زیفه‌ و نووسینگه‌كه‌ی ده‌هێنێت، فوئاد عێراقی جێ هێشت و تا ئه‌مڕۆش نه‌گه‌ڕایه‌وه‌، دوای ماوه‌یه‌ك براده‌رێكی پێی راگه‌یاندین، كه‌ فرمانی ده‌ستگیركردنی زه‌یدی برام له‌ئارادایه‌، زه‌ید ماڵه‌كه‌ی خۆی جێ هێشت و هه‌فته‌یه‌ك لای من مایه‌وه‌، دوایی به‌ ئۆتۆمبێل له‌ به‌غداوه‌ چووه‌ هه‌ولێر و پاشان گه‌یشته‌ چۆمان. ده‌وڵه‌ت، له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیكتاتۆرییه‌كان فێری چاندنی تۆوی ترس بووبوو له‌نێوان ریزه‌كانی گه‌لدا، تا كۆنترۆڵیان بكات، كه‌سایه‌تیی دیار و لێوه‌شاوه‌یان له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ ده‌هێنایه‌ سه‌ر ته‌له‌ڤزیۆن، دوای ئازاردانێكی زۆر ده‌بوایه‌ دان به‌وه‌دا بنێن كه‌ به‌كرێگیراو و سیخوڕن، له‌سه‌ر رێبازی ستالینیش و له‌ ئه‌نجامی ململانێی ناوه‌خۆی حزب، چه‌ندان سه‌ركرده‌ی حزبی له‌ناو بران و به‌شێكی دیاریان له‌دار دران.


ساڵی 1979، له‌سه‌ر شاشه‌ی ته‌له‌ڤزیۆن خه‌ڵك دیمه‌نی شانۆگه‌رییه‌كی تۆقێنه‌ریان بینی، سه‌ركرده‌كانی حزب راوه‌ستابوون و دانیان به‌ خیانه‌تیان دانا و پاشان به‌ره‌و مه‌رگ په‌لكێشیان ده‌كردن، ورده‌ ورده‌ زۆربه‌ی حزبییه‌ كۆنه‌كان پاكتاو كران و حزب بووه‌ ده‌زگایه‌ك له‌ ده‌زگاكانی ئه‌من.


دوای وتووێژ له‌گه‌ڵ كۆمپانیا نه‌وتییه‌كانی بیانی و هه‌ڵوێستی توندوتیژیان، ساڵی 1972 كۆمپانیا نه‌وتییه‌كانی عێراق خۆماڵی كران، فه‌رمانبه‌رانی باره‌گای كۆمپانیا له‌ به‌غدا به‌سه‌ر فه‌رمانگه‌كانی ده‌وڵه‌ت دابه‌ش كران، من وه‌زاره‌تی داراییم به‌ركه‌وت، قه‌ت ئه‌وه‌م به‌خه‌یاڵدا نه‌ده‌هات رۆژی یه‌كه‌م كه‌ چوومه‌ ناو وه‌زاره‌ته‌وه‌، 23 ساڵی ره‌به‌ق ده‌بمه‌ فه‌رمانبه‌ری ئه‌و وه‌زاره‌ته‌، سه‌ره‌تا به‌ به‌ڕێوه‌به‌ری دیوان دامه‌زرام و دوای ماوه‌یه‌ك كرام به‌ یاریده‌ری به‌ڕێوه‌به‌ری بودجه‌ی گشتی و پاشان شاره‌زا و ئینجا لێپرسراوی دامه‌زراوه‌ی رێكخراوه‌ داراییه‌ هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، كه‌ عێراق تێیدا به‌شدار بوو.


ئه‌و كاته‌ی من دامه‌زرام، ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم، وه‌زیری دارایی بوو و پێوه‌ندیی كۆنی خێزانییمان هه‌بوو، براده‌ری زه‌یدی برام و پێشتریش براده‌ری فه‌یسه‌ڵی برام بوو، پیاوێكی مه‌سله‌كی و له‌ كاتی ده‌رچوونی له‌ كۆلێجی ماف له‌ چله‌كان، هه‌موو ژیانی له‌ وه‌زاره‌تی داراییدا به‌سه‌ر برد، سه‌ره‌تا به‌ وه‌زیفه‌یه‌كی بچووك ده‌ستی پێ كرد، ئینجا ورده‌ ورده‌ سه‌ركه‌وت، تا بوو به‌ یاریده‌ری به‌ڕێوه‌به‌ری دارایی گشتی و پاشان وه‌زیری دارایی.


ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم سه‌ره‌تا له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌وانه‌ راهێنرا، كه‌ دوای سه‌ربه‌خۆیی عێراق بنه‌مای ئه‌و وه‌رزاره‌ته‌یان دانا، له‌وانه‌ ئیبراهیم ئه‌لكه‌بیر، كه‌ یه‌كه‌م به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی دارایی و یه‌كه‌م به‌ڕێوه‌به‌ری ژمێریاری عێراقی بوو، ئه‌و دوو به‌ڕێوەبه‌رایه‌تییه‌ بڕبڕه‌ی پشتی وه‌زاره‌تی دارایی و ده‌وڵه‌تی عێراق بوون.


ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم سه‌ر به‌ نه‌وه‌یه‌كی فه‌رمانبه‌رانی ده‌وڵه‌ت بوو، كه‌ به‌ وردبینی و پاپه‌ندبوون به‌ رێسا و بنه‌ماكانه‌وه‌ ده‌ناسرانه‌وه‌، ده‌ستپاك و خۆڕاگر بوو، ساڵی 1968 كرا به‌ وه‌زیری دارایی و كۆتایی ساڵی 1974 له‌سه‌ر كار لابرا.


له‌سه‌ره‌تای ساڵانی حه‌فتاكان، وه‌زاره‌تی دارایی خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی فراوان بوو، له‌ چوارچێوه‌ی دامه‌زراوەییدا كاری ده‌كرد، ده‌بوایه‌ وه‌زاره‌ته‌كان ئیلتیزام به‌ جێبه‌جێكردنی بودجه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌ هه‌ردوو لای دانراو و وه‌به‌رهێنان بكه‌ن، كاری زیادكردن زۆر زه‌حمه‌ت بوو، گواستنه‌وه‌ش به‌گوێره‌ی رێنوێنییه‌كان رێگه‌ی پێ ده‌درا.


فه‌رمانگه‌ی پشكنه‌ری گشتیی دارایی له‌ پشكنینی هه‌موو فه‌رمانگه‌كانی ده‌وڵه‌تدا ده‌سه‌ڵاتێكی فراوانی هه‌بوو، زۆربه‌ی فه‌رمانبه‌رانی وه‌زاره‌تی دارایی دانه‌یه‌ك له‌ (یاسای شێوازی ژمێریار)یان لابوو و وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگ له‌ ژیانی رۆژانه‌دا به‌كاریان ده‌هێنا، به‌تایبه‌تی فه‌رمانبه‌رانی بودجه‌دانان.


ئۆتۆمۆبێله‌كه‌ی (ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم)ی وه‌زیر له‌ جۆری شۆفرلێت و مۆدێلی كۆن بوو، ته‌نیا شۆفێر و پۆلیسێكی بۆ دانرابوو، ئه‌مه‌ به‌ر له‌ چه‌رخی ته‌رخانكردنی پاسه‌وانان بوو، ماڵی وه‌زیر له‌ خانووی حكوومه‌تدا نه‌بوو، بگره‌ له‌ خانووی تایبه‌تی خۆیدا بوو، نزیك گۆڕه‌پانی (الحریه‌).


سه‌ره‌تای كاركردنم له‌ وه‌رزاره‌تی دارایی، كه‌ هێشتا ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم وه‌زیر بوو، (عیزه‌دین مه‌لافه‌ندی) كه‌ له‌سه‌رده‌می مه‌لیكیدا جێگری یه‌كه‌می سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران بوو، ده‌ستگیر كرا. دوای شۆڕشی 14ی ته‌مووزیش به‌ چه‌ند رۆژێک، دوای ئه‌وه‌ی ساڵێكی له‌ گرتیگه‌ی مه‌ڵبه‌ندی به‌غدا له‌ بابولموعه‌زه‌م به‌سه‌ر برد، ئازاد كرا و پاشان ماوه‌یه‌ك عێراقی جێ هێشت و تا هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی ناوه‌خۆ هه‌ر له‌ لوبنان مایه‌وه‌ و دوایی گه‌ڕایه‌وه‌ عێراق، ته‌له‌فۆنی بۆ كردین و واده‌ی گه‌یشتنی بۆ باڵه‌فڕگه‌ پێ گوتین، هه‌موو خانه‌واده‌ چووینه‌ پێشوازی، به‌ڵام پیاوانی ئه‌من له‌وێ ده‌ستگیریان كرد و به‌ره‌و شوێنێكی نادیاریان برد، به‌ڕاستی بۆ خانه‌واده‌كه‌ی، به‌تایبه‌تی كچه‌كه‌ی ئه‌زموونێكی زۆر ترسناك بوو، چه‌ند مانگێكی پێ چوو، زۆر هه‌وڵمان دا شوێنه‌كه‌ی پێ بزانین، به‌ڵام بێ سوود بوو.


رۆژێكیان، ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم له‌ نووسینگه‌كه‌ی داوای كردم، كاتێك به‌یه‌كه‌وه‌ قسه‌مان ده‌كرد، حه‌مید قازی، به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی گومرگ هاته‌ ژووره‌وه‌، ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم گوتی مامت هیچ هه‌واڵێكی نییه‌؟ گوتم: نه‌خێر، حه‌مید قازی پرسی مه‌سه‌له‌ چییه‌؟ منیش بۆم باس كرد، سه‌یرم پێ هات، كه‌ بینیم قسه‌كانم ده‌نووسێته‌وه‌، به‌تایبه‌تی رۆژی ده‌ستگیركردنه‌كه‌ی مامم، حه‌مید قازی گوتی، كه‌ براده‌ری له‌مێژینه‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌منی به‌غدایه‌ و ئه‌مڕۆ قسه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كات و پاشان ته‌له‌فۆنم بۆ ده‌كات.


من ده‌مزانی حه‌مید قازی به‌رله‌وه‌ی ببێته‌ به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی گومرگ، به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی پۆلیس بووه‌، به‌ڵام ئومێدێكی زۆرم پێ نه‌بوو، بۆیه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌م به‌ خانه‌واده‌ رانه‌گه‌یاند، رۆژی دواتر ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و یەکسەر گوتی: ”عیزه‌دین مه‌لافه‌ندی ئه‌مڕۆ ئازاد ده‌كرێت و دوای ماوه‌یه‌ك فه‌رمانگه‌ی ئه‌من ته‌له‌فۆنم بۆ ده‌كه‌ن تا بچم وه‌ری بگرم“ بڕوام نه‌كرد، به‌ڵام رێك دوای چه‌ند سه‌عاتێك، ئه‌فسه‌رێكی ئه‌من ته‌له‌فۆنی بۆ كردم تا بچم كه‌فاله‌تی عیزه‌دین مه‌لافه‌ندی بكه‌م، ئه‌وه‌ موعجیزه‌ بوو، ئێمه‌ هیوابڕاو بووبووین و ده‌مانگوت جارێكی تر نایبینینه‌وه‌، ئه‌وه‌ی حه‌مید قازی كردی قه‌ت له‌بیر ناكرێت.


دكتۆر سه‌عدی ئیبراهیم له‌ شوێنی ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم كرا به‌ وه‌زیری دارایی، به‌ڵام زۆر له‌و پایه‌دا نه‌مایه‌وه‌، له‌ كۆنگره‌یه‌كی دارایی له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات كۆچی دوایی كرد، دوای ئه‌و دكتۆر فه‌وزی قه‌یسی، پارێزگاری بانكی مه‌ڵبه‌ندی عێراق كرا به‌ وه‌زیری دارایی، دكتۆر قه‌یسی چرایه‌ك بوو له‌ زیره‌كی و بزاڤ و نوكته‌ی به‌غداییانه‌ی ده‌گمه‌ن و خۆشی لابوو، قسه‌زان و بزێوێكی سه‌یر بوو. وه‌بیرم دێت له‌ كاتی كۆڕی ساڵانه‌ی وه‌زیری دارایی له‌باره‌ی بودجه‌ی گشتیی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ی ئابووریناسانی عێراق، دكتۆر كازم سه‌عدی دوای كۆتایی كۆڕه‌كه‌ گوتی: كۆڕه‌كه‌ زۆر به‌نرخ بوو، به‌ڵام تێبینییه‌كم له‌باره‌ی پاره‌ی دانراو بۆ پاڵپشتیی هه‌یه‌، هه‌ندێك كه‌لوپه‌ل به‌هایه‌كی ئه‌وتۆیان نییه‌ تا پاڵپشتیی بكرێن، بۆ نموونه‌ نۆك. دوكتۆر قه‌یسی یه‌كسه‌ر وه‌رامی دایه‌وه‌، كه‌ رێزی بۆ تێبینییه‌كه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام نۆك بەلای گه‌لی عێراقه‌وه‌ ماده‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تییه‌ و په‌ندێكی به‌ناوبانگی عێراقیی هه‌یه‌ ده‌ڵێت "الحمص بكل جدر ینبص"، كۆڕه‌كه‌ بوو به‌ پێكه‌نینێكی به‌رده‌وام، جه‌ماوه‌ر له‌وه‌ گه‌یشت، وه‌رامه‌كه‌ی دكتۆر قه‌یسی دوو لێكدانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرا.


دكتۆر فه‌وزی قه‌یسی ساڵی 1979 كۆچی دوایی كرد، سامیر ره‌زووقی شێخلی، باڵوێزی عێراق له‌ كوێت له‌بری ئه‌و كرا به‌ وه‌زیری دارایی، ئه‌و كاته‌ی سامیر وه‌ك باڵوێز چووه‌ كوێت، پێوه‌ندیی عێراق و كوێت له‌وپه‌ڕی خراپیدا بوو، به‌ڵام كه‌ كوێتی جێ هێشت، پێوه‌ندیی نێوان هه‌ردوو وڵات باش بوو.


سامیر ره‌زووقی شێخلی، له‌ بارودۆخێكی ناهه‌مواردا پۆستی وه‌زاره‌تی دارایی وه‌رگرت، به‌تایبه‌تی دوای گۆڕانكاری له‌ سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار و هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی نێوان عێراق و ئێران و ئه‌و كاره‌سات و ته‌نگژانه‌ی ئه‌و شه‌ڕه‌ به‌دوای خۆیدا هێنای، براده‌رێك بۆی گێڕامه‌وه‌، رۆژێكیان چووه‌ته‌ نووسینگه‌ و له‌ بارودۆخێكی سه‌یردا وه‌زیری بینوه‌. وه‌ك بڵێی ده‌گریا.