مێژووی هونەری مینیاتۆر

 

به‌هزاد له‌دوای سه‌رده‌می سه‌فه‌وی، به‌ داهێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی هونه‌ری مینیاتۆر ده‌ناسرێت

هونەر، لە هەر بوارێكدا بێت بێ سەرچاوە نەبووە و سەرەتایەكی هەبووە و پایانی نییە، مرۆڤە ئەشكەوتنشینەكان لە سەرەتای بەشەرییەتەوە هونەری خۆیان نواندووە و نموونەكانیشیان بەدەستەوەیە و هێشتا ماون. بەندە نامەوێ زۆر دوور بڕۆم، دەگەڕێمەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ساسانی، كە زۆر لە كار و كردەوەی هونەرییان بەدەستەوە ماوە، ئیتر ئەوە: تەلارسازییە، پەیكەرتاشینە، شێوەكارییە، مۆسیقایە...تاد. هەروەها وێڕای زەرافەتی دەستكردەكانیان، وەك: مافوور و بلوورسازی و سەنایعی جۆراوجۆر، كەوا ئێستا نموونەیان بەدەستەوەیە. بەندە، لەم باسەمدا دەمەوێ تیشك بخەمە سەر مێژووی هونەری مینیاتۆر، كە بۆ خۆی بوارێكی هونەریی ڕیشووداری ئێران و ئاسیای نێوەڕاست و چین و ڕۆژهەڵاتی ئێرانە.


لێرەدا دەمەوێ ئاماژە بەو قۆناغانە بكەم، كەوا هونەری مینیاتۆری پیادا گوزەراوە:
• مینیاتۆر لەپێش هێرشی وێرانكەری مەغۆلدا.
• سەبكی سەرەتایی ئێرانی و گۆڕانكارییەكانی.
• مەكتەبی تەیمووری.
• دوادوایی سەدەی یازدەهەم، هونەرمەند بەهزاد و هاوسەردەمەكەی.
• مینیاتۆری سەردەمی دەستەڵاتی سەفەوی.
• مینیاتۆری سەردەمی دەستەڵاتی شاعەباسی گەورە و جێنشینەكان.


لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا چەندان مەكتەبی هونەری مینیاتۆر لە ئێراندا كاری پێ كراوە، تەقریبەن پەیڕەوی سیستەم و چۆنیەتیی شێوە كۆنەكان بوون، تا هونەرمەندێك بە ناوی (بەهزاد) هەڵكەوت، هەڵبەتە لەنێوان ئەم بەهزادی سەدەی بیستەمە و بەهزادی یەكەمدا زۆرتر لە سێ سەد ساڵ نێوانیانە.


به‌هزاد له‌دوای سه‌رده‌می سه‌فه‌وی، به‌ داهێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی هونه‌ری مینیاتۆر ده‌ناسرێت، ئه‌گه‌رچی له‌ سه‌رده‌می قاجاریدا شێوه‌ی هونه‌ری ئێرانی مه‌یلی به‌لای هونه‌ری ڕووسییه‌وه‌ ده‌كێشا، ئه‌وه‌ به‌هزاد بوو كاره‌ هونه‌رییه‌كانی ئێرانی گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ ناو ئێران.


بەهزادی دووەم لە بنەماوە مینیاتۆری گۆڕی، چ وەك قەبارە یا (پرسپیكتیڤ) یا ڕەنگ یان مەوزووع. ئێستا هونەری مینیاتۆر گەیشتووەتە ئاستێكی ئەفسانەیی. له‌پێش به‌هزاددا شێوه‌ی مینیاتۆر سه‌رجه‌م به‌ شێوه‌ی مه‌غۆلی ناسراوه‌، هه‌تا وه‌كوو كولتووری مه‌غۆلی تیادا حه‌یه‌ عه‌لاسه‌ڵاته‌ و شێوه‌كانی تیادا یه‌كسانه‌ و ماندووكه‌ر و له‌یه‌كچوو، ئه‌وه‌ به‌هزاده‌ توانیی ڕوخساره‌كان، داستانه‌كانی شاهنامه‌ كولتووری بگاته‌ جلوبه‌رگی هونه‌ری مینیاتۆر و به‌ مینیاتۆری ئێرانیی بناسرێت، بۆ خۆی له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌ڵێـت: ته‌قەلای من دوای له‌یه‌كدانه‌وه‌ی شێوه‌ جۆراوجۆره‌كانی مینیاتۆر شێوه‌یه‌ك به‌ وجوود بهێنم، بناسرێت به‌ میناتۆری ئێرانی. ئه‌و توانیی ڕه‌نگی تازه‌ له‌ كاره‌كانیدا به‌كار ببات. ئه‌ندازه‌كان گه‌وره‌تر كاته‌وه‌، به‌هزاد توانیی به‌رگێكی تازه‌ له‌به‌ر مینیاتۆر بکات و دووباره‌ ئه‌و هونه‌ره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو وڵاته‌كه‌ی.


تەواوی چاوساغانی هونەری بە كار و كردەوە و تابلۆكانی هونەرمەندی مەزن (مەحموودی فەرشچیان) سەرسامن. مۆزەخانەی لۆڤەر بە ئەوپەڕی شانازییەوە چەندان تابلۆی ئەم هونەرمەندەی داناوە، پەیوەستەیش دەكۆشێ هیتری بەدەست بهێنێ. با ئەوەیش بڵێم: هونەرمەندی پایەبەرزی مینیاتۆری دیكەش لە مەیدانەكەیدا دەستبەكارن، خاوەنی شێوەكاری تایبەتمەندی خۆیانن.


ئەمڕۆ ئەبعاد و دوورئەنداز و بەسەرهاتی ئەم هونەرە ئەسیڵە وردە وردە خەریكە پەردەی لەسەر لادەبرێت. لە ساڵی 1931ز پێشانگایەك بۆ هونەری ئێرانی و كتابە پڕ نیگارەكانی لە (برلیگتن هاوس) كرایەوە، هەر ئەو پێشانگایە بوو بە هۆی ڕۆشنبیرانی ئێرانی بكەونە بیری ئەو هونەرە مەزنە لەبیرچووەوە، كە سەردەمانێك مینیاتۆر پۆپەنشینی شا و دەربارەكانی ناو ئێران بووە، ئیتر دڵسۆزانی ئەو بوارە لێرە و لەوێ كەوتنە تەقەڵا. زۆر كتابی دەستنووسی پڕ لە تابلۆی مینیاتۆر كەوتنە بەردەست، كە لە سەدەكانی حەڤدە و هەژدە و لەناو ئێران و وڵاتانی ئەورووپادا دۆزرانەوە. ئەوانەی ئەورووپا لەبەر دەمارگرژی زۆر گرنگییان پێ نەدرابوو. هەروەها بەكارنەبردنی (پرسپیكتیڤ) لە وێنەكانیاندا، كە بە هەڵەی هونەری لە قەڵەم دراوە و ئەرزش و پایەیەكی ئەوتۆیان بۆ دانەناوە، زۆرتر بیریان لە نووسینەكان كردبووەوە تاوەكوو تابلۆكان. هەروەها مینیاتۆری ئێرانی و هیندییان تێكەڵ كردبوو، تا چاوساغێكی هونەری گەورەی وەك (م. مێژوون) كتابی ڕێنمایی هونەری ئیسلامی لە ساڵی 1907ز بڵاو كردەوە. هەروەها كتابی (خۆشنووسەكان و شێوەكارانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی) لە لایەن (م. ك هوار 1908ز) بڵاو كرایەوە.


هەر ئەو لێدوانانە بوون بەهۆی پێكهێنانی پێشانگایەك لە هونەرە جوانەكانی شاری پاریسدا لە ساڵی 1907ز. ئیتر پێشانگای جۆراجۆر لە شارەكانی ئەورووپادا كرانەوە، بە نموونە: (پێشانگای هونەری ئیسلامی لەلایەن پڕۆفیسۆر "سارە" لە شاری بەرلیندا)، هەروەها (پێشانگای دكتۆر مارتین لە شاری ئیستۆكهۆڵم 1915ز)، هەروەها پێشەنگای سێیەم لە هونەرە جوانەكانی پاریسدا 1912ز. ئیتر شێوەكاری مینیاتۆری ئێرانی كەوتە بەرچاو.


هەروەها هەرا و بیگرە و بەردەی كودەتای مەشرووتیەت لەناو ئێراندا، كار و كردەوەی هونەری فراوان بەلێشاو لە ئێران دەرچوون و بران بۆ ئەورووپا، بەتایبەت لە ساڵی 1908ز.


لە ساڵی 1912ز كتابی (شێوەكاری مینیاتۆر لە ئێران و هیندستان و توركیا) لە لایەن دكتۆر (ف. ر. مارتین) بڵاو كرایەوە. ئەگەرچی (م. بلوشە) لەمێژدا لەو ڕووەوە بە پێشڕەو دەناسرێت، بەڵام دوو بەرگ كتابی دكتۆر مارتین پڕ بوون لە وێنەی مینیاتۆری سەرتاسەری ئەورووپا، سەلماندی كەوا ژمارەیەكی زۆر لە تابلۆی مینیاتۆر لە ئەورووپادا هەبوونە و پارێزراو بوونە، ئەوە دكتۆر مارتین بووە لێرە و لەوێ دۆزیویانەتەوە و خستوونییە بەرچاو.


بەدوای ئەوەدا كتابی بەنرخی شێوەكاری ئێرانی (م. م. مارتیو) لە 1913 بڵاو كرایەوە، لەو كاتەوە تا ئەمڕۆ لەم ڕوانەوەی پێویستە ڕۆشنبیران هەر لە نووسین و لێدوانن، ئێستا سەلمێنراوە كەوا، هونەری مینیاتۆر هونەرێكی گەلێك بەنەرخی جیهانییە. لێرەوە دەمەوێ پەنجە بخەمە سەر خاڵێكی زۆر گرنگ، ئەگەر گەڕیدەكانی ئەورووپایی نەبووانە، ئەگەر نیگاركێشەكانی ڕۆژئاوا نەبووانە، ئەم وڵاتانە بەم جۆرە وڵاتەكانیان پڕ لە ئاسەوار و خەت و ختووتی هونەری مێخی و پەهلەوی و زمانە كۆنەكان نەدەبوو. ئەگەر ئەو چاوساغانە نەبوونایە، ئەو خەتانەیان نەخوێندبایەوە، تا ئەمڕۆ بە ویرد و زمانی ئەجینە دەناسران، ئەگەر ئەو گەڕیدە شێوەكارانە نەبوونایە، كە توانیویانە ئاسەوارەكان وەك وێنە زیندوو بكەنەوە، ئەمڕۆ هیچ لە ئارادا نەدەبوو. ئەگەر ئەو ئاسەوارناسانە نەبوونایە، هیچ كەس ئاگاداری مێژووی كۆن نەدەبوو. ئەگەر گەڕیدەیەكی وەك: (كلودیوس ریچ 1820ز) نەبوایە، كە وێنەی باپیرەمی كێشاوە و ئێستا بەدەستەوەیە، ئێمە لە وێنەی (كەیخوسرەو بەگ، باوكی حەمەپاشای جاف) مەحرووم دەبووین.


دوور ناڕۆم، هەر لە كوردستاندا هەزاران تەپۆڵكە و ئاسەوار هەن هەڵەندراونەتەوە، ئێمەی كورد بەبێ ئەو چاوساغانە ڕەنگە بە وردی نەگەینە حەقیقەت. لە سەردەمی دەستەڵاتی بەعسدا، بە ئانقەست ئەو ئاسەوارانە فەرامۆش كراون، تا حەقیقەتی مێژوویی وەدەرنەكەوێت، وەك هەمیشە درۆودەلەسە حوكمدار بێت.


بە هەرحاڵ، لەوە دڵنیام ئەم واقیعە مێژوو نییە، ئەمڕۆ بێت یان سبەی دەخرێنە بەرچاو، دەی بە ئومێدی ئەو ڕۆژە بە دوعا.