مەترسی کاریگەری دراما و موزیکی تورکی لەسەر کۆمەڵگەی کوردی

 

یەکەم هێرشی بێ چەکی تورکیا بۆ سەر باشووری کوردستان لەرێی موزیکی ئارابێسک و درامای تورکی بوو، کە دەتوانم ئەم جەنگە نەرمەی تورکیا بۆ سەر باشوور بەسەر دوو قۆناغ دابەش بکەم.

 

قۆناغی یەکەم بەر لە دوو دەیە لە رێی موزیکەوە دەستی پێکرد لەرێی هونەرمەندانی کەم ئەزمونەوە موزیکی ئارابێسکی تورکیا دزەی کردە ناو کۆمەلگای باشوور کوردستان و هەتا ئێستاش ڕەگی داکوتاوە.

 

ئارابێسک وشەیەکی فەرەنسیە واتا هەر شتێکی عەرەبی، ئارابێسک یەکێک لە ستایلە موزیکەکانی تورکیا، بۆیە ناوی ئارابێسکە چونکە مۆتیڤ و ریتم و میلۆدی و تابع و حاڵەتەکانی لە عەرەبەکانی ژێر دەستی عوسمانییەکانەوە دزراوە و تێکەڵی موزیکی تورکیا کراوە، ئیتر تێکەڵەیەک دروست بووە لە موزیکی تورکی و عەرەبی، ئەم موزیکە تێکەڵە تورکیە بووە بە موزیکی موفەزەڵی خەڵکی چینی خوارووی کۆمەڵگای تورکی. ئیتر لە رێی هونەرمەندانی کورد بە نەزانی هێنراوەتە ناو موزیکی کوردی و هەیمەنەتی خۆی بەسەر موزیکی کوردیدا سەپاندووە.

 

ئەم موزیکە تورکیە ئارابێسکە ئەوەندە زاڵ بووە بەسەر هەندێک لە هونەرمەندانی باشووری کوردستان، وای لێهاتووە کە بەشێک لە موزیکژەن و گۆرانیبێژان ستایلی موزیکی کوردی بە شەرم بزانن، بۆیە خۆ دەپارێزن لە ژەنین و گۆرانی گوتن بە ستایلی کوردی، گەیشتۆتە رادەیەک کە لەنێوان ئەو هونەرمەندانەدا بووە بە پێشبڕکێ کە کێ دەتوانێ زۆرترین تابع و ستایلی تورکی بژەنێت و بخوێنێت. هەرچی زۆتر ژەنین و دەنگ تورکی بێت، سەربەرزانەترە بەلایانەوە، وەک ئەوە وابێ کە ستایلی کوردی لادێییانە بێت و ستایلی تورکی شارستانی بێت.

 

ئەگەر لەڕووی زانستییەوە تەماشای بکەین دەبینین کە ئارابێسک زۆر زۆر زەرەری بۆ مێشکی مرۆڤ هەیە.. چونکە ئەگەر سەیری پێکهاتەکانی موزیکی رەسەنی کوردی بکەین دەبینین کە پێکهاتووە لە چەندین مەقام و مۆتیڤ و ریتم و میلۆدی و ئیحساس و تابعی جیاواز کە زۆر هەمەڕەنگە و مێشکی مرۆڤ دەکاتەوە. بە پێچەوانەوە ٩٩٪  موزیکی ئارابێسکی تورکی پێکهاتووە لە یەک مەقام و یەک ریتم کە مەقامی بەیاتە و ریتمی چوار لەسەر چواری عەرەبییە، کە ئەگەر هەموو گۆرانی و موزیکی ئارابێسک بدەین بەدەم یەکترەوە گوێگر هەست ناکات کە هیچ جیاوازییەکیان هەبێت لەگەڵ یەکتری، چونکە هەمووی یەک مەقام و یەک ریتمە، لەباری زانستیشەوە باش نییە بۆ خانەی مێشکی مرۆڤ، چونکە ئەم جۆرە موزیکە هەژارە پەرە بە مێشکی مرۆڤ نادات.

 

بۆ خۆ دەرباز کردن لەم کارەساتی ئارابێسکە، چارەسەر تەنیا ئەوەیە کە بگەڕێینەوە سەر موزیکی رەسەنی کوردی کە بە سەدان جۆرە مەقام و ریتم و میلۆدی تێدایە و یەکێکە لە موزیکە فۆلکلۆرییە دەولەمەندەکانی دونیا، ئەویش بە حوکمی جیاوازیی دیالێکتە کوردییەکان و بە حوکمی پانتایی جیۆگرافیا و دیمۆگرافیای کوردستان، کە لەهەر کوێرەدێیەک، بە دەیان ریتم و مەقام دەست دەکەوێت، هەر لە ڕۆژهەڵاتەوە تا باشوور و باکوور و رۆژئاوای کوردستان، بە سەدان کەرەستەی خاو هەیە بۆ بەکارهێنانی موزیک و گۆرانی بە کوالێتیی بەرز.

 

قۆناغی دووەمی هێرشی نەرمی تورکیا بۆ سەر باشووری کوردستان لە دەیەیەک پێش ئێستاوە لە رێی دراما تورکییەکانەوە بوو، ئەم درامایانە تەنیا بە مەبەستی پارە پەیدا کردن و بە نەزانی و بێ ئاگایی لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی هاوردە کرایە نێو میدیای کوردی، وەکو موزیکی ئارابێسک بەسەر کۆمەڵگادا سەپێنرا. وای لێهاتووە کەناڵە کوردییەکان پێشبڕکێی ئەوەیانە کامەیان زۆرتر و زیاتر دراما تورکییەکان دۆبلاژ بکەن و وەکو دەرد و پەتا بەناو مێشکی تاکی کوردی بڵاوی بکەنەوە. ئەم دراما تورکییانە چەندین پرسیار دەخەنە روو سەبارەت بە ئاستی هونەری و تەکنیکی و فیکری کە پێشکەشی بینەری دەکەن.

 

بەپێی بەدواداچونێک کە لەلایەن دەزگای دیراساتی شەڕی نەرم ئەنجام دراوە، لە رۆژهەلاتی ناوەراستدا دەرکەوتووە کە ئەم دراما تورکییانە پشت دەبەستن بە دەرخستنی بەهای دەولەمەندیی کە وا نیشانی خەلک دەدەن کە تەنیا دەولەمەند بوون خەونەکان بەدی دەهێنێ و خۆشی دروست دەکات لە ژیانی مرۆڤەکان، هەروەها زیادەرۆییەکی زۆر و درۆ لە دەرخستنی رۆمانسیەت و هەست و عاتیفە، لەلایەکی تریش دەرخستنی بنەمای خراپ و کاریگەریی نەرێنی لەسەر خێزان بە گشتی و خانمانیش بەتایبەتی، لەسەر ئاستی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیش  دیاردەی لێکترازانی خێزان و توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت و ئیهانەکردنی مرۆڤ لە رێگای هەست و سێکس و رەوشتی نابەجێ، لەسەر ئاستی پەیوەندیی ژن و مێردیش پرە لە خیانەت و دووڕوویی. هەروەها تیشک خستنە سەر دیاردەی خۆکوژی.

 

بە داخەوە خێزانەکانی کۆمەڵگەی کوردی زۆر گرنگی بەو درامایانە دەدەن وەک نان و ئاوی لێهاتووە بۆیان، ئەویش لەبەر چەندین هۆکاری دوور لە واقیع و ناڕاست کە هۆکاری وروژێنەری وەک جێگا و زەمەن و خەڵک و سروشت و پەیوەندیی سۆزداری ڕۆڵ دەگێڕن. گەیشتۆتە رادەیەک کۆمەڵگەی کوردی تەناتەت بە قسە کردنیش لاسایی ئەم درامایانە دەکەنەوە.

 

ئەم دراما تورکییانە تەنها چیرۆکی دوور و درێژی بێ بنەما و دوور لە فەرهەنگ و دوور لە کەلتوورن، تەنیا سوودی ماددییان بەدواوەیە، چونکە چەند زۆرتر و درێژتر بن، پارەی زۆرتر پەیدا دەکەن، بەبێ گوێدانە ناوەڕۆک.

 

کەناڵە کوردییەکان دەبێ بە وردی لە ناوەڕۆکی دراما قووڵ ببنەوە و درامای کۆمەڵگەیەک هەڵبژێرن کە لە کەلتووری ئێمەوە نزیک بێت، دەبێ لەگەڵ پسپۆڕیی کۆمەڵناسی بڕیار بدەن کە ئایا ئەم درامایانە بە کەڵک ژینگە و عەقڵیەتی کۆمەڵگەی کوردی دێن، یان نا، کۆمەڵگە دەتوانێ ناوەڕۆکەکەی هەزم بکات، یان نا. دەبێ بۆ دۆبلاژ کردن لەگەڵ پسپۆڕی زمانەوانی بڕیار بدەن کە ئایا چ زمانێکی دۆبلاژ بە کەڵک دێت کە بەکاری بهێنن.

 

ئێمە لە زووەوە خاوەن درامایەکی کوردی باشین، کە هەمیشە واقیعی کۆمەڵگە لەم دراما کوردییانە رەنگی داوەتەوە، ئیتر نازانم کەی بە راستی پشتگیریی درامای کوردی دەکرێت.

 

ئێوە کە داوای بایکۆتکردنی کاڵا و شت و مەکی تورکی دەکەن، لەو ڕاستییەش غافڵن کە موزیکی ئارابێسک و دراما بێ بنەما تورکییەکان، زۆرترین زەرەریان لە باشووری کوردستان داوە، کە دیاردەیەکی زۆر جددی و ترسناکە.

 

بەناز عەلی