هۆنراوەکان و گۆرانییەکانم - 39

 

 یادەوەری  Souvenir
 هەڵبەستێکی شاعیری فرانسیی سەردەمی رۆمانتیک: ئەلفرێد دی مووسێ  Alfred de Musse
وەرگێڕانی لە فرانسییەوە هەر بە شیعر بۆ کوردی: هۆمەر دزەیی 

پێشکەشکردنێکی سەرپێیی
چونکە لێتێگەیشتنی هۆنراوەی وەرگێڕدراو وەک لێتێگەیشتنی هۆنراوەکە بە زمانە بنەڕەتییەکەی خۆی سووک و ئاسان نییە، بە پێویستی دەزانم خوێنەرانی بەڕێز ئەم پێشکەشکردنە بخوێننەوە، بەرلەوەی یەکسەر هەڵبکوتنە سەر هەڵبەستەکە خۆی، بۆ ئەوەی پانۆرامایەکی هەڵبەستەکەیان بێتە بەرچاو و بەئاسانی تێی بگەن. جا لێرەدا چەند پنتکێک هەن دەمەوێ روونیان بکەمەوە: 1 - ناساندن بە شاعیر. 2 - ئەو سەردەمەی، کە شاعیر تێیدا ژیاوە لە فرانسە. 3 - کورتە شیکردنەوە و لێکدانەوەیەکی هەڵبەستەکە.


1 - ئەلفرێد دی مووسێ کێیە؟ 
یەکێکە لە شاعیرە هەرە گەورەکانی سەردەمی رۆمانتیکی فرانسا. لە ساڵی 1810 لە پاریس، لە بنەماڵەیەکی خانەدان لەدایک بووە و لە ساڵی 1857یش هەر لەوێ سەری ناوەتەوە.


ئەلفرێد هەر لە منداڵییەوە سروشتێکی مێلانکۆلیک و سێنتیمێنتاڵی لێوە بەدی کراوە. لە تەمەنی چواردە ساڵیشدا یەکەم هۆنراوەی بۆ دایکی داناوە. ئەلفرێد لاوێکی شۆخ و قۆز و حەیرانی ژیانی سروشت بووە. هەڵڕژاندنی هەست و خوستی بەڕاستی دڵ و دەروونی مرۆڤی کردووەتە ئامانجی ژیانی. واتا (سروشت و دەروون) بوونەتە ئایدیۆلۆژی ئەلفرێد دی مووسێ، ئەگەر بتوانین وشەی ئایدیۆلۆژی لێرەدا بەکار بێنین. (جوانی و خۆشەویستی)، کە دوو ئەدگاری هەرە دیاری سروشت و دەروونن، بوونەتە بابەتی هەموو هەڵبەست و رۆمانەکانی دی مووسێ. بۆیە بە (درێژایی) ژیانی کورتی هەر بەدوای هەوینی (love)دا گەڕاوە. 


بەڵام رۆمانتیکاتی دی مووسێ بەئاشکرایی لەوەوە بەدیار دەکەوێ، کە ئەو بەدواگەڕانەکەی پتر لا مەبەست بووە، تا گەیشتن بە ئامانج. تەنانەت کە گەیشتووەتە ئامانجیش، وەنەبێ خۆی بە بەختیار زانیبێ، چونکە ئا لێرەدا - بە بیر و بینینی خۆی - دەهاتەوە سەر رێئالیتی reality ( ئێستاکە، واقع) و خۆیشی، تەبای هەموو رۆمانتیکەکان، بڕوای بە ریالیزم هەر نەبووە. کەچی کە ئەو (ئێستاکە)یە بەسەر دەچوو و دەبوو بە (رابردوو)، ئیتر هەنگی نۆستالگیا (غەریبی) دایدەگرت و هەستی ناسکی بەو پەڕی تەوژم و تەکانەوە خۆی دەردەبڕی و جوانترین و بەسۆژترین شیعری گۆرانی و لاواندنەوەی لێوە هەڵدەقوڵا. 


دی مووسێ خۆشیی لەوە وەردەگرت، کە بەسەر وێرانەی دڵداریدا بگریێ، دڵی بەوە دەکرایەوە فرمێسک بۆ کۆنە یار ببارێنێ، بەسەر کاولە هەوار، بۆ یادی دێرینی یار و هەوار. ئەم چوارینەی خوارەوە راستیی ئەو پنتکەمان زۆر بەجوانی بۆ روون دەکاتەوە: 
          هەموو هەناوم دەسووتێ بۆ تۆ
          قەت نەمدەزانی ئازاری برین
          هێندە ناخۆش بێ و شەو و رۆژ بە سۆ
          کەچی کۆنە برین ئەوەندە شیرین


واتا دی مووسێ کۆنە برینی پتر لا خۆش بووە، نەک برینی گەرم و نوێ، دەست لێکبەردان و جودایی پتر کاری تێ کردووە، نەک پێکگەیشتن و تیری ئەڤینیی گەرماوگەرم. جا ئەمە ئەوە دەگەیەنێ، کە شاعیرە رۆمانتیکەکان بەگشتی، ئەلفرێد دی مووسێش بە تایبەتی، عاشقی رابردوو بوون. لای دی مووسێ (یارێکم هەبوو) زۆر خۆشتر بووە لە (یارێکم هەیە). 


بەپێی رەخنەگران، ئەلفرێد دی مووسێ لە هەڵبەستەکانیدا جاروبار وشەی وای بەکار هێناوە، کە چ جێگایەکی وەک دەڵێن (فیت fit)ی نەبووە لەناو هەڵبەستەکەدا و تەنانەت تا رادەیەک (بێ مانا)ش بووە. بەڵام هەموویان لەسەر ئەوە رێکن، کە ئەم شاعیرە، بەبێ هیچ گومانێک، لە دەربڕینی هەستی دەروونی کۆمەڵگای سەردەمی رۆمانتیزم لە فرانسا راستگۆ و سەرڕاست بووە. 

2 - دی مووسێ و سەردەمی رۆمانتیزم لە فرانسا
ئەو سەردەمەی، کە ئەلفرێد دی مووسێی تێدا دەژییا (1857 - 1810) بە سەردەمی رۆمانتیزم ناسراوە. لەو سەردەمەدا شێوازی رۆمانتیک بووبووە رێبازی هەموو جۆرە بزووتنەوەیەک، سێنتیمێنتالیزم (هەستی بەسۆژ) خۆی لەناو هەموو بابەتەکانی بیرکردنەوەدا دەنواند: هۆنراوەی رۆمانتیک، رۆمانی رۆمانتیک، موزیکی رۆمانتیک، تابلۆ و پەیکەرتاشیی رۆمانتیک و هەموو بابەتەکانی فیلۆسۆفیاش. لەدوای دامرکانەوەی شۆڕشی فرانسی (1789) بە چەند ساڵێک، ئەم رێڕەوە فیکرییە لە ئەوروپا بەگشتی سەری هەڵدا و چ زوو چ درەنگ لە یەکە یەکەی وڵاتانی ئەوروپادا خۆی پیشان دەدا. ئەوەش هەم وەڵامدانەوەیەکی توندی سەردەمی کلاسیکی پێش خۆی بوو، هەم بەگژداچوونەوەیەکی بە رکی ئەو رووداوە ئاڵۆز و پاڵۆزانە بوو، کە شۆڕشی فرانسی لەگەڵ خۆیدا هێنابوونی. جا دی مووسێ، کە هاتە دنیا و چاوی کرایەوە رۆمانتیزم و سێنتیمێنتالیزم لەوپەڕی گەشانەوەدا بوون. ئەویش وەک ڤیکتۆر هیگۆی زاوای، وەک لامارتین، وەک دی ڤینیی، وەک جۆرج ساندی دولبەری، سروشتانە کەوتە سەر ئەو رێڕەوە، هەرچەندە کە ژمارەیەک لەوانەی کە باسم کردن و هەندێکی تریش کە ناوم بەرە بەرە نەهێناون، کەم و زۆر پشتیان لە رۆمانتیزم دەکرد و کەوتبوونە ناو دنیای فیلۆسۆفیا و تەنگ و چەڵەمەی ژیانی کۆمەڵایەتیی وەک لامارتین و جۆرج ساند بۆ نموونە، بەڵام هەڵبەستبێژی ئێمە کۆڵی نەدا و هەتا دوا هەناسەی هەر بە مەشخەڵ هەڵگری رۆمانتیزم مایەوە و نەیاریی لەگەڵ هەموو جۆرە رێبازێکی نوێدا دەکرد و سێنتیمێنتالیزمی نۆستالجیکی وەک مەلۆتکەی ناو لانکە دەپاراست و بەرەنگاریی هەموو ئەو بیر و بینینە نوێیانە دەبوو، کە خەریکی پڕدانی کۆرپەکەی دەبوون. هەر لەبەر ئەوەشە، کە پیاو دەتوانێ نووسینەکانی دی مووسێ بکات بە دوو بەش. بەشی یەکەمیان لە ساڵانی (1835 - 1829) بوو. لەدوای ئەوە ئیتر مێلانکۆلییەکە بە جارێ لێی تیر دەبێت و تەشەنە دەکات، بە جۆرێک کە روو دەکاتە هەڵبەستی سەردولکانە (elegy) و هەستی زۆر لە جاران ناسکتر و بەجۆش و سۆژتر دەبێ. دی مووسێ زۆر سەخڵەت و دڵتەنگ دەبێ بەوانەی، کە بیری ئەویان بە خەیاڵاوی و فانتازی و بەدوای کڵاوی بابردوو کەوتندا دەزانی. ئەویش نەبەزانە دەستی بە رەخنەگرتن و هێرشکردنە سەریان دەکات. هەر لەبەر ئەوەش بوو، کە خەڵک بە نوێنەری بەڕاستیی دڵسۆژی رۆمانتیزمیان دەزانی.


لە هەڵبەستی (یاداوەری) - کە دوای کەمێکی دیکە دەیخوێننەوە - دی مووسێ رەخنەکەی بە (دانتێ Dante)ی شاعیری هەرە گەورەی ئیتالییەوە دەست پێ دەکات، هەرچەندە کە دانتێ چەند سەت ساڵێک پێش خۆی ژیاوە، بەڵام دی مووسێ، کە خۆی بە دەروێشی دانتێ دادەنا و تەنانەت ناوی (خوای خەم)ی لێلانابوو هێشتا لە هەندێ لە هەڵبەستەکانی - یان چاکترە بڵێین بیر و باوەڕەکانی- ئەو بە گازاندە بوو و تا رادەیەک دڵی لە دانتێ سارد بووبووەوە، کە دەڵێ:
          دانتێ! چۆن دەڵێی لێی تاڵتر نییە
          بیرەوەریی خۆش لە رۆژی بە غەم
          کێ فێری کردی؟ ئەم قسە چییە!
          بۆچ سووکی دەکەی رۆژی بە ماتەم؟ 


لێرەدا دی مووسێ گلەیی لە دانتێ دەکا، چۆن بیرەوەریی کۆن، لە رۆژێکدا، کە پیاو دڵی تێدا تەنگە، بە شتێکی وا تاڵ و ناخۆش دادەنێ؟ بیروباوەڕی دی مووسێ ئەوەیە، کە چاکترین دەرمانی دڵپەستی و رۆژی تەنگانە ئەوەیە، کە پیاو دانیشێت و یادی کۆن بێنێتەوە بەر چاوی خۆی، واتا نۆستالگیا. 


بە کورتی، لە ساڵەکانی دوایی ژیانیدا، وا دەردەکەوێ دی مووسێ لە زۆرانبازییەکی ناو گیانی خۆیدا ژیابێ. لەلایەک پاراستنی رێبازی سێنتیمێنتالیزم، لە لایەکیش توانج و پەلاری بەرەی ناحەزان، بەڵام ئەو، وەک باسمان کرد، کۆڵی نەدا و لەلایەک بێشکەی غەمگینی دەلاواندەوە، لە لایەکیش بەرهەڵستیی ئەو باوبارانەی دەکرد، کە بەتەمابوون هێلانۆکەی لێ تێک بدەن و خانووێکی لەجێدا بۆ دروست بکەن. 


ئەم زۆرانبازییەی ناو دەروونی شاعیری هەستیاری ئێمە، بە جوانترین وێنە لە هەڵبەستی (یادەوەری) یان (بیرەوەری)دا دەردەکەوێ. 


3 - لێکدانەوەیەکی کورتی هەڵبەستی (یادەوەری)


ئەم هەڵبەستە یەکێکە لە سەردولکە هەرە خۆشەکانی شاعیر، لە ساڵی 1841دا نووسیویەتی، واتا لەگەڵ دەستپێکردنی لەسەرەخۆی کۆتایی سەردەمی رۆمانتیزم و بەرزبوونەوەی دەنگ و هەرا دژی ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە، بە تایبەتی لەلایەن ریالیستەکانەوە (رێبازی ریالیزم، واقعیەت).


دی مووسێ ئەم هەڵبەستەی کردووە بە سێ بەش. 


(پاشماوەی بابەت لە بازنەی داهاتوودا بخوێنەوە).