تسۆنامی كه‌ته‌لۆنیا

 

چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك به‌ر له‌ئێستا< دادگای ئیسپانیا بڕیاری زیندانیكردنی به‌سه‌ر ژماره‌یه‌ك له‌سه‌ركرده‌كانی سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیادا سه‌پاند، كه‌ كاردانه‌وه‌ی له‌ناو هاووڵاتیانی كه‌ته‌لۆنیادا لێكه‌وته‌وه‌ و دیسانه‌وه‌ شه‌قامه‌كانی به‌رشه‌لۆنا و شاره‌كانی تر به‌ سروود و ئاڵاو سلۆگانی سه‌ربه‌خۆیخوازانی كه‌ته‌لۆنی گڕی گرتبوو. به‌ڵام ده‌وڵه‌تی ئیسپانیا وه‌ك خه‌سڵه‌تێكی هه‌میشه‌یی هه‌موو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ ئه‌یانه‌وێ هه‌موو به‌هاو ئاكاره‌كانی مرۆڤانه‌ی خۆیان بدۆڕێنن، به‌ڵام یه‌ك بست له‌و خاكه‌ نه‌دۆڕێنن كه‌ به‌هه‌ر هۆكار و له‌هه‌ر مێژووێكدا بووبێ داگیریان كردووه‌. ئه‌یانه‌وێ ڕێگه‌نه‌ده‌ن كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك ئازادانه‌ بڕیار له‌ئاینده‌ی خۆی بدا و بیه‌وێ له‌سه‌رخاك و نیشتمانی مێژوویی باوباپیرانیدا سه‌ربه‌خۆ بژین.

له‌م چه‌ند ڕۆژه‌شدا، پاشایه‌تی ئیسپانیاو حكومه‌ته‌كه‌ی (پێدرۆ شانچێز) جارێكی دیكه‌ش وه‌كو ساته‌كانی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا هێزی چه‌كداری خۆیانیان ڕووبه‌ڕووی خۆپیشانده‌ره‌ سڤیل و بێ چه‌كه‌كان كرده‌وه‌. هه‌ر له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی ڕابردووشدا سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسپان وتارێكی بڵاوكرده‌وه‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی توندوتیژی هێزه‌كانی خۆی له‌دژی خۆپیشانده‌ران پاساو بداو هاوكات كۆمه‌ڵگا و گه‌لی كه‌ته‌لۆنی دووچاری پارچه‌بوون بكا، كه‌ له‌و سیاسه‌ته‌یاندا له‌پێش و پاش ڕیفراندۆم و له‌ئێستای سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێی خرۆشی سه‌ربه‌خۆخوازاندا، سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو و ده‌وڵه‌تی ئیسپان شكستی هێنا له‌كه‌رتكردنی. له‌م وتاره‌یدا بۆنی ئه‌وه‌ ئه‌كرێ، كه‌ ده‌وڵه‌تی ئیسپانیا شل وكفت و بێ شنگ بووه‌ له‌دامركاندنه‌وه‌ی گیانی سه‌ربه‌خۆیی لای  كه‌ته‌لۆنیه‌كان و دووچاری نائومێدی هاتووه‌ له‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنییه‌ سه‌ربه‌خۆییخوازه‌كان ناچار بكا ملبده‌ن و له‌به‌رامبه‌ر ئیراده‌ی ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌رو و نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌كه‌ى خۆبچه‌مێنن، كه‌ ئه‌یه‌وێ ئه‌وان نه‌ك هه‌ر به‌ژێرده‌سته‌یی بهێڵنه‌وه‌، به‌ڵكو ناچار به‌ قبوڵیشی بكه‌ن.

سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسپان له‌وتاره‌كه‌یدا، كه‌ وه‌رگێڕدراوه‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌یم له ‌سایتی به‌ناوبانگی (project-syndicate.org) خوێنده‌وه‌، به‌ شان و باڵی دیموكراسییه‌تی ئسپانیادا هه‌ڵئه‌دات و ڕیفراندۆمی كه‌ته‌لۆنیه‌كانیش به‌ هه‌وڵی هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی ئه‌و دیموكراسیه‌ته‌ له‌قه‌ڵه‌م ئه‌دا.

 

به‌ بڕیار و سه‌رۆكایه‌تی ئه‌م سه‌رۆك وه‌زیره‌، پتر له‌دوو ساڵه‌ سیاسه‌تی تۆقاندن و زیندانیكردنی له‌ناو خودی  نیشتمانی كه‌ته‌لۆنیه‌كان و له‌ئیسپانیاشدا به‌گشتی ئه‌نحام داوه‌و هه‌روه‌ها ڕاوه‌دوونانی سه‌ركرده‌كانی كه‌ته‌لۆنیای له‌وڵاتانی تری ئه‌وروپاشدا په‌یڕه‌وكردووه‌.  به‌ ڕوونی  ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌ستی پێوه‌گرتووه‌و ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری له‌ناوخۆی ئیسپانیاو دامه‌زراوه‌كانی مافی مرۆڤ له‌یه‌كیه‌تی ئه‌وروپاشدا چ به‌به‌شداری و چ به‌ چاوپۆشی كردن سیاسه‌تێكی  پۆلیسی له‌و سه‌رزه‌مینه‌دا بۆته‌ سیاسه‌تی زاڵ.  له‌وتاره‌كه‌دا بانگه‌وازێكی بۆ دانوستان تیایه‌و نیشانیداوه‌، كه‌ ئاماده‌گی هه‌یه‌ بۆ گفتوگۆكردنی دوولایه‌نه‌ له‌سه‌ر ئاینده‌ی كه‌ته‌لۆنیا به‌ڵام ئه‌وه‌ش ئه‌ڵێ كه‌ له‌ئه‌جێندای گفتوگۆكه‌دا ته‌نیا چاكبوونه‌وه‌ی گه‌ل و كۆمه‌ڵگا و پێكه‌وه‌ ژیانی ئاشتیانه‌ هه‌یه‌ له‌كه‌ته‌لۆنیا، نه‌ك  سه‌ربه‌خۆیی.

 

ئه‌مه‌وێ له‌م نووسینه‌مدا، كه‌ پتر به‌لای ڕاپۆرتی ڕۆژنامه‌وانیدا ئه‌شكێته‌وه‌ نه‌ك وتار، سه‌رنجی خوێنه‌ران بۆ ئه‌وه‌ش ڕابكێشم، كه‌ داگیركه‌ران، له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی دوا كه‌وتووبن، یان له‌ئه‌وروپای وه‌ك ئه‌وترێ پێشكه‌وتوو و دیموكرات كاتێ  باسی ئاینده‌ی ئه‌و نه‌ته‌وه‌و نیشتمانانه‌ دێته‌وه‌ ڕۆژه‌ڤـ، كه‌ له‌ڕه‌وتێكی مێژوودا و بێ ویستی خودی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ یان به‌هۆی به‌كارهێنانی داگیركردنی سه‌ربازیه‌وه‌  داگیركراون، ئه‌وا به‌ قامچی ئه‌و ده‌ستوور و دادگایانه‌ی كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ سه‌رده‌سته‌كه‌ دروستكراون، له‌ژێرده‌سته‌ییدا ئه‌یانهێڵنه‌وه‌و وه‌ك نه‌ته‌وه‌ی ئیهانه‌كراو له‌ناو مۆزه‌خانه‌ی داگیركه‌ریدا نمایشیان ئه‌كه‌ن. ئه‌و ستراتیژه‌شیان  به‌بیانووی پاراستنی ده‌ستوورو دیموكراسی و یاسا و  ئاشتی وپێكه‌وه‌ژیان ئه‌كه‌نه‌ بیانوو، له‌كاتێكدا هه‌موو ئەو ده‌سته‌واژه‌و چه‌مكانه‌ دواجار ئه‌بنه‌وه‌ ڕێگری سه‌ربه‌خۆییان. داگیركه‌ران لێره‌و له‌وێ و له‌هه‌موو شوێنێك مافی سه‌ربه‌خۆیی به‌ ده‌سته‌واژه‌ی جیابوونه‌وه‌ پارسه‌نگ ئه‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی جیابوونه‌وه‌ تاوانێكی مه‌زن بێت له‌دژی دیموكراسی و پێكه‌وه‌ ژیان و ئاشتی و هیتریش. ئه‌مه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێكی (به‌ نموونه‌) وه‌ك ئیسپانیا، كه‌ مێژووێكی دێرینی له‌داگیركردندا هه‌یه‌ (به‌تایبه‌ت له‌ئه‌مریكای لاتین) و هاوكات وه‌ك كاردانه‌وه‌ی ئه‌و داگیركه‌رییه‌شی  مێژووێكی هێشتا به‌رچاوی هه‌یه‌  له‌شكست  و دۆڕان و شه‌رمه‌زاربوون وچاوشۆڕی له‌به‌رامبه‌ر  ئەو نەتەوانەی کە پێشووتر داگیری کردبوون ، هەروەها  شه‌رمه‌زاربوون لەهەمبەر نەتەوەی ئیسپانیش.

 

كاتێ وتاره‌كه‌ییم ئه‌خوێنده‌وه‌ كه‌ له‌چه‌ندین په‌ره‌گرافدا سه‌رۆك وه‌زیران باسی له‌دیموكراسی و هه‌روه‌ها ناوی زنجیره‌یه‌ك له‌به‌هاكانی دیموكراسی به‌كارهێنابوو. قسه‌یه‌كی پۆلیڤاری سه‌ركرده‌ی شۆڕشی ئه‌مریكای لاتینم بیرهاته‌وه‌ كه‌ كۆلۆنیالیستی ئیسپانیایان له‌كیشوه‌ره‌كانی خۆیان وه‌ده‌رنا . ئه‌و شۆِڕشگێڕه‌ مه‌زنه‌ به‌ر له‌دووسه‌د ساڵ ووتویه‌تی (له‌وه‌ ئه‌ترسم كه‌، دیموكراسی له‌جیاتی ئه‌وه‌ی ڕزگاریمان پێ ببه‌خشێ، وێرانمان بكات). ئێستا ئه‌وروپا به‌ مه‌كۆ و مه‌ڵبه‌ندی دیموكراسی هه‌ژمار ئه‌كرێ و زۆریش به‌ ناودێركردنیان به‌ وڵاتانی دیموكراتیك ئه‌نازن، به‌ڵام چونكه‌ زۆربه‌یان له‌ڕابردووی نزیكدا كۆلۆنیالیست بوون بۆیه‌ هێندێك له‌وانه‌ كه‌ ئه‌كه‌ونه‌ به‌رده‌می تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی دیموكراسییانه‌ی وه‌ك مافی سه‌ربه‌خۆبوونی نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كانیان (ئیسپانیا به‌ نموونه‌) نه‌ك ئه‌كه‌ون، به‌ڵكو شه‌رمه‌زارانه‌ ئه‌كه‌ون، به‌جۆرێك كه‌ دوای ئه‌وه‌ هه‌رچونێك و به‌هه‌ر زمانێك و به‌هه‌ر ئاواز و ڕه‌نگێك خۆیان دیموكرات  نیشان بده‌ن،ناتوانن ئه‌و تانه‌و پەلەڕەشە‌ له‌سه‌ر سیمای ده‌وڵه‌ته‌كانیان و سه‌ركرده‌كانیان و بگرە لە مێژووی نەتەوەکانیشیان لابده‌ن .

 

دواجار، ویستم به‌م ڕاپۆرته‌م خۆنه‌چه‌ماندن و به‌رده‌وامی ڕه‌وتی سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا وه‌ك هه‌واڵ بگه‌یه‌نمه‌ سه‌ربه‌خۆخوازانی كوردستان، كه‌ پێكه‌وه‌ و له‌یه‌ك ساڵ و له‌یه‌ك مانگدا ئه‌وان به‌ ئسپانه‌كانیان وت (ئیتر له‌گه‌ڵ ئێوه‌ ناژین)و ئێمه‌ش به‌ ده‌وڵه‌تی عیراقمان وت (چیتر نامانه‌وێ به‌شێك بین له‌ده‌وڵه‌ته‌كه‌تان). هه‌ردووكمان  سه‌ركوتكراین و به‌رده‌وامیشن له‌سه‌ركوتكردنمان، به‌ڵام ئێستا ده‌ره‌نجامى هه‌ردوو ریفراندۆمه‌كه‌ بۆ هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌كه‌ شانازی و سه‌ركه‌وتنه‌ و زیندووه‌، هاوكاتیش هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ (عیراق و ئیسپانیا) ئه‌بێ تا سه‌ربه‌خۆیی ئه‌و دوونه‌ته‌وه‌یه‌، له‌بێ شه‌رمی و بێ ئاكاری و رسواییدا گینگڵ بده‌ن و هه‌میشه‌ش سه‌ربه‌خۆبوونی كوردستان و كه‌ته‌لۆنیا و ئه‌وانی تریش ئه‌و تارماییه‌ ئه‌بێ كه‌ ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ر، لێره‌و له‌هه‌ر شوێنێكی تردا ‌لە ترس وگومانی بێ ئاینده‌ییاندا نقوم ئەبن و ئه‌بێ چاوه‌ڕوانی  كۆتایی ده‌وڵه‌ته‌ كۆڵۆنیالیسته‌كانی خۆیان بن. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌رانه‌ ده‌نگ و ڕه‌نگ و پاشخانی ئاینی و له‌خۆڕازیبوونی كلتوورییان هه‌رچه‌ندێك بێ، ساڵانی خۆنمایشكردنی زۆرینه‌ی نزیك به‌ هه‌مووی ده‌سته‌بژێره‌ سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ڕووناكبیری و بیریارانیشیان چه‌نده‌ی خایاندبێ. ئه‌گه‌ر به‌به‌رده‌وامی میدیاكانیان و تیۆریسین و پیاوه‌ مه‌زنه‌كانیان سه‌دان هه‌زار لاپه‌ڕه‌ له‌مه‌ڕ ئاشتیخوازی، یه‌كسانی و برایه‌تی نه‌ته‌وه‌ و مرۆڤ و هاووڵاتیانیان و هه‌روه‌ها لێبوورده‌ییان پڕ كردبێته‌وه‌، ئه‌وا به‌به‌رده‌وامی ئه‌بێ له‌وه‌ هۆشیارو وه‌ئاگابین، کە له‌هه‌رساته‌وه‌ختێكدا، هه‌ستیان به‌ هه‌ڕه‌شه‌ی كه‌م یان زۆر كرد له‌سه‌ر لێكه‌وته‌و دیارده‌ جۆراوجۆره‌كانی باڵاده‌ستی و هه‌ژموونی داگیركه‌رانه‌ی  نه‌ته‌وه‌ییان، ئه‌وا بێ دوودڵی و بێ شه‌رم له‌هه‌موو ئه‌و دروشم و پرنسیپانه‌ هه‌ڵئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ كه‌ له‌مێژووێكی دوورودرێژدا كردویانن به‌ پێناسه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانیان. هۆكاری ئه‌و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ حه‌یابه‌رانه‌شیان له‌فاكته‌ری جیاجیاوه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌ئه‌گرێ، كه‌ له‌هه‌موویان گرنگتر و كاریگه‌رتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان یاده‌وه‌ریی و كلتووریان له‌بنه‌ماكانی داگیركردن بۆ یه‌ك ساته‌وه‌ختیش له‌هه‌وای داگیركردن خاڵی نه‌بۆته‌وه‌و كه‌سایه‌تی ساده‌و ئاڵۆزی نه‌ته‌وه‌ییشیان له‌سه‌ر مه‌زنیێكی مرۆڤانه‌ دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵكو كه‌سایه‌تییان ئاوێته‌ی داگیركه‌ری بووه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ ده‌وڵه‌تی - نه‌ته‌وه‌یان بوون و مه‌زنی خۆی له‌داگیركردن و به‌رده‌وامبوون له‌سه‌ری  به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن و مانه‌وه‌و به‌رده‌وامی خۆیان بپارێزن. به‌كورتی یاده‌وه‌ری ئه‌و نه‌ته‌وه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌رانه‌، یاده‌وه‌ری ژێرده‌سته‌كردن و كۆیله‌كردنی ئه‌و نه‌ته‌وه‌و نیشتمانانه‌یه‌  كه‌ داگیریان كردوون و مه‌زنی و نه‌مری نه‌ته‌وه‌كانیان ته‌نیا و تەنیا له‌ پرۆسه‌ی بێ ڕه‌وشتی داگیرکردن و بەردەوامی  پێدانیدا  ئه‌دۆزنه‌وه‌.

 

كاتێك ئه‌مڕۆ، پێش ناردنی بۆ بڵاوبوونه‌وه‌، پێداچوونه‌وه‌یه‌كم به‌م ڕاپۆرته‌ وتاره‌مدا كرده‌وه‌، هه‌واڵی ئه‌وه‌م خوێنده‌وه‌ كه‌ له‌ناو سه‌ربه‌خۆخوازانی كه‌ته‌لۆنیادا ژماره‌یه‌ك له‌وان ڕێگه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی نێوان كه‌ته‌لۆنیا و فه‌ره‌نسایان بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی داخستبوو، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ به‌رده‌وام بوونی تێكۆشانی سه‌ربه‌خۆیی. له‌هه‌واڵه‌كه‌دا ئه‌وه‌ش نووسرابوو كه‌ ئه‌م خۆپیشاندانه‌ سنوورداره‌ی ڕێگا نێوده‌وڵه‌تیه‌كه‌ ڕێكخراوێكی سه‌ربه‌خۆییخوازی كه‌ته‌لۆنی لەپشتە،  كه‌ هێشتا به‌ نهێنی كارئه‌كا و به‌ (هه‌ڵمه‌تی  تسۆنامی دیموكراتی) به‌ناوبانگه‌.

 

هه‌ولێر 11/ 11 /2019