خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا

له به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر - 25

یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین ئه‌و شه‌ڕانه‌ی كاردانه‌وه‌ی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر داهاتووی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌گشتی و كوردستان به‌تایبه‌تی دروست كرد (شه‌ڕى چاڵدێران) بوو. ئه‌و شه‌ڕه‌ى به‌ره‌به‌یانى ڕۆژى (چوارشه‌ممه‌) ڕێكه‌وتى (2ی ڕه‌جه‌بی 920ك) به‌رامبه‌ر به‌ (23ی ئابى 1514ز) له‌ دۆڵى چاڵدێران و له‌سه‌ر خاكى كوردستان ڕووی دا. به‌هۆى ئه‌و شه‌ڕه‌شه‌وه‌ (سوڵتان سه‌لیمى یه‌كه‌مى عوسمانى) توانیى دواى بڕینى نزیكه‌ى (1500كم) و له‌ ماوه‌ى (دوازده‌) سەعاتدا له‌و شه‌ڕگه‌یه‌ سوپاى سه‌فه‌وییه‌كان تێكبشكێنێت، كه‌ (شا ئیسماعیلى سه‌فه‌وی) له‌ چوارده‌یه‌مین ساڵى ده‌سه‌ڵاتیدا سه‌ركردایه‌تیی ده‌كرد. به‌هۆی ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌‌شه‌وه‌، عوسمانییه‌كان گه‌یشتنه‌ شارى (ته‌ورێز)ى پایته‌ختى ده‌وڵه‌تى سه‌فه‌وی و داگیریان كرد. ته‌نانه‌ت ده‌ستیان گه‌یشته‌ گه‌نجینه‌ى شاهانه‌ و حه‌رەمسه‌راكانی شاى سه‌فه‌وی. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی (شا ئیسماعیلى سه‌فه‌وى) ناچار بوو، بۆ ده‌ربازبوون له‌ مردن و نه‌كه‌وتنه‌ ژێر ده‌ستی عوسمانییه‌كان، به‌ره‌و قووڵایى وڵاته‌كه‌ى ڕابكات، تا دواجار له‌ شاری (ئیسفه‌هان) گیرسایه‌وه‌.


ڕوودانی ئه‌م شه‌ڕه‌ سه‌ره‌تایه‌كی له‌ مێژووى خیانه‌ت لای كورد دروست كرد، كه‌ دواتر بۆ نزیكه‌ی (چوار) سه‌ده‌ درێژه‌ى كێشا. دیاره‌ ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و (دوو) ده‌وڵه‌ته‌ ڕابه‌رایه‌تیی جیهان و كۆمه‌ڵگای ئیسلامیان ده‌كرد و كوردیان كردبووه‌ پاشكۆى خۆیان. عوسمانییه‌كان هه‌ر له‌ ساڵی (1299ز)و دوای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان به‌ناوی (عوسمانی)، له‌سه‌ر ده‌ستی (عوسمانی كوڕى ئارتۆغرۆل)، كه‌وتنه‌ بانگه‌شه‌كردنی پارێزه‌رى ئایینزای سوننه‌. له‌م بواره‌دا ڕووخانی ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسییان له‌ ساڵى (1258ز) له‌سه‌ر ده‌ستی (هۆلاكۆ خانى مه‌غۆل) قۆسته‌وه‌ و خۆیان به‌ میراتگری ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی و پاراستنی ئایینزای سوننه‌ دانا. (دوو) سه‌ده‌ دواتریش (شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی) به‌ دامه‌زراندنی (ده‌وڵه‌تى سه‌فه‌وی) له‌ ساڵى (1500ز) خۆی كرده‌ پارێزه‌ری ئایینزای شیعه‌ی دوازده‌ ئیمامی. به‌ناوی پاراستنی ئه‌و ئایینزایه‌شه‌وه‌ په‌لاماری ناوچه‌كانی كوردستان و عێراقی عه‌ره‌بی دا و داگیرى كرد. ئه‌و ڕووداوه‌ش ده‌نگی ناڕه‌زایی عه‌ره‌ب و كورده‌ سوننه‌كانی كوردستان و عێراقی عه‌ره‌بی لێ كه‌وته‌وه‌ و داوایان له‌ (سوڵتان سه‌لیمی عوسمانی) كرد به‌ هانایانه‌وه‌ بێت. لێره‌وه‌ش ده‌رفه‌ت درایه‌ سوڵتانی عوسمانی، به‌ناوی به‌رگریكردن له‌ په‌یڕه‌وانی سوننه‌ ڕوو له‌ خۆرهه‌ڵات بكات و ڕووبه‌ڕووی سه‌فه‌وییه‌كان بێته‌وه‌، تا دواجار له‌ (چاڵدێران) پێكدا هه‌ڵپژان. به‌وه‌ش شه‌ڕى (چاڵدێران) ڕووی دا و ئه‌وه‌ی لێ كه‌وته‌وه كه‌ لێى كه‌وته‌وه‌. دیاره‌ به‌هۆی ئه‌وه‌یش شه‌ڕه‌كه‌ له‌سه‌ر خاكی كوردستان كرا و كورده‌ موسڵمانه‌كان به‌هۆی جیاوازیی ئایینزاییانه‌وه‌ بوونه‌ (دوو) به‌ره‌، بۆیه‌ تێكه‌ڵى شه‌ڕه‌كه‌ و ڕووداوه‌كانی بوون. خاڵى گرنگی ئه‌م باسه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كورده‌كان له‌بری ئه‌وه‌ی خۆیان شه‌ڕ بۆ خۆیان بكه‌ن، شه‌ڕیان بۆ ئه‌و (دوو) ده‌وڵه‌ته‌ كرد! وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كی كوردی شیعه‌ به‌ ناوی (ساروبیره‌) سه‌ركردایه‌تیی كورده‌كانی نێو سوپای قزڵباشه‌كانی ده‌وڵه‌تى سه‌فه‌ویی كرد دژى عوسمانییه‌كان و (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی)ش وه‌ك میرێكی كورد و میرى میرنشینی به‌دلیس، رابه‌رایه‌تیی كورده‌ سوننه‌كانی نێو سوپا و ده‌وڵه‌تى عوسمانیی كرد دژى سه‌فه‌وییه‌كان. لێره‌وه‌ش ئه‌و (دوو) كه‌سایه‌تییه‌ كورده‌، له‌بری ئه‌وه‌ی ببنه‌ هاوپه‌یمان و یه‌ك هێز و یه‌ك ده‌ست له‌ دژى ئه‌و (دوو) ده‌وڵه‌ته‌، له‌ دژی یه‌ك وه‌ستان و كورده‌كانى نزیك له‌ خۆیان بۆ شه‌ڕى لایه‌نی به‌رامبه‌ر هان دا!


له‌وانه‌ش سه‌رنجڕاكێشتر، دواى ئه‌وه‌ی سه‌فه‌وییه‌كان تێشكان و خۆرى ده‌سه‌ڵاتى (ساروبیره‌) ئاوابوو، خۆرى ده‌سه‌ڵاتی (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسى) به‌ سه‌ركه‌وتنی عوسمانییه‌كان له‌و شه‌ڕه‌دا هه‌ڵهات. ئه‌وه‌ش كاتێك له‌لایه‌ن سوڵتانی عوسمانی داوای لێ كرا، میره‌ كورده‌كان بۆ ژێر ده‌سه‌ڵاتی بگێڕێته‌وه‌. له‌به‌رامبه‌ردا (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی)، دوای ڕێكکه‌وتنی له‌گه‌ڵ سوڵتانى عوسمانى له‌ (15ى تشرینى دووه‌مى 1515ز)، توانیى (44) میرى كورد و كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌كانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى بۆ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌ت و سوڵتانى عوسمانى قایل بكات. وه‌ك ئه‌وه‌ی دانیشتوانی شارى (ئامه‌د) فه‌رمانڕه‌وایى شاره‌كه‌یان ده‌ركرد، كه‌ له‌لایه‌ن شا ئیسماعیله‌وه‌ دانرابوو، دواتر په‌یمانى پشتیوانى و دۆستایه‌تییان بۆ سوڵتان و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى ڕاگه‌یاند. (ئه‌میر شه‌ڕه‌ف)ى میرى شارى (به‌دلیس)یش ئاڵای عوسمانییه‌كانى له‌سه‌ر قه‌ڵا و ده‌وروبه‌رى شار به‌رز كرده‌وه‌ و (خالد به‌گ)ى فه‌رمانڕه‌وای شاریان ده‌ركرد، كه‌ له‌لایه‌ن شا ئیسماعیلى سه‌فه‌وییه‌وه‌ دانرابوو. هه‌روه‌ها (مه‌لیك خه‌لیل)ى فه‌رمانڕه‌واى (حەسەن كیف) له‌ سه‌فه‌وییه‌كان هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و ملكه‌چیى خۆى بۆ سوڵتانى عوسمانى ڕاگه‌یاند. ته‌نانه‌ت (قه‌ره‌خانى عه‌جه‌مى) فه‌رمانڕه‌واى (سوعره‌ت)یشى لادا، كه‌ له‌لایه‌ن شا ئیسماعیله‌وه‌ دانرابوو. دواتر ده‌ستى به‌سه‌ر (سوعره‌ت)یشدا گرت.
ئه‌م ڕووداوانه‌ ناوچه‌كانى شاره‌زوور و بادینانیشى گرته‌وه‌، به‌وه‌ى (بیگه‌ بگ) و دواتر (مه‌ئموون)ى كوڕى له‌ میرنشینى ئه‌رده‌ڵان ملكه‌چییان بۆ سوڵتانى عوسمانى ڕاگه‌یاند. له‌به‌رامبه‌ردا وه‌ك (والى) ئه‌یاله‌تى شاره‌زوور مانه‌وه‌. هه‌روه‌ها (حوسێن پاشا)ى میرى بادینانیش له‌ ئامێدى له‌ سه‌فه‌وییه‌كان هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و چووه‌ پاڵ عوسمانییه‌كان، له‌به‌رامبه‌ر ناسینى وه‌ك والى (ئه‌یاله‌تى مووسڵ) بۆ ماوه‌یه‌ك و مانه‌وه‌ى وه‌ك فه‌رمانڕه‌وای ئامێدى و ده‌وروبه‌رى.


به‌م شێوازه‌ش نزیكه‌ی (44) میرى كورد له‌سه‌ر داوای (مه‌لا ئیدریسی بەد‌لیسی) چوونه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی سوڵتان و ده‌وڵه‌تى عوسمانی و ملكه‌چییان بۆ ڕاگه‌یاند. ته‌نانه‌ت هاوكاری سوپای عوسمانی بوون له‌ داگیركردنی خاكی شام له‌ ساڵى (1516ز) و خاكی میسڕ له‌ ساڵی (1517ز).


پرسیاری سه‌ره‌كیی ئه‌م باسه‌ی ئێمه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی وه‌ك (مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی) توانیبێتی (44) میری كورد قایل بكات و ملكه‌چی بۆ سوڵتان و ده‌وڵه‌تى عوسمانی ڕابگه‌یه‌نن و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان به‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ گرێ بده‌ن و له‌ بیری سه‌ربه‌خۆیی خاك و نه‌ته‌وه‌كه‌یان دوور بكه‌ونه‌وه‌، ده‌كرێت ناوی (خیانه‌ت و خیانه‌تكاری)ی به‌سه‌ردا نه‌بڕین؟ دیاره‌ قورسیشه‌ تۆمه‌تى (خیانه‌تكار) له‌و كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌ى كوردیش بنێین، به‌ڵام كه‌سایه‌تییه‌ك هه‌موو تواناكانی بۆ ده‌وڵه‌تێك به‌كار هێنابێت، كه‌ هیچ پێشینه‌یه‌كی خزمه‌تكردنى به‌ كورد و خاكی كوردستان نه‌كردبێت و ته‌نیا به‌هۆی كاریگه‌ریی ئایینی و ئایینزاییه‌وه‌ پشتیوانی و به‌رگریی له‌و ده‌وڵه‌ته‌ كردبێت، مافی ئه‌وه‌مان نابێت وه‌ك كورد به‌ كه‌سێكی نه‌یار به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی پێناسه‌ی بكه‌ین؟

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1- شرفخان بدلیسی: شرفنامه‌.
2- محمد امین زه‌كی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.