ئیلاهییات

14

رێبازێكى كه‌لامیى عه‌قڵانیى ئیسلامییه‌، بانگه‌شه‌ى بۆ شوێنكه‌وتنى به‌ڵگه‌ى عه‌قڵى و كه‌لامى و نه‌قڵى ده‌كرد، بۆ پرس و ئه‌حكامه‌ دینى و دونیه‌وییه‌كان. له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى چوارى كۆچى و نۆى زایینى له‌ لایه‌ن ئیمام (ئه‌بوو مه‌نسووڕ ماتوریدى) (248- 333ك) سه‌ری هه‌ڵدا، دواییش هه‌ر ناسناوى خۆى بوو به‌ ناوى رێبازه‌كه‌، له‌ شارى (سه‌مه‌رقه‌ند) دروستى بوو، سه‌ر به‌ نیشتمانى بیلاد ماوه‌ڕائه‌ننه‌هر. زۆربه‌ى نیقاش و جیدال و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى هزرى و عه‌قیده‌ییان له‌گه‌ڵ جه‌همیزم و موعته‌زیله‌، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌گنۆستیك و مولحیده‌كان بوو.


دروستبوونى رێبازى ماتوریدى له‌ نێوه‌ندێكى قورس و ململانێیه‌كى سه‌ختى شارى به‌غداى پایته‌ختى خه‌لافه‌تى عه‌باسى رێكه‌وت بوو، ئه‌وسا تیۆر و بۆچوون و رێبازه‌ فیكرییه‌كان گه‌یشتبوونه‌ لوتكه‌، ئه‌وه‌ یارمه‌تیده‌رێكى باش بوو، بۆ ئه‌وه‌ى رێبازێكى ئاوا مامناوه‌ندیى وه‌ك ماتوردیزم، كه‌ شه‌رع و عه‌قڵ بخاته‌ یه‌ك سه‌به‌ته‌، به‌ئاسانى دروست ببێت و ته‌شه‌نه‌ بكات.


یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌و رێبازه‌، ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ داگیركردنى عه‌قڵ له‌ لایه‌ن رێبازى موعته‌زیله‌، تا ئه‌ندازه‌یه‌ك وای لێهاتبوو، ناوى موعته‌زیله‌- ئه‌هلى ته‌وحید و عه‌دل- به‌ ئه‌هلى عه‌قڵ ده‌ناسرانه‌وه‌، جا هه‌وڵ و كۆششه‌كانى ئه‌م رێبازه‌ ویستى دانانى سنوورێك بوو بۆ ئه‌م گلدانه‌وه‌یه‌، ده‌یویست به‌شێك له‌ عه‌قڵ و عه‌قڵانیه‌تى هزرى ئایینى له‌ژێر ده‌ستى موعته‌زیله‌ ده‌ربێنێت و خۆیان ببن به‌ خاوه‌ن و بانگخوازانى.


ئه‌وان له‌سه‌ره‌تاى سه‌رهه‌ڵدانیان بانگى سه‌له‌فیزمیان كرد، بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌وه‌ى مه‌نزوومه‌ى مه‌عاریفى ئایینى له‌ بابه‌ته‌كانى فه‌رمووده‌ و به‌ڵگه‌كان، هه‌روه‌ها رێكخستنه‌وه‌یان، بابه‌تیانه‌ و عه‌قڵانییانه‌، له‌ ته‌ك كات و شوێن.


عه‌لى عه‌بدولفه‌تاح ئه‌لمه‌غریبى له‌ كتێبه‌كه‌ى (رێبازه‌ ئیسلامییه‌ كه‌لامییه‌كان، ل 293)دا ده‌ڵێت: "ماتوردیزم باوه‌ڕیان وایه‌ گه‌ردوون كۆن و ئه‌زه‌له‌، بێ سه‌ره‌تا و بێ كۆتاییه‌". به‌مه‌یش ئه‌وان ده‌چنه‌ ریزى ئه‌و فه‌یله‌سووفانه‌ى باوه‌ڕیان به‌ ئه‌زه‌لیبوونى و ئه‌به‌دیبوونى گه‌ردوونەوە هه‌یه‌.


ماتوردیزم له‌ پرسه‌ ئه‌خلاقى و ئه‌حكام و هه‌ڵسوكه‌وته‌ دونیاوییه‌كان عه‌قڵ ده‌خاته‌ پێش نه‌قڵ، به‌مه‌یش ده‌ڵێن، عه‌قڵ له‌پێش نه‌قڵ ته‌شریفاتییه‌، نه‌ك ریزبه‌ندییه‌، به‌ڵام له‌ پرسه‌ غه‌یب و ئه‌سراره‌ دواڕۆژییه‌كان، نه‌قڵ ده‌خه‌نه‌ پێش عه‌قڵ، به‌ حوجه‌تى ئه‌وه‌ى شته‌كانى میتافیزیكین، عه‌قڵى مرۆڤ له‌ سنوورى فیزیك بچێته‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ تێگه‌شتنى ئه‌رێنى و نه‌رێنى، ده‌سته‌وه‌ستان ده‌مێنێت.


له‌ هه‌مووى سه‌مه‌ره‌تر، ئه‌وان باوه‌ڕیان وایه‌ كار و كردارى مرۆڤ، مه‌خلووقى خوداییه‌، له‌مه‌ش تراژیدیتر ئه‌وه‌یه‌، ته‌نانه‌ت كار و كردارى خراپى مرۆڤه‌كانیش ده‌خه‌نه‌ خانه‌ى دروستكراو و مه‌خلووقاتى ئیلاهى، به‌مه‌یش له‌ سه‌له‌فیزم نزیك بوونه‌وه‌ و له‌ رێبازه‌ عه‌قڵانى و ئازادیخوازه‌كانیش دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌.
رێبازى ماتوردیزم به‌ (چوار قۆناخ) تێپه‌ڕى:

قۆناخى یه‌كه‌م: دامه‌زراندن (295ك- 333ك)..
ئه‌م قۆناخه‌ پڕ بوو له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى نیقاش و دایالۆگ به‌رامبه‌ر به‌ رێبازى موعته‌زیله‌، باوكى ئه‌م قۆناخه‌ هه‌ستیار و سه‌خته‌یش، كه‌سایه‌تییه‌كى دیارى زانستى كه‌لامى ئیسلامییه‌، ئه‌ویش: ئیمام ئه‌بوو مه‌نسووڕى ماتوردى -دامه‌زرێنه‌رى رێبازى ماتوردیزم-، هه‌ر له‌م قۆناخه‌یش دابوو، ئیمام (ئه‌بولحه‌سه‌نى ئه‌شعه‌رى)، دامه‌زرێنه‌رى رێبازى ئه‌شعه‌ریزم، ده‌نگى په‌یدا بوو.

قۆناخى دووه‌م: دروستبوون (333ك – 500ك)..
لێره‌وه‌ قۆناخى چالاكییه‌كانى قوتابییان و موته‌كه‌لیمه‌كان و كاریگه‌ربووانى به‌رده‌ستى ئیمام (ئه‌بوو مه‌نسووڕى ماتوردى) ده‌ست پێده‌كات، هه‌ر له‌م قۆناخه‌یشدا به‌فه‌رمى ماتوردیزم وه‌ك رێبازێكى كه‌لامى مونه‌زه‌م ناسێنرا. سا له‌م قۆناخه‌دا، ته‌واوى بیركردنه‌وه‌ و پرنسیپ و فه‌تواكانى ئیمام (ئه‌بوو حه‌نیفه‌ى نوعمان) له‌باره‌ى عه‌قیده‌ كۆ كرانه‌وه‌، ئه‌و رۆژگاره‌ پێی ده‌گوترا (الفقه الاكبر)، تا وای لێهات هه‌ر شتێك را و تیۆرى (ئه‌بوو حه‌نیفه‌)ى له‌سه‌ر نه‌بوایه‌، ده‌بووه‌ ناكۆكى و شپرزه‌یى هزرى نێوه‌خۆیان.

قۆناخى سێیه‌م: نووسین و به‌سه‌رچاوه‌كردن (500ك – 700ك)..
له‌م قۆناخه‌دا زۆرترین كتێبه‌ سه‌رچاوه‌كانى رێبازى ماتوردیزم نووسرانه‌وه‌، ئه‌میش له‌لایه‌ن گه‌وره‌ زانا و كه‌لامزانانى ئیسلامى سه‌ر به‌م ره‌وته‌، زۆرترین به‌ڵگه‌ى عه‌قڵى و نه‌قڵى كۆكرانه‌وه‌، بۆ پشتڕاستكردنه‌وه‌ى پرنسیپه‌ عه‌قیده‌یى و كه‌لامییه‌كانیان.

قۆناخى چواره‌م: فراوانبوون و بڵاوبوونه‌وه‌ (700ك – 1300ك)..
ئه‌م قۆناخه‌ گرنگترین قۆناخه‌كانى رێبازى ماتوردیزمه‌، لێره‌ گه‌یشته‌ لوتكه‌ى فراوانبوون و بڵاوبوونه‌وه‌، به‌ جۆرێك له‌ رووى رێژه‌ى مرۆیى و سنوورى جوگرافیى هیچ رێبازێكى ئیسلامیى موحه‌ممه‌دى ئاوا ژماره‌یى پێوانه‌یى نه‌بڕیبوو.
(شه‌مسى سه‌له‌فى ئه‌فغانى) له‌ تێزى ماجستێره‌كه‌ى، بەناوى (دوژمندارى ماتوردیزم بۆ عه‌قیده‌ى سه‌له‌فیزم، ل286-300)دا ده‌ڵێت: "چانسى ئه‌م به‌رفراوانبوونه‌یش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ده‌ستى سه‌رخستنى سوڵتانه‌ عوسمانییه‌كان بۆ ئه‌م رێبازه‌، ده‌سه‌ڵات و ئیعتیقاد و هزرى رێبازى ماتوردیزم فراوان ده‌بوو، له‌گه‌ڵ فراوانبوونى ده‌سه‌ڵات و حوكمى سوڵتانه‌ عوسمانییه‌كان، ئیتر ئه‌م رێبازه‌ گه‌یشته‌ رۆژهه‌ڵاتى زه‌وی و رۆژئاواى دونیا، ته‌واوى وڵاتانى عه‌ره‌ب و هیندستان و تورك و كورد و فارس و رۆمى داگیر كرد".
دكتۆر (به‌كر ئۆغلۆ)، له‌ ته‌ك دكتۆر (موحه‌ممه‌د ئاروشى)، كه‌ پێشه‌كییان بۆ كتێبى (كتاب التوحید، ل5)، ئیمام ئه‌بوو مه‌نسووڕ ماتوردى نووسیوه‌، ده‌ڵێن: "به‌پێی دوایین ئامار له‌ جیهانى ئیسلامى، له‌كۆتاییه‌كانى سه‌ده‌ى بیسته‌م، ده‌رده‌كه‌وێت (سه‌د ده‌ر په‌نجا)ى موسڵمانان له‌ شوێنكه‌وته‌ى (رێبازى ماتوردیزم)ن".
ئه‌مه‌یش رێژه‌یه‌كى زۆر زۆره‌، ده‌توانم بڵێم ئه‌و رێبازه‌ له‌ ئێستایش پله‌ یه‌كه‌، له‌ رووى رێژه‌ى شوێنكه‌وتووانى له‌ جیهانى ئیسلامى، به‌پێی راستى و دروستیى ئه‌م ئاماره‌، سا لێره‌وه‌ ماتوریدیزم ده‌چێته‌ پێش رێبازى ئه‌شعه‌ریزم له‌ رووى ریزبه‌ندى، له‌ زۆریى ژماره‌ى شوێنكه‌وتووانى.
ئه‌وه‌یش بڵێین، شوێنكه‌وتووانى عه‌قیده‌ى ماتوریدیزم، زۆربه‌یان سه‌ر به‌ شوێنكه‌وته‌ى فیقهى (ئیمام ئه‌بوو حه‌نیفه‌ى نوعمان)ن، به‌شێكیشیان سه‌ر به‌ فیقهى ئازادن، یاخود سه‌ر به‌ فیقهى هاوچه‌رخن، ئه‌مه‌یش به‌شێكە له‌ كراونه‌وه‌ى ئه‌م رێبازه‌، به‌ ڕووى ئیجتیهاد و نوێكارى بیرمه‌ندانى.

بنه‌ماكانى ئیسلامى ماتوریدیزم

یه‌كه‌م: ناسینى خودا..
سیفه‌ته‌كانى خودا ده‌سه‌لمێنن، ئه‌وان لایان وایه‌ هه‌موو سیفه‌ته‌كانى خودا وه‌ك خۆیه‌تى، به‌ڵام ره‌ها و بێ سنووره‌، ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ى تێگه‌شتنى عه‌قڵ، چونكه‌ دواجار عه‌قڵ به‌ پرسه‌ میتافیزیكییه‌كان په‌ى نابات، بۆیه‌ لێره‌ نه‌قڵ پێش عه‌قڵ ده‌خه‌ن.
لایان وایه‌ خودا ده‌بیندرێت، به‌ڵام چۆنیه‌تیى بینینه‌كه‌ نازاندرێ چۆن چۆنییه‌، وه‌لێ لێره‌ دژى ئیعتیزال ده‌وه‌ستنه‌وه‌ له‌وه‌ى، نكۆڵییان له‌ بینینى خودا كرد، نه‌خاسمه‌ له‌ رۆژى دوایی و به‌هه‌شت، كه‌ شان به‌ شانى سه‌له‌فیزم، بینینى خودا به‌ خۆشترین مه‌له‌زاته‌كانى به‌هه‌شت داده‌نێت.
خاوه‌نى كتێبى (مێژووى سه‌مه‌ره‌ى شوێنه‌وار له‌ ژیاننامه‌ و هه‌واڵننامه‌، ب1، ل412)دا ده‌ڵێت: ناسینى ماهییه‌تى خودا، تێگه‌شتن له‌ یه‌كتاناسیى په‌روه‌رێن، وه‌سف و شیكارى خودى زاتى خودایى، ته‌نیا و ته‌نیا له‌ رێگاى عه‌قڵ ده‌كرێـت، ته‌نیا عه‌قڵ ده‌توانێ په‌ى به‌ تێگه‌شتن له‌ خودا ببات، خۆ ئه‌گه‌ر خوداوه‌ند هیچ په‌یامبه‌رێكیشى بۆ رێنوێنیى خه‌ڵك نه‌ناردبوایه‌، هیچ كتێبێكیشى نازڵ نه‌كردبووایه‌، ئه‌وسا مرۆڤ له‌ تێگه‌شتن و ناسینى خودا ماته‌ڵ و ده‌سته‌وه‌ستان نه‌ده‌بوو.
سا له‌ دیدى ماتوریدیزم عه‌قڵ سنوورى نییه‌ بۆ په‌ى بردن به‌ شته‌كان، له‌ هه‌ردوو جیهانى فیزیك و میتافیزیك، به‌ڵام ده‌قه‌كان چه‌قبه‌ستوون، ره‌نگه‌ بۆ كات و شوێن و كه‌سانێك و كولتوورێكى دیاریكراو شیاو و به‌س بووبێت، به‌ڵام ئازادكردنى عه‌قڵ له‌ده‌روه‌رى ده‌قه‌كان وا له‌ مرۆڤ ده‌كات، بتوانێ له‌ زاتى ره‌هاى خودا تێبگات.
ئیمام سه‌قاف له‌ كتێبى (الفتح المعین، ل4)دا ده‌ڵێت: له‌باره‌ى ناو و سیفه‌ته‌كانى خوداوه‌ند، كه‌ له‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌كان هاتووه‌، هه‌میسان ماتوریدیزم په‌نایان برده‌وه‌ بۆ عه‌قڵ، هه‌ر ده‌قێك له‌ وه‌سف و ئاشناكردنى خودا له‌گه‌ڵ عه‌قڵ گونجا و شیاو بێت وه‌ریده‌گرن، هه‌ر ده‌قێك پێچه‌وانه‌ى زاتى ره‌هابوونى خودا و دژ به‌ ئازادیى ره‌هایى خودا و پێچه‌وانه‌ى تواناى خودا هاتبێت، ره‌تى ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌قه‌كه‌ ئاوا وێنه‌ى خودا بهێنێت به‌ مێشكى مرۆڤ، وه‌ك جه‌سته‌بوون و چواندنى به‌ دروستكراوه‌كانى ئه‌و.

دووه‌م: ئیمان..
حه‌قیقه‌تى ئیمان لاى ماتوریدیزم ده‌بێته‌ دوو روكن، یان دوو ره‌هه‌ندى دانه‌بڕاو، واته‌ بۆ كامڵبوونى ئیمانى هه‌ر تاكێك پێویسته‌ هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ له‌ یه‌ك كاتدا حزوور و بوونیان هه‌بێت، خۆ ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نیا یه‌ك ره‌هه‌ند هه‌بێـت، ئه‌و كه‌سه‌ ئیماندارى كامڵ نییه‌، ئه‌وانیش:
- ره‌هه‌ندى یه‌كه‌م: داننانى دڵ.
- ره‌هه‌ندى دووه‌م: په‌سه‌ندكرنى زمان.

سێیه‌م: قورئان..
ده‌رباره‌ى ماهییه‌تى قورئان به‌ ته‌نیا كه‌لامى خودایه‌، واتاكه‌ى په‌یوه‌سته‌ به‌ خودى زاتى باڵایى ئیلاهى. قورئان به‌ كامڵى و كولییه‌ت قه‌دیم و بێ سه‌ره‌تایه‌، به‌ڵام پیت و وشه‌كانى قورئان، كه‌ رێنیشانن بۆ ماناكان، تازه‌ و حادیس و هاوزه‌مه‌نى په‌یامهێنن.

چواره‌م: فریشته‌ و شه‌یتان..
سه‌رباز و كارمه‌ند و رۆبۆتى خودایین، له‌ نوور ئافرێندراون، ئه‌وان نازانن هه‌ڵه‌ چییه‌، چونكه‌ ئیشتیها و نه‌فس و هه‌ستى موڵكدارى شته‌كانیان نییه‌، به‌ هیچ جۆرێك گوناه و تاوان و بێ فه‌رمانیى خودا ناكه‌ن، به‌رده‌وامن له‌ به‌ندایه‌تى و كرنۆش و ته‌سبیح و ته‌هلیل.
ئاسمان ده‌نگى له‌رینه‌وه‌ى دێت، هیچ بست و پانتایى و بۆشاییه‌ك نه‌ماوه‌ ئیلا فریشته‌یه‌كى سوژده‌كار و فریشته‌یه‌كى گریاو، فریشته‌یه‌كى نزاكار له‌وێ خه‌ریكن، هه‌ر خه‌ریكن، له‌سه‌ره‌تاى بوونه‌وه‌، تاهه‌تایێ هه‌ر وا ده‌مێننه‌وه‌.
ئیمامى شامى، له‌ كتێبه‌كه‌ى (سبل الهدى الرشاد، ب11، ل495)دا ده‌ڵێت: له‌ مێژووى فریشته‌كان، ته‌نیا دوو فریشته‌ یاخی بوون، ئه‌وانیش: (هاڕووت، ماڕووت)، له‌ شارى بابلى كۆن، له‌ سنوورى گوێڕایه‌ڵیى خودایى ده‌رچوون، خه‌ڵكیان فێرى سیحر و جادووگه‌ر ده‌كرد.
ئیمام سه‌ره‌خسى، له‌ كتێبه‌كه‌ى (ئاسانكراو، ب2، ل139)دا ده‌ڵێ: شه‌یتان له‌ پڕووشكى ئاگر ئافرێنراوه‌، ئه‌وه‌نه‌ى كار له‌ تێكدان و خاپووركردن و گه‌نده‌ڵى ده‌كات، كار له‌سه‌ر هیچ شتێكى دیكه‌ ناكات. ئه‌و هه‌میشه‌ دژى به‌یه‌كه‌وه‌ژیان و چاكسازییه‌، ئه‌وه‌ى رێبازه‌كانى دیكه‌ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، شه‌یتان ئامانجى دژ و دوژمنایه‌تیى موسڵمانانه‌، به‌م رێژه‌ زۆره‌ وانییه‌، پڕۆژه‌ى گه‌وه‌رى شه‌یتانه‌كان، ئه‌وه‌ى ئیبلیس پلانى بۆ كێشاوه‌، بریتییه‌ له‌ ململانێى خه‌ڵك به‌ گشتى.

پێنجه‌م: به‌هه‌شت..
باخچه‌یه‌كى زۆر زۆر گه‌وره‌ و فراوانه‌، خودا له‌پێش دروسكتردنى ئاده‌م و حه‌وا دروستى كرد، بۆ ماوه‌یه‌كى كورت ئه‌و دوو كه‌سایه‌تییه‌ تیایدا ژیان، پاشان سێوێكیان له‌ دره‌ختى حه‌رامكراوه‌كه‌ خوارد، بۆیه‌ خودا فڕێی دانە سه‌ر زه‌وى.
ماتوریدیزم ده‌ڵێ: زۆر كه‌س له‌سه‌ر شوێنى به‌هه‌شت دواوه‌، به‌ڵام كه‌سیش نه‌یتوانیوه‌ به‌ به‌ڵگه‌ى عه‌قڵ و نه‌قڵى شوێنه‌كه‌ى بسه‌لمێنێت. رێبازى سه‌له‌فیزم ده‌ڵێن: به‌هه‌شت له‌ ئاسمانه‌! به‌ڵام ده‌پرسین: كام ئاسمان؟! ئاخر ئاسمان سنوورى نییه‌، پاشان شتێك نییه‌ ناوى ئاسمان بێت، ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ بۆشاییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ستێره‌ و كه‌وكه‌به‌كان. بۆیه‌ ناچاریین بڵێین: به‌هه‌شت تا ئیمڕۆ شوێنى بزره‌، پێویستیش ناكات كه‌س به‌دوایدا بگه‌ڕێت، تا ئه‌و رۆژه‌ى خودا خۆى پیشانمان ده‌دات.