پاشماوەی شاعیری رۆمانتیکی فرانسی ئەلفرێد دی مووسێ

هۆنراوەکان و گۆرانییەکانم - 40

بەشی یەکەمی هەڵبەستی (یادەوەری souvenir)ی دی مووسێ بریتییە لە نۆستالگیای شاعیر بۆ کاولە جێژوانان و ئەو جێ و بالینگانانەی، کە لە کاتی خۆیدا دڵداریی تێدا کردوون. دی مووسێ زۆر بەوردی وەسفی ئەو کۆنەهەوارانە دەکات و هەمووی لەناو یەک تاکە وشە کۆ دەکاتەوە و ناوی دەنێ (گۆڕ، گڵکۆ). لەبەر ئەمە مرۆ ئەگەر هاتوو بێ ئاگا ئەم هەڵبەستەی خوێندەوە، وا دەزانێ دی مووسێ بەڕاستی باسی گۆڕێکی راستەقینەی خۆشەویستێکی دەکات. بەڵام وانییە، مەبەستی ئەو گۆڕی بەڕاستی مردووێک نییە، بەڵکوو هەموو ئەو جێگایانەیە، کە خۆشی ویستوون و تێیاندا رایبواردووە، بە تایبەتی سروشت و ژیانی لادێ، کە ئێستاکە بوونەتە یادگار. تەنیا تاکە سەردانێک یان تەنانەت بیرکردنەوەیەک لەو شوێنانە ژێیەکانی دڵی دەلەرێننەوە و ئاگر لە هەناوی بەر دەدەن. ئەوەی بۆی ماوەتەوە تەنیا ئەو یادگارییانەن کە لە کەلێنی دۆڵ و دارستان و رووبار و هەرد و تەلاناندا بۆنیان دەکا. بە بیری خۆی هەر ئەمیان (راستی)یە و (هەیە) و هەر ئەمیشیان مانەوەی بۆ هەیە. ئەوی تر واتا (ئێستا) و (داهاتوو)، یەکەمیان تەنیا چاوتروکاندنێکە، کە نە بە (کات) نە بە (رۆژگار) دەژمێردرێ. 


دووەمیشیان هێشتا هەر نەناسراوە و نەزانراوە و پشتی پێ نابەسترێ. کەواتە ئەو دوو هەنگاوەی رۆژگار- ئێستا و داهاتوو- نابێ پیاو هیچ حیسابێکیان بۆ بکات. بەم جۆرە، بۆ رۆمانتیکەکان تاکە هەنگاوێک، کە رۆژگار نایبێت و راست بێت و هەبێت و هەتا هەتایەش هەر بمێنێتەوە، هەر (رابردوو)ە و هیچی تر. بەڵام رابردوو بریتییە لە هێنانەوە بەرچاو، هێنانەوە خەیاڵ، کە ئەوەش بە رێگای یادەوەرییەوە ئەنجام دەدرێ. واتا ئەگەر رێیەک هەبێ بتگەڕێنێتەوە بۆ دواوە، بۆ باوەشی گەرمی رابردوو، ئەوە تەنیا بیرەوەری و خەیاڵ و نۆستالگیایە. بۆیە ئەمانە تێکەڵ بە خوێنی دی مووسێ بووبوون، بە چەشنێک، کە خۆی دەستنیشانی کردووە:
          دەبا بەسەرما بکەوتە خوارێ
          قورسایی ئاسمان پانم کاتەوە
          چۆن خنکاو دەگرێ توند شەپکەدارێ
          هێز نییە من لە یاد جیاکاتەوە


دی مووسێ بڕوای بە گۆڕین نییە، سا چ گۆڕینی سروشت، چ گۆڕینی کۆمەڵ، رکی زۆری لە هەموو شتێکی نوێیە. لەو سەردەمەشدا رووداوی سیاسیی گەورە گەورە و خێرا خێرا بەسەر فرانسادا دەهاتن- لە ئیمپراتۆراتییەوە بۆ کۆمار و لە کۆماریشەوە دووبارە بۆ ئیمپراتۆرایەتی- کە هەمووشی پاشماوەی هەرا و هۆریاکانی ناپلیۆن بوو. هەڵبەتە ئەو رووداوانە گۆڕانێکی گەورەی کۆمەڵایەتیشیان لەگەڵ خۆدا هێنا، کە ئەمیشیان بووە سەرچاوەی بزووتنەوەیەکی ئەندێشەیی نوێ و فیلۆسۆفیک. 
لە بەشی دووەمدا، شاعیر دەست بە رەخنەگرتن دەکا لەو کەسانەی، هەوڵی لەناوبردنی هەستی خەیاڵاویی مرۆڤ دەدەن. دانتێی لێ بترازێ، کە باسم کرد، دی مووسێ هاوچەرخەکانی خۆی بە جۆرێک دەشواتەوە، کە دەیگەیەنێتە رادەی گاڵتە بە ئەقڵ کردنیان. لەپاشاندا بەزەییشی بە جۆری بیرکردنەوەیاندا دێت، کە دەڵێ: 
          زۆر دوورن لە من هەستی ناشیرین
          زۆر دوورن لە من بیری بێ مانا
          بەڵام بێ بەشان لە یادی دێرین
          بێ بەشیشن لە، خۆشیی زەمانە


دی مووسێ باوەڕێکی یەکجار بەهێزی بە جۆری بیرکردنەوەی خۆی هەیە. لەوە دڵنیایە، کە ئەوانەی بەردی تێ دەگرن، رۆژێک لە رۆژان پەشیمان دەبنەوە، لەکاتێکدا کە پەشیمانی دادیان نادا:
          بەڵام کە هۆشتان هاتەوە سەرخۆ
          دەپاڕێنەوە لە قاپیی ئاسمانی
          ئەوسا پێ بە پێ دەیچێنن وەک تۆو
          فرمێسکی گیانی پڕ پەشێمانی


بەشی سێیەمی (یادەوەری) دووبارە بە سەردولکەیەکی زۆر بە سۆژ و کوڵ دەست پێ دەکات. لێرەدا وەسفی ناشتنی کۆنە یارێک و گۆڕە تەنگ و تاریکەکەی دەکات، بە شێوازێک کە پیاو وا دەزانێ ئەمە مردن و ناشتنێکی بەڕاستییە، کەچی راستییەکەی تەنیا فانتازیایە و هیچی تر. دی مووسێ دڵە ناسک و هەستیارەکەی بە تیری ئەڤینی نووسەر و شاعیری وەک خۆی رۆمانتیک، جۆرج ساند، دووبەدەر بووبوو. جۆرج ساندیش ماوەیەک حەزی لەو دەکرد، بەڵام ئەو کچە شۆخ و شەنگە تۆزێ بە (چاولەدەر و کەیفچی) ناوی دەرکردبوو و زوو زوو دۆست و یاری دەگۆڕی. جگە لەوەش، رووداوە سیایییەکانی باسم کردن، کاریان تێ کردبوو و بیر و باوەڕی دێمۆکراتیک و چاککردنی باری کۆمەڵ گەرایان لە مێشکیدا داکوتابوو، بە جۆرێک کە رەنگی رۆمانتیزمەکەی خەریک بوو کاڵ دەبووەوە. سروشتانە، ئەم گۆڕانەی جۆرج ساند بەرەواژ بوو لەگەڵ گیانی نەبەزی ئەلفرێد دی مووسێ. جا ئەو گۆڕە تەنگ و تاریکەی بە وردیی باسی دەکا، هەر ئەو دەستلێکبەردان و جیابوونەوەی- بە لەش و بە گیان-ی خۆی و جۆرج ساندە. 


لەدوای ئەو لاواندنەوەیە، دی مووسێ ئیتر دنیای لەبەرچاودا تاریک دەبێت و لەبەرچاوی دەکەوێت. بەم جۆرە، بەشی هەرە دوایی (یادەوەری) بریتییە لە هەناسە ساردبوونەوە و بێباکییەکی تەواو لە ژیان و تەنانەت لە دامودەزگای خودی خالق، هەرچەندە کە دیارە ناشوێرێ ئەمەیان زۆر بەئاشکرایی دەربڕێت.


(یادەوەری) بەپێی رەخنەگرانی ئەدەبیات بە کارێکی مام ناوەنجی- نەک زۆر باش-ی ئەلفرێد دی مووسێ دادەندرێت، چونکە، یەک: بۆنی شێوازی سەردولکاویی لامارتینانەی لێوە دێ. دوو: هەروەک باسم کرد، ژمارەیەک لە وشەی بێ مانای تێدایە، کە چ جێگایەکی وایان نییە لە شیعرەکەدا، یان پڕ بە پێستی خۆی نین. لەوانەیە ئەگەر دی مووسێ خۆی بمابا، بیتوانییایە پێمان بسەلمێنێ بۆچی! بەڵام پیاو دەبێ لێرەدا قەناعەتی خۆی بەوە بێنێ، کە (المعنی في قلب الشاعر)ە.


زنجیرەی (هەڵبەستەکانی شەوان)، گوایا بە چاکترین کاری ئەدەبیی دی مووسێ دادەندرێن. 


لە کۆتاییدا دەمەوێ دوو قسان لەبارەی وەرگێڕانی ئەم هەڵبەستە بکەم لە زمانی فرانسییەوە بۆ سەر زمانی کوردی، هەر بە هەڵبەستی سەروادار نەک هەڵبەستی سەربەست:
بە بینینی من، پیاو کە هۆنراوە وەردەگێڕێتە سەر زمانی خۆی، مەبەستی هەر ئەوە نییە ماناکەی وەرگێڕێ. ئەمە کارێکی زۆر گران نییە بۆ وەرگێڕ، چونکە بەئاسانی دەتوانێ بیپەخشێنێ. هۆنراوە بریتییە لە مانا و میتەر و موزیک و دوادەنگ (سەروا) و شێواز. تەنیا وەرگێڕانی ئەم هەموو لایەنانە پێکەوە لە توانایەتیی ئەتمۆسفێرێکی (ژینگە) رەسەن بداتە هەڵبەستەکە. ئەگەر لەمانە هەر یەکێکیان کەمتەرخەم کرا، ئەوا نابێتە وەرگێڕانێکی بەڕاستی و بە چێژ، چونکە خوێنەری زمانی مەبەست target language (زمانی دووەم) ئاشناییەکی تەواو لەگەڵ شاعیری زمانی سەرچاوە source language (زمانی یەکەم)دا پەیدا ناکات. لەپاشاندا وەرگێڕانی پەخشانیی، چونکە نەبەستراوەتەوە بە دوادەنگ (سەروا، قافیة، rhyme) وەرگێڕ لەوانەیە (دەڵێم لەوانەیە) وشە بە وشە بیگۆڕێتە سەر زمانی مەبەست، کە ئەمەش وەرگێڕانێکی پەسند نییە. زۆر وشە هەن لە زمانێکدا، کە لە زمانێکی دیکەدا هەمان واتا نادەنەوە. لێرەدا خوێنەر سەری لێ دەشێوێت و بزر دەبێ و ئیتر چێژ لە هەڵبەستەکە وەرناگرێ، بەڵام وەرگێڕانی هەڵبەست لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر هەر بە شیعری دوادەنگدار (rhymed)، بێ گومان دوورت دەخاتەوە لە وەرگێڕانی وشە بە وشە، چونکە خۆبەستنەوە بە دوادەنگ ئازادییت دەداتێ بەدوای وشەیەکی گونجاو لە زمانی مەبەستدا بگەڕێیت، کە هەمان واتا بداتەوە، نەک هەر خۆت ببەستیتەوە بەو وشەیە، کە شاعیر لە زمانی سەرچاوەدا بەکاری هێناوە و دوور نییە واتاکەی زمانی سەرچاوەت لێ بشێوێنێت. بۆ نموونە، شاعیری بەناوبانگی ئینگلیز ئێدوارد فیتزگێڕاڵد (1883 -1809)، کە بەشێک لە چوارینەکانی عومەر خەیام (75 چوارین)ی هەر بە هەڵبەستی دوادەنگدار گۆڕیوەتە سەر زمانی خۆی و هەر لەوەوە زۆرترایەتیی شاعیرە ئەوروپاییەکانیش گۆڕیویانەتە سەر زمانەکانی خۆیان، ئاشکرایە کە وەستاییەکی تەواوی نواندووە لەو کارەدا، کە مایەی شانازیی قسەپێکەرانی زمانی فارسیشن، بەڵام تۆ وەرە بەراوردی وەرگێڕانەکەی فیتزگێڕاڵد، یان ئەوەی شاعیری عیراقی ناودار، (احمد الصافي النجفي) بکە، کە ئەمیش هەر بە شیعری دوادەنگدار وەریگێڕاوە و بەپێی شارەزایانی زمانی فارسی، باشترین وەرگێڕانی خەیامە بۆ عەرەبی، دەڵێم وەرە بەراوردی وەرگێڕانی ئەم دووانە بکە لەگەڵ زمانی خەیام خۆیدا، دەبینی کە زۆرجار وشەی وایان هاوێشتووەتە ناو شیعرەکانیانەوە، کە زۆر دوورن لە وشەکانی شیعرە بنەڕەتییەکە، بەڵام لە زمانی خۆیاندا هەمان واتا دەگەیەنن و خوێنەری ئینگلیز و عەرەب پانۆرامایەکی روون و بەرفرەوانی واتا و موزیک و شێوازی شیعرە بنەڕەتییەکەی دەخرێتە بەر چاو. جا لەبەر ئەمە دووپاتی دەکەمەوە، هۆنراوە هەتا لە توانادا بێ، با هەر بە هۆنراوە وەربگێڕدرێ. تا چ رادەیەک ژینگە بنەڕەتییەکەی شیعری سەرچاوە لە شیعرەکەی مەبەستدا دەپارێزرێت و بەتەواوی هەستی پێ دەکرێت، ئەوەیان دەمێنێتەوە سەر توانایی ئەدەبی و هونەریی وەرگێڕ. 


زۆرمان دەزانین، کە زۆرترایەتیی شاعیرانی کلاسیکی ئەوروپایی هەڵبەستەکانیان بەم فۆرمە دەهۆندەوە: abab     


واتا دوادەنگی دێڕی یەکەم لەگەڵ هی سێیەمدا و هی دووەمیش لەگەڵ ئەوەی چوارەمدا یەکدی دەگرنەوە. 


لەم هەڵبەستەشدا (یادەوەری)ی دی مووسێ هەر وا رۆیشتووە. تەنیا لە چەند چوارینێک نەبێ، کە لەمەی لاداوە و هەر چوار دێڕ، یان سێیانی چوارینەکەی بە هەمان دوادەنگ کۆتایی پێ هێناوە. جا منیش لەبەر ئەو بۆچوونەی کە لە سەرەوەتر باسم کردووە، ئەم لایەنەی وەرگێڕانەکەم لەبەرچاو گرتووە، بۆ ئەوەی موزیکی چوارینەکان ناساز نەبێت و بتوانم تا رادەیەک ببم بە ئاوێنەیەکی بەڕاستیی ئەلفرێد دی مووسێ بۆ خوێنەری کورد. دەڵێم (تا رادەیەک) بەڵێ، چونکە وەرگێڕانی هەڵبەست راستەوخۆ لە زمانی سەرچاوە بۆ سەر زمانی مەبەست رەنگە هێشتا ئەو چێژ و بۆنەی لێ بێت، کە لە زمانی سەرچاوەکەدا هەن و منیش هەر ئەوەم کردووە، کە شیعرەکەم یەکسەر لە فرانسییەوە وەرگێڕاوەتە سەر کوردی، بەڵام ئەگەر وەرگێڕان بە رێگای دوو، سێ زمانانەوە بکرێت، ئەوا ئاشکرایە کە لە هەر زمانێکدا وردە وردە تۆزێک لەو بۆن و چێژەی زمانی سەرچاوەی لێ هەڵدەفڕێت و تا دەگات بە دواقۆناخ، دەبینین کەمی پێوە ماوەتەوە و ناتوانێ ببێتە ئاوێنەیەکی بێ گەردی شاعیری هەڵبەستی سەرچاوە، بەڵام لێرەشدا دیسان دەبێ تازەی بکەمەوە، کە هەمووی پەیوەندە بە لێزانی و شارەزایی وەرگێڕ لە زمان و زمانەوانی و ئەدەبیاتدا. 


جا هەرچەندە لێرەدا باوەڕی بەتینم بەخۆمە لەم بوارەدا سەرکەوتوو بووبم، بەڵام دەبێ بزاندرێ، کە وەرگێڕان با ئەوپەڕی پسپۆڕی و وەستاییشی تێدا کرابێ، هەر کۆپییە و کۆپییش نابێ بە ئۆرگیناڵ. 


لە هەفتەی داهاتوودا دەقی بەهەڵبەست وەرگێڕدراوە کوردییەکەی ئەم هەڵبەستە فرانسییەتان پێشکەش دەکەم، لەگەڵ فەرهەنگۆکێک و سەرچاوەکان.