خیانه‌ت له‌ قۆناغی مێژووی نوێدا

له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژووی کوردەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر - 24

(قۆناغى مێژووى نوێ) به‌ سێیه‌مین قۆناغى مێژووى مرۆڤایه‌تی داده‌نرێت، كه‌ تێیدا هه‌ردوو قۆناغى مێژووى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست و مێژووى هاوچه‌رخ به‌یه‌كه‌وه‌ گرێ داوه‌. دیاره‌ ئه‌گه‌رچى ئه‌م قۆناغه‌ جیاواز له‌ هه‌ردوو قۆناغه‌كانى مێژووى كۆن و مێژووى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست، ماوه‌كه‌ی كه‌م و سنووردار بووه‌، به‌ڵام زۆرترین ڕووداو و گۆڕانكاریی به‌خۆوه‌ بینیوه كه‌ (دوو) قۆناغه‌كه‌ى پێشوو به‌خۆیانه‌وه‌ نه‌بینیوه‌. ئه‌وه‌ش هه‌ر له‌ دۆزینه‌وه‌ی كیشوه‌ره‌كانی ئه‌مەریكای باكوور و باشوور له‌ سه‌ره‌تاكانی ئه‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌، به‌ ده‌ستپێشخه‌ریى ده‌ریاوانی ئیتاڵى (كریستۆف كۆلۆمبس) له‌ ساڵى (1492ز)دا، تا به‌ دۆزینه‌وه‌ی كیشوه‌رى ئوسترالیا و ناوه‌ڕاست و باشووری كیشوه‌رى ئه‌فریقیا ده‌گات. هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتنی شۆڕشى پێشه‌سازی له‌ ساڵى (1650ز) به‌دواوه‌، كه‌ بووه‌ هۆكارى گۆڕانكاریی گه‌وره‌ له‌ ژیانى كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و سیاسیی كیشوه‌رى ئه‌وروپا و دواتر كیشوه‌ره‌كانی تردا. سه‌رباری پێشكه‌وتنی زانست و ده‌ركه‌وتنی سه‌دان بیرمه‌ند و ناوداری جیهانیی وه‌ك (جۆن لۆك و كانت و مۆنتسكیۆ و جان جاك ڕۆسۆ و هیگل و كارل و ماركس) و سه‌دانى تر. هه‌ر بۆیه‌ به‌ قۆناغێكی هه‌ستیار و گرنگی مێژووى مرۆڤایه‌تی داده‌نرێت. له‌و سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌، كه‌ ئه‌م قۆناغه‌ كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاریی ژیاریی به‌خۆوه‌ بینی و ئاستى هۆشیاریی تاك و به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگاكانی جیهانی به‌رز كرده‌وه‌، به‌ڵام نه‌یتوانی ڕێگا له‌ قێزه‌ونترین دیارده‌ی ژیان و ژیانی سیاسی بگرێت، كه‌ (خیانه‌ته‌). بۆ مێژووش ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌، كه‌ بڵێین: ڕاسته‌ (شۆڕشی پێشه‌سازی) زانست و كاڵاى نوێى به‌رهه‌م هێنا و خستییه‌ بازاڕه‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌لى كارى بۆ ملیۆنان خه‌ڵكی جیهان دابین كرد و بێكاریی كه‌م كرده‌وه‌. دواتر (شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی) له‌ ساڵى (1789ز)دا گۆڕانكاریی له‌ بیر و سیسته‌مى سیاسی دروست كرد و ئازادیی تاكى چه‌سپاند، به‌ڵام هیچیان نه‌یانتوانی ڕێگا له‌ كۆتاییهێنان به‌ خیانه‌ت بگرن. ئه‌و حاڵه‌ت و دیارده‌ و ڕووداوه‌ قێزه‌ونه‌ى، ژیانی سیاسیی زۆر له‌ قه‌واره‌ و سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانى به‌هه‌ده‌ر دا و ملیۆنانى كرده‌ قوربانیی هه‌ڵه‌ و تاوانی خیانه‌تكاران! دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ش ئه‌گه‌ر له‌نێو كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتووه‌كانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بووبێت، ئاسایی ناخى كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتووه‌كانى هاڕیوه‌.


كاتێكیش دێینه‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگاى كورده‌واری، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ ئه‌میش وه‌ك به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگا جیهانییه‌كان، له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی شازده‌می زایینییه‌وه‌، تێكه‌ڵاو به‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌ بوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشى چووه‌ قۆناغێكی نوێوه‌، به‌ڵام له‌م دیارده‌ قێزه‌ون و نه‌فره‌تییه‌ی مێژوو ده‌ربازی نه‌بوو، چونكه‌ له‌لایه‌ك تاكى كورد و كۆمه‌ڵگاى كوردى، تا ئه‌وكاتیش له‌ژێر كاریگه‌ریی بیری ته‌سكى سیاسی و ئایینیى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاستدا ده‌یناڵاند. له‌لایه‌كی دیکەوە، كۆمه‌ڵگاكه‌شى په‌رته‌وازه‌ و له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شاو بوو. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و زیانه‌ى بیرى ئایینى و سیاسیی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست پێى گه‌یاند، هۆشیاری نه‌كرده‌وه‌ و ئاقڵى نه‌كرد، تا لانی كه‌م بۆ جارێكى تر بیر له‌ خیانه‌ت نه‌كاته‌وه‌ و بۆ سه‌رده‌مێكى نوێ خیانه‌تكارێك ڕه‌نج و ماندووبوونی چه‌ند ساڵه‌ى به‌هه‌ده‌ر نه‌دا. واته‌ له‌م قۆناغه‌دا، كه‌ نزیكه‌ی (چوار سه‌ده‌)ى خایاند، نه‌یتوانی له‌ژێر هه‌ژموونی ململانێى ناوخۆیی و یه‌كتر قبووڵ نه‌كردن ده‌ربازی ببێت و خیانه‌ت بۆ جارێكی دی به‌رۆكى نه‌گرێت و ئه‌زموونه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌شی لێ تێك نه‌دا. وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێ دا، كاتێك (خیانه‌ت و خیانه‌تكاران) به‌رۆكی كۆمه‌ڵگا خۆرئاواییه‌كان و وڵاتانی پێشكه‌وتووه‌كانی ئه‌وروپاى به‌رنه‌دابێت، ئیتر چۆن به‌رۆكی كۆمه‌ڵگایه‌كی دواكه‌وتوو و داخراوی وه‌ك كورد به‌ر بدا؟ هه‌ربۆیه‌ كورد و كۆمه‌ڵگای كوردى كه‌وتنه‌ نێو پیلان و نه‌فره‌تی خیانه‌تكارانى ناوخۆیی و خیانه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌ زیان بۆ كورد و كۆمه‌ڵگا و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌كانی گه‌ڕایه‌وه‌.


خاڵێكى دیارى تر، كه‌ هۆكارى ئه‌و حاڵه‌ته‌ بوون، دابه‌شبوونى كورد و كۆمه‌ڵگاى كوردى بووه‌، نه‌ك بۆ چه‌ندین ئایینى جیاوازى وه‌ك (جوو، مه‌سیحی، ئیسلام، زه‌رده‌شتى، ئێزدى، كاكه‌یی)، تا به‌ دابه‌شبوونی ئایینزایی وه‌ك (شیعه‌ و سوننه‌) و ڕێبازی ته‌سه‌وفی (قادری و نه‌قشبه‌ندی) ده‌گات له‌ ئایینى ئیسلام. سه‌ربارى دابه‌شبوونی ئایینى له‌نێو په‌یڕه‌وانى ئایینه‌كانی تردا ده‌گات، كه‌ دواجار په‌رته‌وازه‌یی كۆمه‌ڵگای كوردى و زه‌مینه‌سازیی بۆ خیانه‌تكاری لێ كه‌وته‌وه‌. هۆكاره‌كه‌ش ئه‌وه‌ بوو، كه‌ په‌یڕه‌وی هه‌ر ئایین و ئایینزا و ڕێبازێكی ئایینى، هه‌وڵى سه‌رخستنی ئایین و ئایینزا و ڕێبازه‌كه‌ى و لێدانى به‌رامبه‌ره‌كه‌ى ده‌دا. له‌و ڕووداوانه‌شدا (كورد) كاركته‌ر و نه‌ته‌وه‌كانی نه‌یار به‌ كورد هۆكارى ئه‌و په‌رته‌وازه‌یی و به‌یه‌كدادانی كورد بوون. به‌مه‌ش ده‌ستپێكی ئه‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌ به‌ پێكدانانی (دوو) ئایینزاى ئیسلامی (شیعه‌ و سوننه‌) ده‌ستی پێكرد، كاتێك هه‌ردوو ده‌وڵه‌تى (سه‌فه‌ویى شیعه‌ و عوسمانیی سوننه‌) له‌ (چاڵدێران)ى خاكی كوردستان پێكدا هه‌ڵپژان و سه‌ره‌تای ئه‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌یان به‌ ململانێیه‌كى بێ كۆتایی ده‌ست پێكرد. ئه‌و شه‌ڕه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنى خاكی كوردستانی بۆ دوو به‌شى خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا دابه‌ش كرد و هه‌ر به‌شى كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌. به‌مه‌ش كورده‌ شیعه‌كان بوونه‌ پشتیوانی ده‌وڵه‌تى سه‌فه‌وی و ده‌وڵه‌تانی دواترى ئێران له‌و قۆناغه‌دا. كورده‌ سوننه‌كانیش بوونه‌ پشتیوانی ده‌وڵه‌تى عوسمانى. هه‌رچى پێكهاته‌كانی ترى وه‌ك په‌یڕه‌وانى (كورده‌ جوو، كورده‌ مه‌سیحی، كورده‌ ئێزدی، كورده‌ كاكه‌یی)یه‌كانن، تا به‌ كورده‌ زه‌رده‌شتییه‌كان ده‌گات، ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌یان به‌ ده‌وڵه‌تى خۆیان نه‌زانى و چییان پێ كرا له‌ دژایه‌تیكردنیان كردییان. دیاره‌ ئه‌وه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی، كه‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ چییان پێ كرا به‌رامبه‌ر ئه‌وان كردییان. لێره‌وه‌ش قۆناغێكی ترى خیانه‌ت له‌ مێژووى كورد و به‌هۆی ئه‌و واقیعه‌ی به‌سه‌ریدا سه‌پا، ده‌ستی پێكرد.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1- شرفخان بدلیسی: شرفنامه‌.
2- د. كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: چه‌رده‌یه‌ك له‌ مێژووى كورد.