تەنیا رقمان بۆ ماوەتەوە

ئه‌و نه‌ته‌وه ژێرده‌سته‌ی له داگیرکاره‌که‌ی تووڕه‌ نه‌بێت، نه‌ته‌وه‌یه‌کی نه‌خۆشه 

سه‌دان ساڵه، هه‌ستێکی ناوچه‌گه‌ری، وه‌ک نه‌خۆشییه‌ک به‌رۆکی کوردستانی گرتووه، ئه‌م هه‌سته له‌سه‌ر ده‌ستی سیاسه‌تکاران به پراکتیزه‌کردنی سیاسه‌تی بچووک، چ چه‌ندین ده‌ڤه‌ریان له کوردستاندا جیا کردووەته‌وه و چ ناوچه‌کانیشیان کردووەته‌ کۆڵانێکی تووره‌که‌یی. ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات، که هیچ کوردێک ڕێگای ده‌رچوونێکی له‌م کۆڵانه‌دا نه‌بێت. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، ڕێگای ده‌ربازبوون کامه‌یه؟ وه‌ڵام، یه‌کگرتنی کورده له کوردستانێکی یه‌کگرتوودا، له یه‌کێتیی کوردستانییدا. کورد هه‌تاوه‌کوو ئێستا نه‌گه‌یشتووەته ئه‌م یه‌کگرتن و یه‌کێتییه، هه‌ر بۆیه به‌رده‌وام ڕاو ده‌نرێینه ناو ئه‌م کۆڵانه تووره‌که‌ییه‌وه و قه‌لاچۆ ده‌کرێین. ئه‌مه‌ش خه‌مبارمان ده‌کات، ده‌مانگریه‌نێت، تووڕه‌مان ده‌کات و ڕقمان له دوژمنه دڕنده‌کانمان ده‌بێته‌وه، له‌مپه‌ڕی ئه‌کادێمیستمانه‌وه تا ئه‌وپه‌ڕی کرێکاران و جووتیاران ده‌بینه خاوه‌نی ڕقێکی گه‌وره به‌رامبه‌ر به دوژمن، هه‌ندێکمان ده‌یانه‌وێت، دوژمن چۆن مامه‌ڵه‌ی کردین، ئێمه ده‌جار زیاتر خراپتر له‌و مامه‌ڵه‌یان بکه‌ین، هه‌ندێکمان خه‌مبارین و داوای ئاشتی ده‌که‌ین، ئاماده‌ن ده‌ستبه‌رداری هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ببن له‌پێناوی پێکه‌وەژیاندا، چونکه پێیان وایه، ناسیۆنالیست و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه باوی نه‌ماوه. هه‌ندێکمان ڕقی ته‌واومان له دوژمن و له هاووڵاتییانی دوژمنیشه، جنێویان پێ ده‌ده‌ین، هه‌جوویان ده‌که‌ین، به به‌راز و شه‌یتان و ...هتد. ناویان ده‌به‌ین. من خودی خۆم له‌م هێرشه داگیرکارییه‌ی تورکیادا خاوه‌نی گه‌وره‌تریین ڕق بووم، به‌رامبه‌ر به تورکیا، ته‌نانه‌ت هه‌جووی دوژمنیشم کردووه، هه‌جووی ئه‌و مه‌لایانه‌شم کردووه، که پشتگیریی ئه‌درۆگانیان ده‌کرد.


دیاره که‌رت که‌رتبوونمان به‌رهه‌می سیاسه‌تێکی نامۆڕاڵی نێوده‌وڵه‌تییه، نه‌ک خۆمان، به‌ڵام دوورکه‌وتنه‌وه‌مان له‌یه‌کتری و ته‌ماشاکردنی یه‌کتریمان وه‌ک چوار که‌رتی جیاواز و نامۆ به یه‌ک، به‌رهه‌می خۆمانه. له‌ناو هه‌ر به‌شێکیشدا دیسانه‌وه خۆمان به‌ش به‌ش کردووه، که ئه‌میش به‌رهه‌می خۆمانه نه‌ک دوژمن. ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه و نامۆبوونه‌مان به یه‌کتری، چه‌کی به‌هێزی ده‌ستی دوژمنه دژ به کورد خۆی، که دوژمن هیچی پێ نادات و به‌لاش به‌ده‌ستی ده‌هێنێت.


شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا له‌لای چه‌ندیین سیاسیی فه‌ڕه‌نسی ترسێکی دروست کردبوو، ئه‌ویش ترسی بهدیموکراتییکردنی ئه‌ورووپا بوو. یه‌کێک له‌و سیاسه‌تمه‌ندارانه ناپۆلیۆن بۆناپارت بوو، که ئه‌م ترسه‌ی وه‌های لێ کردبوو نه‌ک ئه‌وروپا، بگره ته‌واوی جیهان داگیر بکات. هێرشی ناپۆلیۆن بۆ سه‌ر ئه‌ورووپا به‌شێک بوو له‌و پلانه‌ی، که له ئاینده‌دا فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی جیهان بکات. داگیرکردنی ئه‌ڵمانیاش هه‌نگاوی ناپۆلیۆن بوو بۆ ڕێگاگرتن له بەدیموکراتییبوونی ئه‌ڵمانیا. ناپۆلیۆن به‌تەنیا که‌سایه‌تییه‌کی سه‌ربازیی فه‌ناتیک نه‌بوو، به‌ڵکوو خاوه‌نی تاکتیک و پلانی تایبه‌ت و ئیندیڤیدوالی خۆی بوو. کاتێک هێرشی یه‌که‌می بۆ داگیرکردنی به‌ریتانیا سه‌رکه‌وتنی به‌ده‌ست نه‌هێنا، کۆڵی نه‌دا و به هه‌مان پلانی پێشووه‌وه درێژه‌ی به هێرشه‌کانی دا. نه‌مسا، مه‌ڵبه‌ندی پرۆیسن (له ئه‌ڵمانیا)، خۆرهه‌ڵاتی ڕووسیا کۆیه‌ک بوون له ده‌سته‌ڵاتی به‌ریتانیای گه‌وره.


ناپۆلیۆن به هه‌مان پلانی پێشوویه‌وه درێژه‌ی به شه‌ڕه‌که‌ی دا و هه‌مان کاتیش په‌لاماری ئه‌و وڵاتانه‌ی دا، که یه‌که‌ی ناو ده‌سته‌ڵاتی به‌ریتانیا بوون، به‌شێکی گه‌وره‌ی ئه‌و یه‌کانه که‌وتبوونه ئه‌و خاکه‌وه، که ئیمڕۆ ئه‌ڵمانیای ناوه، به‌م شێوه‌یه ناپۆلیۆن زه‌برێکی به‌هێزی له ده‌سته‌ڵاتی به‌ریتانیای گه‌وره وه‌شاند. ناپۆلیۆن ڕووی بێهیزی ئه‌ڵمانیای ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ناسیبوو، ئه‌و ده‌یزانی ئه‌ڵمانیا بریتییه له کۆمه‌ڵێک ده‌وڵه‌تۆکه‌ی بێهێز، ده‌یزانی، که ئه‌ڵمانیا خاوه‌نی سه‌دان موفتی و قه‌شه‌یه، ده‌یزانی، که له ئه‌ڵمانیادا به‌ره‌یه‌کی سیاسی نییه، ده‌یزانی، که ئه‌ڵمانه‌کان خاوه‌نی سیستێمێکی سه‌ربازیی به‌هێز نین. تاکه له‌شکرێک، که ناپۆلیۆن به یه‌ک له له‌شکره به‌هێزه‌کانی جیهانی زانیبێت، له‌شکری پرۆیسییه‌کان بوو، که ئه‌ویش له‌سه‌ر ده‌ستی خۆی تێکشکێنرا. حه‌وت ساڵی ڕه‌به‌ق جه‌نگ و کوشتن بۆ چرکه‌یه‌ک چییه ماندوویی به ڕووخساری ناپۆلیۆنه‌وه پیشان نه‌دا، به مه‌رگی فریدریش مه‌ڵبه‌ندی پرۆیس لاوازییه‌کی کتوپڕی به‌خۆیه‌وه بینی و له‌شکره‌که‌یان له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شا، ئه‌مه‌ش به‌شێک بوو له‌و هۆیانه‌ی، که ئاسانتر ده‌رگای داگیرکردنی ئه‌ڵمانیای بۆ ناپۆلیۆن ‌کرده‌وه. ئامانج له‌م گێڕانه‌وه‌یه‌دا ئه‌وه‌یه، که داگیرکارانی کوردیش، خاڵی لاوازی کوردیان ناسیوه. لاوازیی کورد، هه‌مان لاوازیی ئه‌ڵمانه‌ کۆنه‌کانه، که ناپۆلیۆن به‌سه‌ریاندا سه‌رکه‌وت، به‌ڵام ڕۆژێک هاته ئاراوه و له‌سه‌ر ده‌ستی بسمارک، نه‌ک به تەنیا یه‌کیان گرت، به‌ڵکوو ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییشیان دامه‌زراند.


مرۆڤ له ژیاندا خاوه‌نی دوو جۆر زیندانه، یه‌کێکیان فیزیکی و ئه‌وی تریان ده‌روونی. کێشه لێره‌دا ئه‌وه‌یه، ئه‌و مرۆڤه‌ی فیزیکییه‌ن دیله، هه‌ست به دیلێتیی خۆی ده‌کات، لێ ئه‌و که‌سه‌ی ده‌روونییه‌ن دیله درک به دیلێتیی خۆی ناکات و پێی وایه، که مرۆڤێکی ئازاده. مرۆڤ بۆ ڕووخاندنی دیواره ده‌روونییه‌کان پێویستی به شه‌ڕه. ئه‌م شه‌ڕه‌ش گه‌وره‌تریین زانایی ناوه‌وه‌ی مرۆڤه. مرۆڤ ده‌بێت خاوه‌نی ئینستینکتی بیرکردنه‌وه‌ بێت و بزانێت له کات و شوێنی خۆیدا ئه‌رکه‌کانی سه‌رشانی چییه. ئه‌و مرۆڤه‌ی خاوه‌نی ئینستینکت نییه، یاخود خاوه‌نی که‌مترین ئینستینکته، ناتوانێت بەئاسانی مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ کایه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆیدا بکات. دوژمنانی کورد سه‌دان ساڵه چ فیزیکییه‌ن و چ ده‌روونییه‌ن کوردیان دیل کردووه. ئه‌وه‌ی له زینداندایه توانای جووڵه و ژیانی سنوردار کراوه و ده‌زانێت، که زیندانییه، ئه‌وه‌یشی ئازاده و توانای جووڵه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی سنوورداره، نازانێت که زیندانییه، چونکه دوژمن له سه‌ره‌تاوه ڕێگای نه‌داوه بیر له ئازادی بکاته‌وه، کاتێکیش بیر له ئازادی ده‌کاته‌وه، بیر له مه‌حاڵیش ده‌کاته‌وه. بیر له مه‌حاڵ ده‌کاته‌وه، چونکه پێی وایه لۆگیکانه بیر ده‌کاته‌وه، لۆگیکیش پێی ده‌ڵێ، که هه‌ڵکه‌وته‌ی جوگرافیای کوردستان ڕێگره له به‌ده‌ستهێنانی ئازادی. لۆگیکی پێی ده‌ڵێ، که ده‌وڵه‌تی ناسیۆناڵ باوی نه‌ماوه و پێویسته له چێوه‌ی وڵاتێکدا وه‌ک هاووڵاتی بژیین، به‌بێ گوێپێدانه ئه‌وه‌ی، که تۆ هاووڵاتیی عێراقییت یان ئێرانی، سوورییت یان تورکی. ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات، که به‌تایبه‌ت له عێراقدا، خه‌ڵکانێکی کورد تێکۆشانی گه‌وره‌یان له دیلێتیی خۆیاندا بۆ عێراقه و بۆ دژایه‌تییکردنی کورد. ئه‌م خه‌ڵکانه خاوه‌نی زانایی ناوه‌وه ‌نین، خاوه‌نی ئینستینکت نین، هه‌ر بۆیه هیچ کاتێک له کات و شوێنی خۆیدا ئه‌رکه نیشتمانییه‌کانی خۆیان جێبه‌جێ ناکه‌ن، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه، هاوشێوه‌ی دوژمن، کورد ده‌که‌نه بوونه‌وه‌رێکی فاشی و دوژمنیش به بوونه‌وه‌رێکی ڕزگارکه‌ر و دیموکرات.


به‌ڵام دوژمن نه‌ک دوژمنه، به‌ڵکوو دڕنده‌شه، ئێمه‌ی کوردیش له دوژمنه‌وه به‌ده‌ر له ڕق هیچ شتێکی ترمان بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه. تووڕه‌یی و ڕق هه‌ڵسوڕێنه‌ره، به‌شێکه له سروشتمان، که ئێڤۆلوسیۆن پێی داوین، ئه‌مه‌ش لەخۆڕا نییه، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه‌یه، که به‌رگری له خۆمان بکه‌ین، ئه‌دره‌ناڵینێکی زۆر دێته خوێنمانه‌وه و ئاماده‌ین بۆ شه‌ڕ و بۆ به‌رگرییکردن. ئێمه تەنیا که‌س نین، که ڕقمان له دوژمنه‌کانمانه، ته‌واوی ئه‌و گه‌لانه‌ی، که ژێرده‌سته‌ییان چه‌شتووه، ڕقیان له دوژمنه‌کانیان بووه. به‌شێک له کورد پێیان وایه، که تووڕه‌یی و ڕق کاری خه‌ڵکانی ناهۆشیاره، به‌ڵام هه‌ڵه‌ن، چونکه تووڕه‌یی و ڕق هه‌ڵسوڕێنه‌ره، که له کات و شوێنی خۆیدا ده‌مانپارێزێت، له کات و شوێنی خۆیدا به‌رگریی پێده‌که‌ین. چ ئیندیانه‌یه‌ک (هیندییه سووره‌کانی ئه‌مێریکا) هه‌بووه له کاتی داگیرکردنی نیشتمانه‌که‌یاندا له ئه‌وروپییه‌کان تووڕه‌ نه‌بووبێت و ڕقی لێیان نه‌بووبێت. دوای بوونی نیشتمانه‌که‌یان به ئه‌مێریکا، چ سیاسییه‌کی پاتریۆت و چ ئه‌کادێمیستێک و نووسه‌رێک و فیلۆسۆفێکی نیشتیمانپه‌روه‌ری ئه‌مێریکی هه‌بووه، له به‌ریتانییه‌کان تووڕه‌ نه‌بووبێت و ڕقی لێیان نه‌بووبێت؟ چ ئه‌ڵمانێک هه‌بووه له سه‌رده‌می داگیرکاریی فه‌ڕه‌نسادا ڕقی نه‌ک به تەنیا له ناپۆلیۆن بووبێت، به‌ڵکوو له هه‌موو فه‌ڕه‌نسییه‌ک، له‌مپه‌ڕی هاووڵاتیی ساده و ساکاره‌وه هه‌تاوه‌کوو گه‌وره‌ فیلۆسۆفانی ئه‌ڵمانیا، چ تووڕه‌بوون له فه‌ڕه‌نسا و چ ڕقیشیان لێیان ده‌بووەوه. ته‌ماشای تووڕه‌یی و ڕقی هۆفمان فۆن فاله‌رسلێبن و فریدریش نیچه بکه‌ن به‌رامبه‌ر به فه‌ڕه‌نسییه‌کان، له‌ کاتی جه‌نگی نێوان فه‌ڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیادا. ته‌ماشای تووڕه‌یی و ڕقی ژان پۆڵ سارته‌ر و ئالبه‌رت کامۆ بکه‌ن به‌رامبه‌ر به نازییه‌کانی ئه‌ڵمانیا له داگیرکردنی فه‌ڕه‌نسادا. فه‌ڕه‌نسییه‌کان هه‌تا ئێستاش ڕقیان له ئه‌ڵمانه، چونکه کاره‌ساته‌کانی جه‌نگی جیهانیی دووه‌میان بیر ناچێته‌وه. ئه‌و نه‌ته‌وه ژێرده‌سته‌ی له داگیرکاره‌که‌ی تووڕه‌ نه‌بێت و ڕقی لێی نه‌بێت، نه‌ته‌وه‌یه‌کی نه‌خۆشه. تووڕه‌یی و ڕق، واتای ئه‌وه نییه، که هه‌میشه ئاشکرا و ده‌نگ بڵند بێت. له ده‌روونناسییدا قسه له‌سه‌ر تووڕه‌یی پاسیڤ ده‌کرێت، واتا تاکی تووڕه هه‌ر پێوه‌ی دیار نییه، که تووڕه‌یه، چونکه تووڕه‌ییه‌که‌ی ده‌شارێته‌وه و له‌ نادیاردا تووڕه‌ییه‌که‌ی به پلان و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه پراکتیزه ده‌کات. ئاخر بۆیه له سیاسه‌تدا دیپلۆماتکار ئه‌رکێکی قورسی له‌سه‌ر شانه، پێویسته پێبکه‌نێت و دڵی خۆش بێت و ته‌و‌قه بکات و باوه‌ش به خه‌ڵکییدا بکات، به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌س درکی پێبکات، که چه‌ند تووڕه‌یه. ئا لێره‌دا سیاسه‌تمه‌دارێکی زانای کورد، که سیاسییه‌کی دیپلۆماتکاره، پێویسته زانا بێت و به‌رامبه‌ره‌که‌ی بناسێت، هه‌تاوه‌کوو مانیپولیره نه‌کرێت، فێڵی لێ نه‌کرێت. بۆ نموونه، له‌گه‌ڵ سیاسییه‌کی سه‌رمایه‌داری وه‌ک ترامپدا. چۆن بانکیرێک، که بزانێت مشته‌رییه‌کیان ناتوانێت قازانج به بانکه‌‌که‌ی بگه‌یه‌نێت، ئاماده‌ نییه چ مامه‌ڵه‌ بکات و چ وه‌ریشی بگرێت، ئاوهاش سیاسییه‌کی سه‌رمایه‌داری وه‌ک ترامپ ئاماده نییه مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ کورددا بکات، ئه‌گه‌ر قازانجی خۆی تێدا نه‌بێت.


به‌شێک له ئێمه‌ی کورد به‌رده‌وام قسه له‌سه‌ر هه‌وڵدان بۆ پێکه‌وەژیان ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ دوژمندا، به‌ڵام دوژمنی کورد به تەنیا ده‌سته‌ڵاتێک نییه، به‌ڵکوو زۆر له‌وه‌ زیاتره، چونکه فاشییه‌ت به‌ردی بناغه‌ی ئیدێنتیتێتی هه‌موو هاووڵاتییه‌کی دوژمنه. واتا ئێران، عێراق، سووریا، تورکیا. هه‌ر زۆر دوور نه‌ڕۆین له دوو سه‌د ساڵی ڕابوورده‌وه هه‌تا ئێستا، چه‌نده‌ها ده‌سته‌ڵات گۆڕاون، که‌چی له‌ناو هه‌موو ئه‌م ده‌سته‌ڵاتانه‌دا، کورد زیاتر چه‌وساوه‌ته‌وه وه‌ک له ده‌سته‌ڵاتی پێشتر، زیاتر کۆمه‌ڵکوژ کراوه، وه‌ک له ده‌سته‌‌ڵاتی پێشتر. شه‌رمه‌زارییه بۆ تاکی کورد، که کورد به فاشی بچوێنێت و دوژمنانیش به قوربانی. له په‌نجا میلیۆن فارسدا، عه‌ره‌بدا، تورکدا، په‌نجا فارس عه‌ره‌ب، تورک ڕووخۆش بن به‌رامبه‌ر به کورد، واتای ئه‌وه‌ نییه، که ئه‌م نه‌ته‌وانه فریشه‌ن. عه‌بادی و نموونه‌کانیشیان لەپێش ڕووخانی به‌عسدا له کوردستان بوون و ڕوویان خۆش بووه له‌گه‌ڵ کورددا، ئه‌مانه‌ش هاووڵاتیی عێراقیی بوون.


من له‌وه‌ته‌ی بیرم دێت، تووڕه‌م له دوژمنه‌که‌م و ڕقم لێیانه، هیچ که‌سێک ناتوانێت ئه‌م هه‌سته له مندا ده‌ربهێنێت، تەنیا ئه‌و کاته نه‌بێت که کۆی هه‌موو عه‌ره‌ب و تورک و فارس ببن به فریشه و به‌خته‌وه‌ری له ژیاندا بخه‌نه‌وه، وه‌ک له کۆمه‌ڵکوژی و زۆرداری. دوژمنێک داگیرکارییه‌ک و کۆمه‌ڵکوژییه‌ک ناو ده‌نێت (کانیی ئاشتی) و جیهانیش ته‌ماشاکه‌ره، هه‌ر بۆیه من به دووری نازانم، که به‌م نزیکانه ئه‌ردۆگان نۆمینیره بکرێت بۆ خه‌ڵاتی ئاشتی. ئه‌ردۆگان به تەنیا سه‌رۆکی تورکیا نییه، به‌ڵکوو خۆی به سه‌رۆکی هه‌موو ئیسلامه‌کانی جیهان ده‌زانێت، تورکێکیش نابینیت که پیشانت نه‌دات، که ئه‌ردۆگان سه‌رۆکی ئیسلامه‌کانی جیهانه. ئەو حزبە کوردییانە ڕاست ده‌کەن، که کورد له هه‌بوونی تیرۆریستدا تاوانبار نییه، به‌ڵکوو کورد خۆی قوربانیی ده‌وڵه‌تی تیرۆره، به‌ڵام کورد خه‌تاباره به‌وه‌ی، که گه‌لی خۆی ده‌پارێزێت. ئه‌وه‌ی تووڕه نییه له دوژمن و ڕقی لێی نییه، نیشتمانی خۆی خۆش ناوێت، گه‌لی خۆی خۆش ناوێت. تووڕه‌بوون و ڕق نه‌ک به تەنیا درێژه‌ی به شۆڕشه‌کان داوه، به‌ڵکوو له ژیانیشدا هێشتووینیه‌تیه‌وه. دواجار دوژمن تەنیا تووڕه‌یی و ڕقی بۆ ئێمه‌ی کورد هێشتووەته‌وه، ئه‌م تووڕه‌یی و ڕقه‌ش هیچ که‌س ناتوانێت لێمان زه‌وت بکات، چونکه ماتۆڕی هه‌ڵسوڕێنه‌ری مانه‌وه‌مانه له ژیاندا.