ئه‌وه‌ى له‌ عێراق ڕوو ده‌دات چییه‌؟

عێراق وڵاتێكى دروستكراوه‌ و مانه‌وه‌ى وه‌ك قه‌واره‌یه‌كى یه‌كگرتوو مه‌حاڵه

وه‌ڵامى كورت و پوخت هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه ‌بڵێین، شكستى سیاسه‌تى ئه‌مەریكایى و ئێرانییه، من كه‌ ئێستا ‌به‌ كورتى و به ‌كوردى وه‌ڵامى ئه‌و پرسیاره‌ ده‌ده‌مه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ ساڵانێكى دوور و درێژه‌ پێشبینیی ئه‌مه‌م كردووه‌.


له‌سه‌ر ئه‌مه‌ زۆر جار تاوانبار كراوم. جارێكیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ى گوتبووم بەدوورى مه‌زانن ڕۆژێك ئه‌مەریكا وه‌ك چۆن له‌ (سایگۆن) له‌ (ڤێتنام) به‌هه‌ڵه‌داوان كۆپته‌ره‌كانى دواهه‌مین سه‌رباز و به‌رپرسه‌كانى ڕزگار كرد، له‌ به‌غداش وا بكات، سه‌رزه‌نشتى زۆریان كردم و به‌ به‌یازى ئێران ناودێریان كردم!


جارێكى تریش كه‌ نووسیبووم، له‌ژێر داروپه‌ردووى هه‌ژموونى شیعه‌ى فارسیدا له‌ عێراق، نه‌وه‌یه‌ك له‌ژێر خۆڵه‌مێشه‌وه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ گۆڕه‌پانى (ته‌حریر) وێنه‌ى (عه‌لى خامه‌نه‌ئى) ده‌دڕێنن، ئه‌مجاره‌یان به‌وه ‌تاوانباریان كردم، هه‌واكه‌م ئه‌مەریكاییه‌!


گرنگه‌ مرۆڤ بیروباوه‌ڕى خۆى هه‌بێت و به ‌شێوه‌یه‌كى بابه‌تى بیر بكاته‌وه‌ و هه‌ر واش گوزارشت بكات. كه‌ وات كرد، له‌ كۆتاییدا هه‌ر ئه‌وانه‌ى تاوانبارت ده‌كه‌ن، داكۆكیت لێ ده‌كه‌ن و به‌و شێوه‌یش هه‌رگیز پێویستت به‌ به‌رگرى له‌خۆكردن نییه‌. ئه‌مه‌یان وانه‌یه‌كه‌ و ژیان فێرى كردووم.


ئه‌وه‌ى ئێستا له‌ عێراقدا ده‌یبینین، له‌ خۆپێشاندان و ناڕازیبوونى نه‌وه‌یه‌ك، كه‌ به‌داخه‌وه‌ تا ئێستا سیاسییه‌ ئه‌قڵ پیره‌كانى (ناوچه‌ى سه‌وز) لێى تێناگه‌ن، بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ پرۆسه‌ى سیاسیى عێراق شكستى هێناوه‌ و به‌ بنبه‌ست گه‌یشتووه‌ و هه‌موو چاره‌سه‌ره ‌كۆنه‌كانیش سه‌ركه‌وتوو نابن، له‌وه‌دا به‌ر بگرن له‌وه‌ى گۆڕانكاریی دراماتیكى ڕوو نه‌ده‌ن.


ده‌سته‌بژێرى سیاسیى حوكمڕانى عێراق درۆ له‌گه‌ڵ عێراقییه‌كان ده‌كه‌ن. هه‌موو ئه‌وانه‌ى ناسنامه‌ى عێراقیان له‌ گیرفاندایه،‌ درۆیان له‌گه‌ڵ ده‌كرێت. كێشه‌كه‌ نه‌ ده‌ستوور و نه‌ گه‌نده‌ڵیى پێكهاته‌ سیاسییه‌كان و نه‌ چاره‌سه‌ره‌كه‌ش چاكسازى و گۆڕینى سیستمه‌.


كێشه‌ى سه‌ره‌كى ئه‌وه‌یه‌، كه‌ عێراق وڵاتێكى دروستكراوه‌ و مانه‌وه‌ى وه‌ك قه‌واره‌یه‌كى یه‌كگرتوو مه‌حاڵه.


ئه‌مەریكا و ئێرانیش بۆیه‌ له‌لایه‌ن نه‌وه‌ى تازەوه‌ به ‌نه‌فره‌ت ده‌كرێن، چونكه‌ نكۆڵى له‌و ڕاستییه‌ ده‌كه‌ن.


ڕاستییه‌كه‌ی شكستى سیاسه‌تى ئێران و ئه‌مەریكا له‌ عێراقدا له‌دواى ساڵى 2003وه‌ ئه‌وه ‌بوو،‌ كه‌وتنه‌ دواى درۆیه‌ك، كه‌ ئینگلیزه‌كان دایانهێناوه‌، گوایه‌ عێراق قه‌واره‌یه‌كى یه‌كگرتووه ‌و تواناى ژیان و به‌رده‌وامیى هه‌یه‌!


ده‌ستوورى عێراق له‌ ده‌ستووره‌ باشه‌كانى ناوچه‌كه‌یه،‌ به‌ڵام له‌ سایه‌ى داگیركارى و هه‌ماهه‌نگیى ئێران و ئه‌مەریكادا نووسراوه‌ و ڕێكکه‌وتنێكى ناچارییه‌ و به‌سه‌ر پێكهاته‌كانى عێراقدا سه‌پێندراوه،‌ ئه‌گینا ئه‌گه‌ر گه‌لانى عێراق خۆیان سه‌رپشك بكرانایه،‌ نه ‌شیعه‌ پێى باش بوو، نه‌ سوننه ‌و نه‌ كوردیش.


لیبڕالترین سوننه‌ حوكمى شیعه‌ى پێ قبووڵ نییه‌، لیبڕالترین شیعه‌ش حوكمى سوننه‌ى پێ قبووڵ نییه ‌و لیبڕالترین كوردیش حوكمى هه‌ردووكیانى بینیوه ‌و ڕه‌تیان ده‌كاته‌وه. درۆكه‌ى ئینگلیز سه‌باره‌ت به‌ عێراق، ئێران و ئه‌مەریكا دووباره‌یان كرده‌وه. ده‌سته‌بژێرى سیاسیى عێراقیش چوونه‌ ژێربارى درۆى فه‌رمانڕه‌واكانى پێشووترى عێراقه‌وه‌، به‌و هیوایه‌ى عێراقێكى نوێ دروست بكه‌ن!


كام عێراق؟


ئه‌و عێراقه‌ى له‌سایه‌ى دیكتاتۆرییه‌كه‌یدا كه‌ (سه‌دام حوسێن)ه‌ و له‌سه‌ر ڕووداوى (دوجه‌یل) و له‌به‌ر ئه‌وه‌ى 143 هاووڵاتیى كوشتووه‌، له‌ به‌ره‌به‌یانى جه‌ژندا، به‌ به‌رچاوى دونیاوه‌ له‌سێداره‌ درا، یان عێراقى دیموكراسى، كه‌ هاووڵاتییانى ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خۆپێشاندانیان كردووه،‌ له‌ چه‌ند ڕۆژێكدا زیاتر له‌ 300 كه‌سیان لێ ده‌كوژرێت و ده‌سه‌ڵاتدارانیش وه‌ك به‌رزه‌كى بانان بۆى ده‌رده‌چن؟


بۆچى؟


ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بگوترێت وڵاتێكى یه‌كگرتووه‌؟


له‌ژێر داروپه‌ردووى بێدادییه‌وه‌ هه‌میشه‌ هێزێك دێته ‌ده‌ر، هه‌مووان تووشى شۆك ده‌كات. ئه‌م نه‌وه‌یه‌ى ئه‌مڕۆ له‌ عێراقدا سنگى به‌ گوللەوه‌ ده‌نێت و به‌رۆكى ئاغاكانى (ناوچه‌ى سه‌وز) ده‌گرێت، خه‌ون له‌ چاوانیان ده‌زڕێنێت و به ‌پاسه‌وانیى ئه‌مەریكایى و ئێرانیشه‌وه‌ ناتوانن شه‌وان له‌ كۆشكه‌كه‌نیاندا وه‌نه‌وز بده‌ن. نه‌وه‌یه‌كن پێیان وایه‌ عێراق وڵاتێكه ‌و هه‌یه‌، وڵاتیش وا ناچێت به‌ڕێوه‌. ئه‌مانه‌ نه‌وه‌ى دووهه‌زاره‌كانن، ئه‌وانه‌ى ئینگلیز پێیان ده‌ڵێن (millennial)، هێشتا له‌لاى ئه‌وڕوورپی و ئه‌مەریكاییه‌كانیش دیار نییه‌ چۆن بیر ده‌كه‌نه‌وه‌، خاك به‌دامانیان، ئه‌م سیاسییانه‌ى عێراق بزانن چییان ده‌وێت؟


به‌ڵێنى داده‌وه‌رى و دیموكراسییان پێ دراوه‌ و پێشیان گوتوون، عێراق وڵاتێكى یه‌كگرتووه‌، ئێستا كاتێك به‌هۆش هاتوونه‌ته‌وه،‌ هه‌ست ده‌كه‌ن هه‌موو شت درۆیه‌! نه ‌نیشتمانیان هه‌یه‌ و نه‌ دیموكراسى و نه‌ ماف و نه‌ وڵاتێك، كه ‌ناوى عێراقه. له‌ سه‌دا چلى دانیشتوانى عێراق له‌وانه‌ن له‌دواى دووهه‌زاره‌وه‌ له‌دایك بوون، له ‌سه‌دا نه‌وه‌د زیاترى له‌وانه‌ى له‌ خۆپێشاندانه‌كاندا به‌شدارن، له‌م نه‌وه‌یه‌ن و به ‌درۆ وه‌ڵامیان نادرێته‌وه‌ و به‌ پاساو و بیانووه‌كانى ئه‌قڵ پیره‌كانى (ناوچه‌ى سه‌وز) ڕازى نابن.


ئه‌مانه‌ نه‌وه‌یه‌كن درۆ نازانن. نازانن كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراق درۆیه ‌و داواى ڕاستى ده‌كه‌ن. چه‌ند ساڵه‌ دیموكراسییان پێ ده‌فرۆشن و نازانن درۆ ده‌كه‌ن. بۆیه‌ كاتێك كه‌ ڕاستییه‌كه‌یان بۆ ئاشكرا بوو، ئه‌وه‌ى ئێستا ده‌یكه‌ن هه‌ر هیچ نییه‌ له‌ چاو ئه‌وه‌ى له‌ ئاینده‌دا ده‌یكه‌ن. نه ‌درۆى ئینگلیز سه‌باره‌ت ئه‌وه‌ى عێراق ده‌وڵه‌ت و قه‌واره‌ى سه‌ربه‌خۆیه‌ سه‌رى گرتووه‌، نه‌ درۆى ئێران و ئه‌مەریكا سه‌ر ده‌گرێت و نه‌ درۆى پیر ئه‌قڵه‌كانى (ناوچه‌ى سه‌وز!).


درۆ به‌رى كورته‌ و سه‌ركوتكردن و بێدادییش له‌ هه‌ره‌ درۆ گه‌وره‌كانه‌.


هێندێك جار له‌ گفتوگۆم له‌گه‌ڵ دۆست و هاوڕێیاندا، دێنه‌ سه‌ر باس و خواسێك پڕ له‌ نیگه‌رانییه‌، سه‌باره‌ت ئه‌وه‌ى ئه‌م نه‌وه‌یه‌ هیچ خه‌مى نیشتمانیان نییه‌.


ئه‌وان ده‌مارى كوردییان ده‌بزوێت و ده‌ڵێن ئه‌م نه‌وه‌یه‌ باكیان به‌ هیچ نییه ‌و خه‌یاڵى (كوردبوون)ه‌كه‌مان میراتگرى نییه‌. من بزه‌م دێته‌ سه‌ر لێو و ده‌ڵێم، ئه‌وانه‌ى ئێوه‌ بێ په‌روا باسیان ده‌كه‌ن، نازانن داگیركارى و ژێرده‌ستى چییه‌ و له‌ ئێمه‌ باشتر داكۆكى له‌ خه‌ونه‌كه‌ ده‌كه‌ن.


ئه‌ركى ئێمه‌ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ بزانین، كه‌ ئێمه‌ درۆمان له‌گه‌ڵ نه‌كردوون و له‌سه‌ر ڕێگاى ڕاست بووین.


ئێمه‌ له‌م وڵاتى عێراقه‌دا شتێك بۆ نه‌وه‌كان جێ دێڵین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سه‌ڕه‌ڕاى ئه‌وه‌ى پێیان گوتین هه‌ڵه‌ین و تانه‌یان لێ داین، به‌ سنگى فراوانه‌وه‌ هه‌موویشمان قبووڵ كرد. گوتمان وه‌ك كورد ده‌مانه‌وێت به‌شێك نه‌بین له‌ درۆى عێراقى و ده‌مانه‌وێت سه‌ربه‌خۆ بین. له‌به‌ر ئه‌وه ‌نا جوداخوازین، به‌ڵكوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ى عێراق درۆیه ‌و نییه‌! ئه‌گه‌ر درۆمان كرد، ئه‌بین به ‌په‌ند. له ‌ئاینده‌دا ئه‌بین به‌ په‌ند.


ئێستا نه‌وه‌یه‌ك له‌ عێراق هاتووه‌ته ‌ئارا، ئاوێنه‌ى باڵانماى ڕاست و درۆن، سیاسییه‌كانى عێراقیش ناتوانن وه‌ڵامیان بده‌نه‌وه‌، چونكه‌ وه‌ڵام لاى ڕاستییه‌، نه‌ك ئه‌وانه‌ى ده‌ڵێن ڕاستى لاى ئێمه‌یه‌!


ئه‌گه‌ر عێراق یه‌ك وڵاته،‌ فه‌رموو وه‌ڵام بده‌نه‌وه‌!


ئایا شیعه‌ سه‌ردار و سه‌روه‌رى عێراق نین و ئه‌وانه‌ش، كه‌ داواى وه‌ڵام ده‌كه‌ن هه‌ر شیعه ‌نین، خۆ هیچ پلان له‌گۆڕێدا نییه‌؟


له‌ عێراق چى ڕوو ده‌دات؟


حه‌ز ناكه‌م وه‌ڵامى ناخۆش بده‌مه‌وه‌، به‌ڵام باشترین شت به‌ڕێوه ‌بێت، شه‌ڕى ناوخۆییه‌. ئه‌گه‌ر هه‌مووان ڕازى نه‌بن! ئه‌م قسه‌یه‌شم بۆ هه‌ڵگرن و به‌ڕوومدا بده‌نه‌وه‌!


ڕه‌نگه‌ خۆپیشاندانه‌كان كۆتایى بێن، یان كۆتاییان پێ بهێنرێت، به‌ڵام ناڕازىبوون به ‌جۆرى تر سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌.


ساڵى 2012 و 2013 سوننه‌كان خۆپێشاندانیان كرد و كۆتایى پێ هێنرا، به‌ڵام ده‌ره‌نجامه‌كانى، ئارابوونى (داعش) بوو.


كۆتایى به‌ خۆپیشاندانى شیعه‌كانیش بهێنن، له‌ ڕه‌حمى درۆ و بێدادییه‌وه‌ چوزانن شه‌یتانێك نایه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌؟


چى له‌ عێراقدا ڕوو ده‌دات؟


هیچى باش له‌ هیچ دونیایه‌كدا ڕوو نادات، ئه‌گه‌ر خه‌ڵك ئه‌وه‌ى ده‌یانه‌وێت به‌ده‌ستى بهێنن، به‌ ده‌ستى نه‌هێنن!


ئه‌مه‌ بۆ عێراقیش ڕاسته‌.


بۆ هه‌موو شوێن و زه‌مانێكیش ڕاسته‌.