سه‌رکه‌وتنی ڕۆژئاوای کوردستان

 

له دووه‌مین هێرشی داگیرکاریانه و دڕندانه‌ی تورکیادا بۆ سه‌ر ڕۆژئاوای کوردستان، کورد ڕووبه‌ڕووی بارودۆخێکی سیاسی و سه‌ربازی بووەوه، که ئاسته‌م بوو له‌و دووکه‌ڵه چڕه‌ی سیاسه‌تدا به‌رپێی خۆیشی ببینێت. ڕۆژئاوای کوردستان به که‌متریین ئه‌زموونی سیاسی و سه‌ربازیی خۆیه‌وه، ڕووبه‌ڕووی گه‌وره‌ترین و دڕنده‌ترین سوپای ناوه‌ڕاستی خۆرهه‌ڵات بووەوه. ڕۆژئاوای کوردستان زیانێکی گه‌وره‌ی ماددی و گیانیی دا، به‌ڵام سه‌رکه‌وتنێکی مێژوویی تۆمار کرد. ڕۆژئاوای کوردستان هه‌تا ئیمڕۆ، که ده‌یه‌مین ڕۆژی به‌رگریکردنیه‌تی له خاکی کوردستان، لێدانێک له تورکیای دا، که ده‌توانین ته‌نیا به کورد وته‌نی بڵێین “لووتی شکاند“. تورکیا لەو هێرشەیاندا به خۆی و سوپا زه‌به‌لاحه‌که‌یه‌وه، به ئێف شازده‌کانی و ڕاکێته دوورهاوێژه‌کانیه‌وه، به‌و پشتگیرییه‌ی گرووپه توندڕه‌وه ئیسلامییه‌کانه‌وه، که هیچ جیاوازییه‌کیان نییه له‌گه‌ڵ داعشدا، هه‌تا ئیمڕۆ نه‌یانتوانی بە شەڕ هیچ شوێنێکی خۆرئاوای کوردستان داگیر بکه‌ن. ئه‌م سه‌رکه‌وتنه لووتی ترامپیشی شکاند، که بۆچوونی خۆی به‌رامبه‌ر به کورد گۆڕی و له نوێترین تویتیتدا ده‌ڵێ، کورده‌کان شیرین نین و ئازا نین، به‌بێ پشتگیرییکردنی ئێمه، به‌ڵام به‌بێ پشتگیریی ئه‌مەریکا و فڕۆکه جه‌نگییه‌کانی، به‌گژ سوپایه‌کی ناتۆدا ده‌چێت، بۆ به‌رگریکردن له‌ خۆی و سه‌رکه‌وتنیش تۆمار ده‌کات.


ئه‌وه‌ی تورکیا چ بیری لێ نه‌کردبووەوه و چ به خه‌یاڵیشیدا نه‌هاتبوو، له‌پێش هه‌موو شتێکه‌وه، ده‌نگ هه‌ڵبڕینی وڵاتانی عه‌ره‌بی بوو به‌رامبه‌ر به تورکیا و هێنانه‌وه‌ی سووریا بوو بۆ ناو پرسی ئوممه‌ی عه‌ره‌بی. پاشانیش ڕێککه‌وتنی کورد له‌گه‌ڵ ڕژێمی سووریادا. کورد چه‌ند ڕقی له تورکیایه، ڕژێمه‌که‌ی ئه‌سه‌د سه‌دجار زیاتر ڕقی له تورکیایه، به‌تایبه‌ت به‌شار ئه‌سه‌د، چونکه تورکیا هه‌وڵێکی گه‌وره‌ی بۆ ڕووخانی ڕژێمی سووریا دا، پشتگیریی چه‌نده‌ها گرووپی تیرۆریستیی ده‌کرد بۆ وێرانکردنی سووریا، له‌سه‌روو هه‌موویانه‌وه داعش.


کورد له باشووردا ئه‌زموونی ئه‌نفالی هه‌یه، به دۆکومێنتیره‌کردنی زیانه گیانییه‌کان، هه‌تا ئێستا قسه له‌سه‌ر سه‌د و هه‌شتاو دوو هه‌زار قوربانیی ده‌که‌ن، لێ چونکه خاوه‌نی ئامارێکی دروست نین، پێوابوونه‌کان زۆر له‌وه زیاتره، که ئێمه باوه‌ڕی پێ ده‌که‌ین. ئه‌م قوربانییانه نه‌توانرا ڕێگریی لێ بکرێت، لێ له ڕۆژئاوادا پێش ڕوودانی به ئه‌قڵێکی پراگماتیکانه توانرا ڕێگریی لێ بکرێت. له‌لای کورد ئاشکرایه، که تورکیا دوژمنی کورده بەگشتی، نه‌ک به ته‌نیا په‌که‌که. له‌م هێرشه دڕندانه‌دا، بینیمان، که تورکیا هێنده‌ی نه‌خۆشخانه و ماڵانی بۆمباران کرد، ئه‌وه‌نده سه‌نگه‌ره‌کانی شه‌ڕڤانانی بۆمباران نه‌کرد. له هێرشه‌کانی پێشووشیدا هه‌مانشێوه هاووڵاتییانی بۆمباران کردووه، هه‌روه‌کوو چۆن له باشووردا به ناوی هێرش بۆ سه‌ر په‌که‌که‌وه، هاووڵاتییان بۆمباران ده‌کات. بۆ ڕژێمی تورکیا، گرنگ ئه‌وه‌یه کورد ئه‌کوژرێت، ئیدی شه‌ڕڤان بێت یان خوێندکار یان کرێکار، هیچ له باسه‌که ناگۆڕێت. ئازایه‌تیی گشتگیره، که ڕاکردن، مانه‌وه له ژیاندا و به‌کارهێنانی ئه‌قڵ به‌شێکن له ئازایه‌تی، هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌پێناوی مانه‌وه له ژیاندایه، له‌پێناوی سه‌رکه‌وتندایه. کورد له‌م ده‌ستدرێژییکردنه سه‌ره‌یدا به‌رگریی له خۆی کرد و سه‌رکه‌وت، سه‌رکه‌وتنێک، که ده‌توانین به چه‌ندین خاڵ پۆلێنی بکه‌ین، له‌وانه:


١- کوردی له مه‌ترسیی جینۆسایدێکی تر دوورخسته‌وه.
٢- به بازدانێکی کوانتیی گه‌شه‌ی سیاسیی کوردی به ده‌یان ساڵ پێشخست.
٣- پشتگیرییه‌کی گه‌وره‌ی سیاسیی نێوده‌وڵه‌تیی بۆ کورد کۆکرده‌وه.
٤- سه‌رکه‌وتنێکی سیاسیی گه‌وره‌ی بۆ کورد تۆمار کرد.
٥- ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی تورکیای پیشانی جیهان دا. جیهان بینی، که چیی ڕوو ده‌دات، ئه‌گه‌ر بێتوو مرۆڤ بۆ یه‌ک سەعات کورد بێت، به‌تایبه‌ت له تورکیادا. جیهان بیری وته به‌ناوبانگه‌که‌ی ماندێللایان که‌وته‌وه، که ده‌ڵێ: “بۆ ئه‌وه‌ی بته‌وێت بەڕاستی ڕژێمی تورکیا بناسیت، ئه‌وا بۆ یه‌ک سەعات ببه به کورد“.
٦- تورکیا زیانێکی گه‌وره‌ی سیاسی، سه‌ربازی، گیانی، ده‌روونی، ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تیی لێ که‌وت. زیانێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، چونکه جیهان به چاوێکی دی ته‌ماشای تورک ده‌کات، لانیکه‌م له ئه‌وروپادا ڕووڕه‌شییه تورک بیت، چونکه نه‌ک به ته‌نیا حکوومه‌ته‌که‌ی ئه‌ردۆگان، به‌ڵکوو بەگشتی تورکه‌کان پشتگیریی سوپای داگیرکه‌ری تورکیایان ده‌کرد، ته‌نانه‌ت تیپی فوتباڵی تورکیاش ڕه‌فتار سیاسی بوون و پشتگیریی سوپای تورکیایان له تۆپانێدا ده‌کرد.
٧- پیشانی جیهان و ڕێکخراوی مافی مرۆڤی سه‌ر به نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان درا، که ئه‌وه به ته‌نیا گرووپه توندڕه‌وه‌کانی پێش سوپای تورکیا نین، که تاوانی جه‌نگیان ئه‌نجام داوه، به‌ڵکوو خودی سه‌ربازانی تورکیاشن، که تاوانی جه‌نگیان ئه‌نجام داوه. فڕۆکه‌وانه‌کان ماڵان و نه‌خۆشخانه‌یان بۆمباران کردووه. چه‌ندین ڤیدیۆ هه‌یه، که سه‌ربازه تورکه‌کان، گه‌نجانی سڤیلیان به دیل گرتووه و به‌ستوویاننه‌ته‌وه و به گولە دۆشکه‌ی فڕۆکه‌شکێن ده‌یانکوژن. ڤیدیۆ هه‌یه، که سه‌ربازانی تورک دیله‌کان سه‌رده‌بڕن و سه‌ره‌کانیان بڵند ده‌که‌نه‌وه و له‌گه‌ڵیاندا سێڵفی ده‌گرن.
٨- کوردی لێک نزیکتر کرده‌وه و پیشانی یه‌كترمان دا، که به ڕۆح و گیان پشت و په‌نای یه‌کین و هه‌ر هه‌موومان له‌گه‌ڵ یه‌کداین.
٩- پیشانی جیهانی دا، که ڕێککه‌وتنی نێوان ئه‌مەریکا و تورکیا، نهێنییه‌کی گه‌وره‌ی تێدایه، له‌دوای حه‌وته‌مین ڕۆژی هێرشه داگیرکارییه‌که‌ی تورکیا بۆ سه‌ر ڕۆژئاوای کوردستان، میدیای ئه‌مەریکا ئاشکرای کرد، که تورکیا ده‌ستی به‌سه‌ر کۆی بۆمبه‌ ئه‌تۆمییه‌کانی ئه‌مەریکا له تورکیادا گرتووه. ئه‌مه‌ش نه‌ک وه‌ک هه‌ڕه‌شه به‌رامبه‌ر به ئه‌مەریکا به‌کار بهێنێت، به‌ڵکوو به‌رامبه‌ر به جیهانیش. چونکه ئه‌ردۆگان ده‌توانێت نیوه‌ی جیهان به‌و بۆمبانه وێران بکات. ئاشکرا ده‌بینین، که ئه‌ردۆگان منه‌تی به هیچ نییه.
١٠- پیشانی ئه‌مەریکای دا، که کوردیش ده‌توانێت سیاسه‌تێکی پراگماتیکانه پراکتیزه بکات، ئه‌مه‌ش ئه‌مەریکای تووشی شۆک کرد. ئه‌مەریکا بەناوبانگه به بیرکردنه‌وه و فه‌لسه‌فه‌ی پراگماتیکی، به‌ڵام له 13.10.2019دا کورد پیشانی جیهانی دا، که ئه‌ویش ده‌توانێت، پراگماتیکانه، چ بیر بکاته‌وه و چ مامه‌ڵه‌ش بکات.
١١- پیشانی ئه‌مەریکای دا، که ترامپ سه‌رۆکێکی باش نییه، بەگشتی بۆ جیهان و به‌تایبه‌تیش بۆ ئه‌مەریکا. پیشانی ئه‌مەریکای دا، که ئه‌مەریکا متمانه‌ی خۆی بەگشتی له جیهاندا و له ناوه‌ڕاستی خۆرهه‌‌ڵاتدا به‌تایبه‌تیی له‌ده‌ست دا.
١٢- پیشانی ئه‌مەریکای دا، که ناوه‌ڕاستی خۆرهه‌ڵات بیر له هاوپه‌یمانێکی تر ده‌کاته‌وه و ڕووسیاش یه‌کێکه له ڤاڤۆریته‌ گه‌وره‌کانی ناوه‌ڕاستی خۆرهه‌ڵات.
١٣- پیشانی کوردی دا، که ده‌بێت به گومانه‌وه بڕوانێته دوژمنی دوژمنه‌که‌ی، نه‌ک بیکاته دۆستی خۆی.


وێڕای کۆمه‌ڵێک خاڵبه‌ندی، له‌م هێرشه داگیرکارییه‌ی ڕژێمێکی نادیموکراتیی وه‌ک تورکیادا، کورد جیهانی به‌ئاگا هێنایه‌وه له‌وه‌ی که جیهان له‌سه‌ر لێواری جه‌نگی جیهانیی سێیه‌م ڕاوه‌ستاوه. ئه‌ندامێکی ناتۆ، هێرشێکی داگیرکارییانه ده‌کاته سه‌ر کورد و ده‌یه‌وێت خاکه‌که‌ی داگیر بکات. ڕێککه‌وتنی کورد و ڕژێمی سوریا، به‌ده‌ر له پاراستنی خاکی ڕۆژئاوای کوردستان و پاراستنی گیانی هاووڵاتییانی، ڕێککه‌وتنێکیشه له‌گه‌ڵ ڕووسیادا. ده‌ستدرێژییکردنه سه‌ر سوپای سووریا له‌لایه‌ن تورکیاوه، ده‌ستدرێژییکردنه بۆ سه‌ر ڕووسیا، چونکه ڕووسیا له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پشتی سووریای گرتووه و لێ نه‌گه‌ڕا بڕووخێت. کاتێک ڕووسیا پشتیوانیی سه‌ربازیی سووریا دژ به تورکیا ده‌کات، به‌ده‌ر له لێدانی تورکیا، له ئه‌ندامێکی ناتۆش ده‌دات. بڕگه‌ی پێنجه‌می گرێبه‌ندی ناتۆ، وه‌ک دڵی گرێبه‌نده‌که‌ی ناتۆ ته‌ماشا ده‌کرێت. ئه‌م بڕگه‌یه‌ش قسه له‌سه‌ر هێرشکردنه سه‌ر ئه‌ندامانی ناتۆ ده‌کات، واتا هێرشکردن بۆ سه‌ر ئه‌ندامێکی ناتۆ، هێرشکردنه بۆ سه‌ر خودی ناتۆ، هه‌ر بۆیه پێویسته له‌سه‌ر ناتۆ، ئه‌ندامه‌کانی بپارێزێت. لێره‌دا به‌پێی یاسای گرێبه‌ندی ناتۆ، پێویسته ناتۆ به‌ته‌نگ تورکیای ئه‌ندامییه‌وه بچێت و پشتگیریی بکات.


پارادۆکس لێره‌دا ئه‌وه‌یه، ده‌شێت ئه‌گه‌ر کورد بۆ پارێزگاریکردن له خۆیشی هێرش بکاته سه‌ر تورکیا، ئه‌وا پێویسته له‌سه‌ر ناتۆ پشتگیری له تورکیای ئه‌ندامی بکات. لێره‌دا تورکیا بیری له‌و قازانجه گه‌وره‌یه‌ی ناتۆ کردووەته‌وه، که پێی ده‌گه‌یه‌نێت، هه‌ر بۆیه ناتۆ هه‌تا ئێستا ئاماده نه‌بووه، هێرشه‌که‌ی تورکیا بۆ سه‌ر نه‌ک به ته‌نیا ڕۆژائاوا، به‌ڵکوو بۆ سه‌ر باشووریش به داگیرکاری ناو به‌رێت. تورکیا له باشووری کوردستانیشدایه و ده‌ستدرێژی ده‌کاته سه‌ر باشووریش، زیانی ماددی و گیانی له هاووڵاتییانی ده‌دات. بۆیە پێویستە هەرێمی کوردستان فشار له‌سه‌ر حکوومه‌تی عێراق بکات بۆ پاراستنی سیادە و سنووری نێودەوڵەتیی خۆی.


دواجار کورد متمانه‌ی هاووڵاتییانی ئه‌مەریکای بۆ خۆی برده‌وه، که ئه‌مه‌ش بووه هۆی ڕووتکردنه‌وه‌ی ترامپ. له شه‌وی شازده‌ی ئۆکتۆبه‌ردا ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی ئه‌مەریکا،‌ کشانه‌وه‌ی سوپای ئه‌مەریکای خسته ده‌نگدانه‌وه، له کۆی سێ سه‌د و په‌نجا و چوار ده‌‌نگ، ترامپ ته‌نیا شه‌ست ده‌نگی به‌ده‌ست هێنا. ترامپ و ئه‌ردۆگان باوه‌ڕیان وه‌هابوو، که به‌م داگیرکارییه، کورد له‌توپه‌ت ده‌که‌ن، به‌ڵام پێچه‌وانه‌که‌ی به‌رهه‌م هات، کورد یه‌کبوونێک له یه‌کتریی نزیک بووەوه، که ڕووی خۆی له شه‌ڕی داعشدا پته‌وتر ده‌رده‌خات. میدیاکانی ئه‌ڵمانیا، قسه له‌سه‌ر ئه‌وه ده‌که‌ن، که له شه‌قامه‌کانی ئه‌ڵمانیادا، ناتوانیت جیا بکه‌یته‌وه، کێ ڕۆژئاواییه و کێ باشووری، کێ باکوورییه و کێ خۆرهه‌ڵاتی، ئه‌مه‌ش تورکه‌کانی ئه‌ڵمانیای زیاتر هه‌راسان کردووه. خۆشبه‌ختانه هاووڵاتییان و میدیای ئه‌ڵمانیا لهپشت کورده‌وه ڕاوه‌ستاون.