كه‌سایه‌تیى كوردستانى و كه‌سایه‌تیى عێراقى

 

تێڕوانینێكى كۆمه‌ڵناسییانه‌ سه‌باره‌ت به‌ كه‌سێتیى تاكى كورد له‌گه‌ڵ كه‌سێتیى تاكى عێراقى له‌نێوان نه‌ته‌وه‌په‌رستى و هه‌لپه‌رستیدا و دروستبوونى دوو چین و كه‌سایه‌تیى ته‌واو جیاواز له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ى عێراقیدا و په‌یوه‌ندیى به‌ نه‌مانى دادپه‌روه‌ریى كۆمه‌ڵایه‌تى. ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كى گشتى ئاماژه‌ به‌ واتاى وشه‌ى كه‌سایه‌تی بده‌ین، به‌ زمانى لاتینى پێی ده‌گوترێت (Personalite)، له‌ زمانى ئینگلیزیدا پێی ده‌گوترێت (Personality)، بنه‌ماى وشه‌كه‌ له‌ لاتینی (persona)وه‌ هاتووه‌، ئه‌م وشه‌یه‌ به‌ مانای (ده‌مامك) یان (ماسك) دێت، كه‌ له‌ یۆنانى كۆندا شانۆكاره‌كان بۆ سه‌ر ده‌موچاویان به‌كاریان ده‌هێنا.


تاوه‌كوو ئێستا پێناسه‌یه‌كى دیاریكراو بۆ زاراوه‌ى كه‌سایه‌تى نییه‌، به‌ڵكوو چه‌ندین پێناسه‌ى جیاجیاى بۆ كراوه‌، له‌ رووى ده‌روونزانی و كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌ وه‌ك (كارل یۆگ، جۆردن ئه‌لپۆرت، رایمۆند كاتل... هتد) و زۆر به‌ناوبانگه‌كه‌یان، كه‌ هه‌میشه‌ جه‌ختى له‌سه‌ر دروستبوونى كه‌سایه‌تیى تاك كردووەته‌وه‌، له‌ رووى ده‌روونییه‌وه‌ زاناى ده‌روونزانى (سیگمۆندفرۆید)ه‌، هه‌روا زاناى كۆمه‌ڵناسى به‌ناوبانگى عێراقى دكتۆر عه‌لى وه‌ردى، زۆر به‌جوانى باس له‌ كه‌سایه‌تیى عێراقى ده‌كات، هه‌ر بۆیه‌ كۆمه‌ڵێك لایه‌نى جۆراوجۆر بۆ ناساندنى كه‌سایه‌تى له‌به‌رچاو ده‌گیرێت، وه‌كوو (كۆمه‌ڵایه‌تى، جه‌سته‌یی، ژیرى، جووله‌یی و ڕه‌وشتى .....هتد).


دیاره‌ گشتگیرترینیان پێناسه‌كه‌ى رایمۆند كاتله‌، كه‌ ده‌ڵێ: ”كه‌سایه‌تى ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌، كه‌ رێگه‌ ده‌دات پێشبینیى ئه‌و چالاكییانه‌ بكرێت، كه‌ مرۆڤ له‌ بارودۆخی تایبه‌تی و دیاریكراودا به‌ ئاكامى ده‌گه‌یه‌نێت، به‌م شێویه‌ كه‌سایه‌تى، هه‌موو جۆره‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكى دیار و نادیارى تاك ده‌گرێته‌وه‌“.


له‌م جۆره‌ ناساندنه‌وه‌یەدا ده‌كرێت له‌ ڕێگاى هه‌ڵسه‌نگاندنى (ویژدان و بیركردنه‌وه‌) كه‌سایه‌تىی مرۆڤه‌كان له‌ ڕووى ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ دیارى بكرێت، چونكه‌ بیركردنه‌وه‌ و ویژدان دوو ئه‌ركى لۆژیكین، بۆ نموونه‌: هه‌موو كارێك ئامانجێكى دیاریكراوى هه‌یه‌ و مه‌به‌ستداره‌، ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ده‌كرێت ئه‌رێنى بێت، یانیش نه‌رێنى بێت، كه‌ ئه‌مه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ستكردن به‌ كه‌میى (شعور بالنقص) له‌ كه‌سایه‌تیى خوددا.


به‌ڵام هه‌رچى ده‌رباره‌ى كه‌سێتیى عێراقییه‌ عه‌لى وه‌ردى، زاناى كۆمه‌ڵناسى عێراقى به‌وه‌ پێناسه‌ى كردووه‌، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كى دووڕوون (ازدواجى)، به‌هۆى ئه‌و به‌ها دژییه‌كه‌ى، كه‌ عێراقى له‌نێوان (به‌دوو و شارستانیه‌ت) كۆ كردووەته‌وه‌، كه‌ به‌پێى هه‌ڵكه‌وته‌ جوگرافییه‌كه‌ى لایه‌كى رووباره‌كانه‌ و لایه‌كى بیابانه‌ عه‌ره‌بییه‌كانه‌، ئه‌مه‌ش عه‌ره‌به‌ كۆچه‌ره‌كان تێكه‌ڵ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ و دانیشتوانه‌ جێگیره‌ عێراقییه‌كان بوون، هه‌روه‌ها ده‌ڵێ: ”سیفه‌تى دژ یه‌كبوون له‌ ده‌روونى مرۆڤایه‌تیدا بوونى هه‌یه‌، به‌ڵام له‌نێو كه‌سێتیى تاكى عێراقیدا به‌هێزتر و روونتره‌“. به‌و واتایه‌ دێت، كه‌ تاكى عێراقى دوو جۆره‌ كه‌سایه‌تین و هه‌لپه‌رست و به‌رژه‌وه‌ندخوازن، له‌ هه‌مان كاتیشدا دڵسۆز و وه‌فادارن. بێ گومان له‌م ڕووه‌وه‌ ژن و پیاو تا ڕاده‌یه‌ك یه‌كسانن بۆ به‌ده‌ستهێنانى به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كان، خۆ ئه‌گه‌ر تێبینییه‌كى وردى هۆنراوه‌كه‌ى شاعیرى گه‌وره‌ى عێراقى جه‌میل سدقى زه‌هاوى بكه‌ین، كه‌ له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیسته‌مدا دایڕشت به‌ ناوى داكۆكیكردن له‌ مافى ئافره‌تان و به‌ حیجابى ئافره‌تان ده‌یشوبهێنێت، خۆى له‌ بنه‌مادا پیشاندانى بارودۆخى سیاسیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوو، نه‌ك مه‌به‌ستى حیجابى ئاسایى ژنان، به‌ڵكوو پیشاندانى دووڕوویى كه‌سایه‌تیى عێراقى بۆ مه‌رامى تایبه‌تى له‌ كاتى پێویست و دیاریكراودا، كه‌ ده‌ڵێ:


اسفرى فالحجاب یا ابنه‌ فهر
هو دا‌ء فى الاجتماع و خیم
كل شيء الى التجدید ماض
فلماذا یقر هذا القدیم؟
اسفری فالسفور للناس صبح
زاهر والحجاب لیل بهیم
اسفری فالسفور فیه صلاح
للفریقین ثم نفع عمیم
زعموا ان فی السفور انثلاماً
كذبوا فالسفور طهر سلیم
لایقی عفه‌ الفتاه‌ حجاب
بل یقیها تثقیفها والعلوم
مزقی یا ابنه‌ العراق الحجاب
أسفری فالحیاه‌ تبغی انقلابا
مزقیه وأحرقیه بلا ریث
فقد كان حارسا كذابا


له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى عێراق و فه‌رمانڕواییكردن تێیدا له‌سه‌ر بنه‌ماى ڕووكه‌ش و رواڵه‌ته‌ و به‌ نیقاب داپۆشراو بووه‌، بۆیه‌ هه‌رگیز نه‌بووەته‌ وڵاتێكى سه‌ركه‌وتوو و پێشكه‌توو له‌ گشت بواره‌كاندا و هه‌میشه‌ له‌ ڕیزبه‌ندى وڵاتاندا له‌ رووى ئاسایشه‌وه‌ وێرانه‌یه‌، له‌ رووى خزمه‌تگوزارى و ژینگه‌وه‌ پیسترینه‌، له‌ رووى بازرگانى و پیشه‌سازى و ئابوورییه‌وه‌ له‌دواوه‌یه‌، له‌ ڕووى گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ پێشەنگه‌ ... هتد


كوردستان به‌هۆى دابه‌شكردنه‌كه‌یه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ عێراق و تێكه‌ڵى ئه‌و كولتووره‌ بووه‌، كه‌ عه‌لى وه‌ردى شیی كردووەته‌وه‌، كاریگه‌رییه‌كى زۆرى له‌سه‌ر كه‌سایه‌تیى ئه‌و تاكه‌ كوردانه‌ هه‌بووه‌ و به‌رده‌وامیشه‌، كه‌ خۆیان گوته‌نى، ده‌مارگیر نین به‌ پرسى نه‌ته‌وه‌یى و نه‌ته‌وه‌په‌رست نین، ئه‌مه‌ واى كردووه‌ ئه‌م جۆره‌ كه‌سایه‌تییانه‌ له‌ناو كوردستاندا به‌رژه‌وه‌ندخواز و پاوانخوازێكى بێویژدان بن و په‌ل بكێشن به‌سه‌ر ئیداره‌ى وڵاتدا بۆ مه‌رامى خودى و كه‌سى، به‌ به‌كارهێنانى ڕووه‌ ده‌مامكداره‌كان بۆ مه‌به‌ستى گه‌یشتن به‌ ئامانجى تایبه‌تى، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ى هه‌لپه‌رستیدا كۆده‌بێته‌وه‌.


مه‌به‌سته‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كاتى ئه‌وه‌ هاتووه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستاندا ئه‌م ڕووانه‌ هه‌ڵماڵرێن و ڕێگه‌یان لێ بگیرێت و گوێ به‌ هاتوهاوار و قسه‌ بریقه‌دار و بێكرداره‌كانیان نه‌درێت و رووه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌یان پیشان بدرێت، كه‌ چه‌نده‌ دووفاقین و خه‌ڵكانى پاك و دڵسۆز وه‌لا ده‌خه‌ن و ده‌یانكه‌نه‌ پلیكانه‌ و ئامانجى خۆیانى پێ ده‌پێكن، چونكه‌ نه‌ته‌وه‌ى كورد به‌هۆى كولتووره‌ ڕه‌سه‌ن و ناوچه‌ گرنگه‌ جوگرافییه‌كه‌ى و مێژووه‌ پڕ سه‌روه‌رییه‌كه‌ى، كه‌سایه‌تیى تاكى كوردستانى دروست كردووه‌ به‌وه‌ى، بۆ نیشتمان دڵسۆز بێت و خزمه‌ت له‌پێناو به‌هێزى و ڕۆڵ و پێگه‌ى نه‌ته‌وه‌كه‌ى له‌ نێوه‌نده‌ سیاسى و ئیدارى و ئابوورییه‌كاندا بكات.