ئیلاهییات

15

رێبازێكى كه‌لامى ئیعتیقادیى هزرى شه‌ریعه‌تی ئیسلامییه‌، له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى چوارى كۆچى، سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى نۆى زایینى سه‌ری هه‌ڵدا، له‌ به‌غداى پایته‌ختى خه‌لافه‌تى عه‌باسى، سا ئیمام ئه‌بولحه‌سه‌نى ئه‌شعه‌رى (260ك - 333ك)، به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ داده‌نرێت، ئه‌و دواى ئه‌وه‌ى یه‌كێك بوو له‌ باوانى رێبازى موعته‌زیله‌ –په‌یمانى به‌غدا- بۆ ماوه‌یه‌ك رۆ چووه‌ نێو رێبازى كولابیزم، دواجار ئیجتیهاد و دونیابینییه‌كه‌ى ئه‌شعه‌ریزمى خوڵقاند، سا ناوى (ئه‌شعه‌ریزم)یش له‌ ناسناوى ئیمام ئه‌بولحه‌سه‌ن هه‌ڵێنجراوه‌، كه‌ ئه‌ویش خۆى له‌ خۆیدا ره‌چه‌ڵه‌كى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هاوه‌ڵى گه‌وره‌ و ده‌نگخۆش (ئه‌بى مووسا ئه‌شعه‌رى).


له‌ دیدى ئه‌شعه‌ریزم، عه‌قڵ كه‌ پێدراوى خودایه‌، ده‌بێ به‌ ئامانجى شڕۆڤه‌ى نه‌قڵ بخرێته‌ كار، له‌ ته‌ك ئه‌مه‌یش عه‌قڵ له‌ ریزى زانستى كه‌لام مونه‌زیڕ ده‌بێـ، بۆ سه‌لماندنى عه‌قیده‌ و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانى ئیسلام.


ئه‌شعه‌ریزم هه‌موو كار و كردارێك له‌ خێر و شه‌ڕ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ خودا، جا ئه‌وه‌ى زۆر سامناكه‌، كه‌ ئه‌وان به‌ دڵ و گیانه‌وه‌ هاوار ده‌كه‌ن: هه‌موو شه‌ڕ و ئاشووبێك، هه‌موو ده‌رد و به‌ڵایه‌ك، هه‌موو نه‌خۆشى و ناخۆشییه‌ك، هه‌موو داڕمان و كاولكارییه‌ك، هه‌موو له‌ناوچوون و تێچوونێك، ده‌گەڕێته‌وه‌ بۆ خودا. جا ئه‌و رۆژه‌ى كه‌لامزانانى موعته‌زیله‌ و فه‌یله‌سووفانى ئازاد، گوتیان: ئاخر چۆن ده‌كرێت شه‌ڕ بگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ خودا، له‌كاتێكدا ئه‌و خێرى ره‌هایه‌، ئیمام ئه‌بووحامیدى غه‌زالى (450-505ك/1058-1111ز)، هاته‌ وه‌ڵام و گوتى: خودا خاوه‌نى هه‌موو گه‌ردوون و خه‌ڵكه‌، جا هه‌موو خاوه‌نێك ده‌سه‌ڵاتى ره‌هاى هه‌یه‌ چى به‌سه‌ر موڵكه‌كانى خۆى بهێنێت، هه‌ر به‌م ریتمه‌یش، هه‌ر شه‌ڕێك كه‌ روو ده‌دات، ئیراده‌ و ویستى ئیلاهییه‌، پێویسته‌ موسڵمان شوكرانه‌بژێریى بۆ بكات، نه‌ك ره‌خنه‌ و پرسیار و كوفر، به‌ڵام له‌ملاوه‌ فه‌یله‌سووفى مه‌زن (ئیبن روشدى ئه‌نده‌لووس)ى (520-595ك /1126-1198ز) تۆزێك به‌شۆخییه‌وه‌ وه‌ڵامى دایه‌وه‌، فه‌رمووى: غه‌زالى جارێ تۆ سه‌ر له‌ فیقهى شه‌رعى ده‌رناكه‌ى، چته‌ له‌ خۆته‌وه‌ توخنى فه‌لسه‌فه‌ ده‌كه‌ویت! ئاخر بچكۆله‌ترین ده‌رئه‌نجامى ئه‌و قسانه‌ت شتێكى تڕاژیدى لێ ده‌رئه‌نجام ده‌بێت، ئه‌ویش هه‌موو ره‌هایى حیكمه‌تى ئیلاهییه‌، ئاخر خاوه‌ن موڵك یارى و گاڵته‌ به‌ موڵك ناكات، چونكه‌ پرسیار له‌سه‌ر حه‌كیمبوون و ژیریى ئه‌و ده‌خولقێت!


ئه‌شعه‌ریزم له‌ جه‌نجاڵیى زۆرى رێبازه‌ هزرییه‌كان، نه‌خسامه‌ ململانێى نێوام موعتە‌زیله‌، كه‌ سه‌رخستیارانى عه‌قڵ بوون، به‌رامبه‌ر رێبازى سه‌له‌فیزم، كه‌ سه‌رخستیارانى نه‌قڵ بوون، هاته‌ ته‌قینه‌وه‌، ئه‌وان دروشمى سه‌نته‌ربوون له‌ تێگه‌یشتن بۆ ئایینى ئیسلامیان داهێنا، له‌نێوان توندڕۆیى و شلڕۆیی، واته‌ ناوه‌ندبوون له‌ تێگه‌شتنى سه‌له‌فیزم و موعته‌زیله‌..


دكتۆر به‌كر ئۆغلۆ، به‌هاوبه‌شى له‌ته‌ك دكتۆر محه‌مه‌د ئاروشى، له‌ ده‌ستپێك نووسینیان بۆ كتێبه‌كه‌كه‌ى ئیمام ئه‌بوومه‌نسوڕێ ماتوریدى، (التوحید، ل7-9)، ده‌ڵێن: "به‌پێى ئامارێك ئه‌شعه‌ریزم دووهه‌م گه‌وه‌رترین رێبازى ئیسلامیى موحه‌ممه‌دیه‌ له‌ رووى ژماره‌ى شوێنكه‌وتووانى له‌ سه‌رده‌مى ئێستاماندا"، جا شوێنكه‌وتووانى ئه‌م رێبازه‌یش له‌ رووى جوگرافیه‌وه‌ دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر (عێراق، شام، میسڕ، مه‌غریب، به‌شێك له‌ تونس، ئه‌نده‌نوسیا ، مالیزیا و پاكستان)، ئیدى له‌ ته‌واوى جیهان شوێنكه‌وته‌ى رێبازى ئه‌شعه‌ریزم هه‌یه‌. ئه‌ویشمان بیر نه‌چێت یه‌كه‌مین رێبازى ئیسلامى له‌ رووى ژماره‌وه‌ به‌پێى هه‌مان سه‌رچاوه‌ و ئامار، رێبازى ماتوردیدزمه‌.


فاكته‌رى زۆرى رێژه‌ى شوێنكه‌تووانى ئه‌م رێبازه‌ ده‌گه‌رێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌م چه‌ند هۆكاره‌ى خواره‌وه‌:
1- رێبازى ئه‌شعه‌ریزم له ‌سه‌رده‌مێك درووست بوو، كه‌ ناكۆكیی ماڵى موسڵمانان گه‌یشتبووه‌ لووتكه‌، به‌تایبه‌تى ململانێى سه‌له‌فیزم و موعته‌زیله‌، به‌ جۆرێك له‌سه‌ر بچكۆله‌ترین شت ئاماده ‌بوون یه‌كتر بسڕنه‌وه‌ و ته‌كفیرى یه‌كتر بكه‌ن، بۆیه‌ ئه‌م رێبازه‌ هه‌ڵسا به‌ دۆزینه‌وه‌ى هیڵێكى مامناوه‌ند له‌نێوانیان، وه‌ك ئه‌وه‌ بڵێـت: ئێمه‌ ئومه‌تى وه‌سه‌ت و مامناوه‌ندین، دینى موحه‌ممه‌د مامناوه‌نده‌ له‌نێو ته‌واوى رێباز و ئایینه‌كان.


2- رێبازى ئه‌شعه‌ریزم زۆر ساده‌ و ساكاره‌ له‌ رووى ئیعتیقاد، به‌ڵام وه‌ك رێبازى سه‌له‌فیزم نییه‌ به‌تاڵ بێت له‌ به‌ڵگه‌ى لۆژیك و عه‌قڵ، به‌ڵكوو له‌ زۆربه‌ى جیگاكان ئامرازى عه‌قڵ ده‌بێـته‌ پردى به‌قه‌ناعه‌ت هێنانى پرسیاركار.


3- رێبازى ئه‌شعه‌ریزم ئه‌و هه‌له‌ى قۆسته‌وه‌ كه‌ موعته‌زیله‌ هه‌موو شتێكیان ده‌خسته‌ سه‌به‌ته‌ى عه‌قڵ و لۆژیك و فه‌لسه‌فه‌، به‌ جۆرێك واى لێ هاتبوو هه‌ر پرسێك بهاتبوایه‌، ئه‌وان به‌ به‌ڵگه‌ى عه‌قڵى وه‌ڵامیان ده‌دایه‌وه‌، ئا لێره‌ ئه‌شعه‌ریزم وتى: عه‌قڵ پێویسته‌ و لازمه‌، به‌ڵام نه‌قڵ ئامانج و په‌یامه‌ خوداییه‌كه‌یه‌، كه‌ پێویسته‌ عه‌قڵ بخرێـته‌ خزمه‌تى نه‌قڵ.


ئیدى ده‌رباره‌ى ناو و پێگه‌ و بازنه‌ و ئه‌سڵى ئه‌م رێبازه‌، ده‌گوترێت ئه‌شعه‌ریزم بریتییه‌ له‌ رێبازى ئه‌هلى سونه‌ت و جه‌ماعه‌ت، هه‌ندێكیش ده‌ڵێن: نه‌خێر ئه‌شعه‌ریزم به‌ته‌نها رێبازى ئه‌هلى سونه‌ت و جه‌ماعه‌ت پێكناهێنێت، به‌ڵكوو ئه‌هلى سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت بریتین له‌: رێبازى سه‌له‌فیزم، رێبازى موعته‌زیله‌، رێبازى ماتوریدیزم، رێبازى ئه‌شعه‌ریزم. ده‌نگێكى تر لاى وایه‌ ئه‌هلى سوننه‌ت بریتین له‌ ئه‌هلى حه‌دیس كه‌ دواجار له‌ وێنه‌ى رێبازى سه‌له‌فیزم ده‌رده‌كه‌ون، پاشان ده‌چنه‌ بازنه‌ شوێنكه‌وتووانى ئیمام ئه‌حمه‌دى كوڕى حه‌نبه‌ل، ئه‌ویش كتێبێك ده‌نووسێت به‌ناوى (السنه‌) تیادا دژایه‌تیى ئه‌هلى عه‌قڵ و ئیعتیزال ده‌كات، سا شوێنكه‌وتووانى ئه‌م كتێبه‌ ناو له‌ خۆیان ده‌نێن (ئه‌هلى سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت).


تایبه‌تمه‌ندییه‌كى ترى ئه‌شعه‌ریزم ئه‌وه‌یه‌ هه‌میشه‌ خۆیان ده‌گونجێنن له‌گه‌ڵ هزر و بیركردنه‌وه‌كانى دیكه‌، ئه‌گه‌رى نیازیان سه‌رخستنى ئیعتیقادى رێبازه‌كه‌ى خۆیانه‌ به‌سه‌ر هه‌موو بیركردنه‌وه‌یه‌كى دیكه‌، وه‌لێ ئه‌وان زۆر جار به‌رگ و پۆشاكى ئه‌هلى عه‌قڵ ده‌پۆشن، به‌ڵام به‌هۆى داخستنى ده‌رگاى ئیجتیهاد له‌ دیدى ئه‌وان، هۆش و بیركردنه‌وه‌یان له‌ ئه‌بووحه‌سه‌نى ئه‌شعه‌رى وه‌ستاوه‌، دواى (رازى و باقلانى و شه‌هرستانى و جوه‌ینى و غه‌زالى) بیركردنه‌وه‌ى شوێنكه‌وتووانى ئه‌شعه‌ریزم ئه‌وان داخر، كۆتایى به‌ داهێنان و ئیبداع هات، هه‌ر بۆیه‌یش ئێستا ده‌بینین ئه‌شعه‌ریزم چه‌نده‌ كۆن و كه‌وده‌نه‌، چه‌نده‌ بێ وه‌ڵام و تازه‌گه‌ریییه‌!


جیاوازییه‌كى به‌رچاو ده‌بینرێت له‌نێوان پرنسیپه‌كانى ئه‌شعه‌ریزمى كۆن و ئه‌شعه‌ریزمى تازه‌، نه‌خاسمه‌ له‌ هه‌ندێك پرسى ئیعتیقاد و ئه‌حكام، بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین هه‌موو ئه‌شعه‌ریستێك شوێن پێى ئیمام ئه‌بوولحه‌سه‌نى هه‌ڵنه‌گرتووه‌، به‌ڵكوو له‌ پرسى دیار و زه‌ق، ناكۆك و راى جیاوازیش هه‌بووه‌.

ناكۆكیى یه‌كه‌م: روخسار و ده‌ست و چاوى خودا..
ئیمام (ئه‌بووحه‌سه‌ن ئه‌شعه‌رى) هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ رێبازى كولابیزم، ئاخر ئه‌وان هه‌موو سیفه‌ته‌هه‌واڵییه‌كانى خوداوه‌ند له‌: روخسار و ده‌سته‌كان و چاوه‌كانیانى بۆ خودا سه‌لماندبوو، ئیمام ئه‌بولحه‌سه‌ن له‌ كتێبه‌كه‌ى (نامه‌یه‌ك بۆ ئه‌هلى ته‌غه‌ر، ل72-73) ده‌ڵێت: "خوداوه‌ند روخسار و دوو چاو و دوو ده‌ستى هه‌یه‌". سا ته‌واوى ئه‌شعه‌ریسته‌كانى سه‌ره‌تا هه‌مان ئیعتیقاد و ئیمانیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م سیفاتانه‌، به‌ڵام ئه‌شعه‌ریسته‌ هه‌نوكه‌ییه‌كان ئه‌م سیفه‌تانه‌ى خودا ته‌ئویل ده‌كه‌نه‌وه‌.
ئیمام ئه‌لئیجى له‌ كتێبی (هه‌ڵوه‌سته‌ له‌ زانستى كه‌لام، ب3، ل145) ده‌ڵێت: ئایه‌ته‌كانى باس له‌ بوونى (ده‌ست) ده‌كه‌ن بۆ خودا: (ید الله فوق أیدیهم)، (مامنعك أن تسجد لما خلقت بیدی) مه‌به‌ستى (ده‌ست) نییه‌، واته‌ خوداوه‌ند ده‌ستى هه‌بێت، به‌ڵكوو مه‌به‌ستى توانا و قورده‌رتى ئیلاهییه‌، ئه‌م ئایه‌تانه‌یش هیچیان حه‌قیقى نین، به‌ڵكوو مه‌جازن.

ناكۆكى دووهه‌م: به‌رز و دانیشتى خودا به‌سه‌ر عه‌رشه‌وه‌..
ئیمام ئه‌بوولحه‌سه‌نى ئه‌شعه‌رى له‌ كتێبه‌كه‌ى (الابانه‌ فی اصول الدیانه‌، ب1، ل105) "سه‌لماندویه‌تى خودا ئیستوا و دانشتنى هه‌یه‌ له‌بان عه‌رشى خۆى". به‌ڵام ئه‌شعه‌ریسته‌ تازه‌كان لاى وایه‌ ئیستوا به‌ ماناى دانیشتن نایه‌ت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر بڵیین خودا داده‌نیشێت واته‌ خودا جه‌سته‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ ئه‌وه‌ى دابنیشێت ده‌بێ بوه‌ستێ یان پاڵ بكه‌وێت، ئه‌مانه‌یش هه‌مووى له‌گه‌ڵ زاتى ئیلاهى ناكۆكه‌، چونكه‌ تێكڕژانه‌ له‌گه‌ڵ لۆژیكى ره‌هاییبوونه‌، بۆیه‌ ئیستوا به‌ ماناى ده‌ستبه‌سه‌راگرتن و هێز دێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش ئه‌گه‌رچى ته‌ئویلێكى دووره‌، به‌ڵام ئامانج لێى پاراستنى شكۆى ئیلاهییه‌.

بنه‌ماكانى ئیسلامى ئه‌شعه‌ریزم
یه‌ك: سه‌لماندنى حه‌وت سیفه‌تى خودا..
ئه‌شعه‌ریزم كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى حه‌وت سیفه‌ته‌كه‌ى خودا: (ژیان، زانست، توانایى، ویست، بیستن، بینین، قسه‌)، ته‌فویز بكرێت، واته‌ وه‌ك خۆى چۆن له‌ تێكسته‌كان هاتووه‌ ئاوا بخرێته‌ روو، خه‌ڵكیش به‌بێ لام و جیم ئیعتیقاد و ئیمانى پێ بهێنن.
به‌ڵام ته‌واوى سیفه‌ته‌كانى دیكه‌ى خودا، له‌ زات و هه‌واڵ پێویسته‌ ته‌ئویل و لێكدانه‌وه‌ى بۆ بكرێت، ئه‌ویش له‌ ترسى به‌جه‌سته‌كردنى خودا، خستنى نێو قانوونى زه‌مان و مه‌كان، كه‌ خه‌ڵقى خودان، ئه‌مه‌یش زۆر ئاسته‌م و نالۆژیكه‌ خودا بخرێته‌ ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ بۆیه‌ ئه‌وان ناچار بوون وه‌ها كار و كاردانه‌وه‌یان هه‌بێت.

دوو: پێشخستنى عه‌قڵ به‌سه‌ر نه‌قڵ..
ئه‌م تێوره‌ به‌رته‌سك بوو، واته‌ ته‌نها له ‌یه‌ك حاڵه‌ت عه‌قڵ له‌ پێش نه‌قڵ ده‌خرێت، ئه‌ویش ئه‌گه‌ر دوو به‌ڵگه‌مان هه‌بێت یه‌كێكیان نه‌قڵ ئه‌ویتریان عه‌قڵ، ئه‌م دوو به‌ڵگه‌یه‌ دژ بن، ئا لێره‌ ئه‌شعه‌ریزم بۆ ده‌ربازبوون له‌م حاڵه‌ته‌ بریندارییه‌ وتیان: عه‌قڵ گه‌واهیده‌رى په‌سندكارى نه‌قڵه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ به‌ڵگه‌ عه‌قڵیه‌كه‌ وه‌ربگرین، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ به‌ڵگه‌ نه‌قڵیه‌كه‌ وه‌ربگرین ئه‌وا ماناى وایه‌ تانه‌ له‌ راست و دروستى گه‌واهیدانى عه‌قڵ ده‌ده‌ین، به‌م پێوه‌ره‌یش ته‌واوى شه‌ریعه‌ت و نه‌قڵ دووچاره‌ پووچه‌ڵى و كه‌مته‌رخه‌مى ده‌بێـته‌وه‌.

سێ: نكۆڵى له‌ته‌اوى سیفه‌ته‌ سه‌رپشكییه‌كانى خودا..
دانیشتن، دابه‌زین، هاتن، رازیبوون، توڕه‌بوون، قسه‌كردن.. هه‌موو ئه‌و سیفه‌تانه‌ مه‌جازن، هیچیان حه‌قیقى نین، چونكه‌ ئه‌م سیفه‌تانه‌ له‌ ئاكارى ئافرێندراوى گۆڕكێ هه‌یه‌، واته‌ ئه‌وه‌ى هه‌ڵگرى یه‌كێك له‌و سیفه‌تانه‌ بێت ئه‌وا ته‌حه‌ول و گۆڕانكاریى به‌سه‌ردا دێت له‌ ته‌واوى زات و كه‌ینونه‌تى، ئاخر خودا ره‌ها و ئه‌زه‌ل و ئه‌به‌ده‌، سا بۆیه‌ گۆڕانكاری سیفه‌ت و ئاكارى مه‌خلووقه‌، بۆیه‌ نكۆڵى له‌ روكه‌شى ده‌قه‌كان ده‌كه‌ن، ده‌یبەنه‌وه‌ جیهانى ته‌ئویلى دوور و قووڵ.

چوار: ئیمان بریتییه‌ له‌ دڵ..
ئه‌گه‌ر مرۆڤ به‌ دڵ ئیمانى به‌ خودا و په‌یامهێن هێنا، ئه‌وا موسڵمانى موحه‌ممه‌دی حه‌قیقییه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ژیانیا قه‌ت شه‌هاده‌ى (لا اله الا الله محمد رسول الله) به‌سه‌ر زمان نه‌هاتبێت، ئه‌گه‌ر ئه‌م كه‌سه‌ به‌ ژیانى یه‌ك نوێژ و رۆژوو و زه‌كات و حه‌ج و عیباده‌تیشى به‌جێ نه‌گەیاندبێت، گرنگ له‌ دڵى ئیمانى به‌ ئه‌ڵا و موحه‌ممه‌د هێنابێ. به‌ڵام حیساب و موحاسه‌به‌ى ئیلاهى جیاواز ده‌بێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ تێگه‌شتنى تاك بۆ دین، ئاخر هه‌چ كه‌س به‌پێى ئه‌ندازه‌ى تێگه‌شتنى خۆى خودا دادگاییى ئه‌و ده‌كات.