چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ

9

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و.له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی


گه‌ڕانه‌وه‌ی عه‌قڵ
دوای ساڵانێك له‌ سه‌ره‌ڕۆیی و توندوتیژی، له ‌ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كانه‌وه‌ هێوری و میانڕۆیی و لۆجیك ورده‌ ورده‌ بۆ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریی عێراق گه‌ڕانه‌وه‌. ئه‌م میانڕۆییه‌ رێژه‌ییه‌ له‌ گوتاری سیاسی و به‌یاننامه‌كانی حكوومه‌ت و رۆژنامه‌وانیدا ره‌نگی دایه‌وه‌، عێراقییه‌كان هه‌ستیان به‌وه‌ كرد، كه‌ له‌ كۆتایی تونێله‌كه‌وه‌ رۆشناییه‌ك دیاره‌ و هیوای ئه‌وه‌ش له‌ئارادایه‌، عه‌قڵ بۆ ژیانی سیاسی بگه‌ڕێته‌وه‌ و ئینجا جۆرێك له‌ كه‌شوهه‌وای لیبراڵی، عێراق بگرێته‌وه‌، بوونی عه‌بدولڕه‌حمان به‌زاز وه‌ك سه‌رۆك وه‌زیران له‌و گۆڕانكارییانه‌دا كاریگه‌ریی هه‌بوو.


ساڵی 1960 له‌ كه‌ركووكه‌وه‌ بۆ به‌غدا گوێزرامه‌وه‌، تا له‌ باره‌گا‌ی گشتیی كۆمپانیای نه‌وتی عێراق كار بكه‌م، كه‌ ئه‌وكاته‌ كه‌وتبووه‌ ته‌نیشت بێستانێكه‌وه‌، دارخورماكان به‌ شه‌و وا دیارده‌كه‌وتن، كه‌ درێژكراوه‌ی باخچه‌ی ماڵه‌كه‌ن.


له‌ شه‌سته‌كاندا، جادریه‌ شێوازه‌ گوندییه‌كه‌ی مابوو، دارخورما و پرته‌قاڵ و لیمۆ له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌بوو، هێشتا پردی جادرییه‌ دروست نه‌كرابوو و رێگه‌ سه‌ره‌كییه‌كان قیرتاو نه‌كرابوون، بۆیه‌ ناوچه‌كه‌ له‌ ژاوه‌ژاوی ئۆتۆمبێل و قه‌ره‌باڵغیی رێبواران دوور بوو، ژماره‌ی ماڵه‌كان له‌ 20 - 30 ماڵ تێپه‌ڕی نه‌ده‌كرد، له‌ دیمه‌نه‌ باوه‌كانی ئه‌و كاته‌ی جادرییه‌، بینینی ئه‌سپسواره‌كان بوو له‌ رێگه‌ خۆڵاوییه‌كاندا، له‌وێ ته‌ویله‌یه‌ك هه‌بوو ئه‌سپه‌كانیان تێدا ده‌به‌ستایه‌وه‌، خاوه‌ن ئه‌سپه‌كان عێراقی و بیانی بوون، له‌وانه‌ دوكتۆر نه‌دیم پاچه‌چیم وه‌بیر دێت.


عه‌بدولسه‌لام عارف فه‌رمانێكی ده‌ركرد، به‌ ده‌ستگیركردنی كورده‌ ناسراوه‌كانی به‌غدا و نه‌فیكردنیان بۆ ناحیه‌ی عه‌ین ته‌مر له‌ لیوای كه‌ربه‌لا، له‌و ده‌ستگیركراوانه‌ (فوئاد عراف، ره‌شید جه‌وده‌ت، زه‌یدی برام، عه‌بدولڕه‌حمان موفتی، عه‌بدولفه‌تاح شالی، مه‌جید عه‌لی، ئه‌حمه‌د كه‌مال قادر). خانه‌واده‌ی ده‌ستگیركراوه‌كان، هه‌موو رۆژانی هه‌ینی كۆده‌بوونه‌وه‌، پاسێكیان به‌كرێ ده‌گرت تا پێداویستیی بۆ دوورخراوه‌كان ببه‌ن، رۆژێكی ته‌واومان له‌ عه‌ین ته‌مر به‌سه‌ر ده‌برد، خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ و ده‌وروبه‌ر ڕوویان زۆر خۆش بوو، ته‌نانه‌ت ژماره‌یه‌ك له‌ سه‌رۆك هۆزه‌كان به‌رده‌وام سه‌ردانی دوورخراوه‌كانیان ده‌كرد و یارمه‌تییان ده‌دان. فوئاد عارف له‌ رۆژگاری عه‌بدولكه‌ریم قاسم موته‌سه‌ریفی كه‌ربه‌لا بوو، توانیبووی پێوه‌ندییه‌كی باش له‌گه‌ڵ خه‌ڵكه‌كه‌دا دروست بكات.


دوای مردنی عه‌بدولسه‌لام عارف، دوورخراوه‌كان ئازاد كران، عه‌بدولڕه‌حمان به‌زاز بانگی زه‌یدی برامی كرد و نامه‌یه‌كی دایێ تا بیگه‌یه‌نێته‌ سه‌رۆك مسته‌فا بارزانی، ئه‌مه‌ ده‌سپێكی وتووێژ و سه‌ردانی به‌رده‌وام بوو له‌نێوان سه‌ركردایه‌تیی كورد و حكوومه‌تی به‌غدا، كه‌ به‌ به‌یانی 29ی حوزه‌یران كۆتایی هات.


رۆژنامه‌ی (العرب) كه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی (نه‌عمان عانی) بوو، له‌ ژماره‌ی رۆژی 21/1/1965 ئه‌م هه‌واڵه‌ی بڵاو كرده‌وه‌:
"مامۆستای پارێزه‌ر زه‌ید ئه‌حمه‌د عوسمان، نیوه‌ڕۆی دوێنێ خوانێكی فراڤینی له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆی له‌ (عرصات الهندیه‌) به‌بۆنه‌ی هاتنی به‌ڕێز ئیدریس بارزانی، كوڕی مه‌لا مسته‌فا بارزانی و شانده‌ یاوه‌ره‌كه‌ی بۆ به‌غدا و دیداریان له‌گه‌ڵ سه‌ركۆمار فه‌ریق عه‌بدولڕه‌حمان محه‌مه‌د عارف ساز كرد، زه‌ید و براكانی زۆر به‌ لوتفه‌وه‌ پێشوازیی مێوانه‌كانیان كرد و ڕێزیان لێ ده‌نان، ماڵه‌كه‌ی مامۆستا زه‌ید ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان و نیشتمانپه‌روه‌ره‌كان و ئه‌وانه‌ی له‌ كاروباری گشتیدا كاریان ده‌كرد به‌خۆوه‌ گرتبوو، له‌مانه‌ (ئیدریس بارزانی، حه‌بیب محه‌مه‌د كه‌ریم، موحسین دزه‌یی، نافیز جه‌لال، ساڵح یوسفی، شه‌وكه‌ت عه‌قراوی، عه‌بدولڕه‌حمان به‌زاز، سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو، بابا عه‌لی شێخ مه‌حموود، فوئاد عارف، عه‌لی سنجاری، دكتۆر عه‌بدولڕه‌حمان عه‌بدوڵا، ره‌شید نه‌جیب، عه‌لی كه‌مال، ره‌ئووف ئه‌حمه‌د، ئیحسان شێرزاد، قه‌ره‌نی دۆغره‌مه‌چی، هادی چاوشلی، ئه‌كره‌م جاف، مه‌سعوود محه‌مه‌د، ئه‌حمه‌د كه‌مال، كه‌ریم موراد، جه‌بار عه‌زیز، مه‌هدی سه‌ید موحسین حه‌كیم، عه‌لی شه‌علان، عومه‌ر عه‌لی، حوسێن جه‌میل، سادق كه‌مونه‌، د.كازم شبر، كازم ره‌زوان، د. باقر عه‌بدولغه‌نی، عه‌بدولوه‌هاب ئه‌لئه‌مین، خه‌لیل جه‌میل، حاجی نه‌عمان عانی).
ئاهه‌نگی فراڤینه‌كه‌ دوای کاتژمیر 3 كۆتایی هات، مامۆستا زه‌ید ئه‌حمه‌د عوسمان هه‌لێكی باشی ره‌خساند، تا ئه‌و خه‌ڵكه‌ ده‌سته‌بژێره‌، باس له‌ زۆر كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و نیشتمانی و كێشه‌ هه‌نووكه‌ییه‌كان بكه‌ن، به‌ هه‌مان شێوه‌ی پێشوازیکردن، مێوانه‌كان به‌وپه‌ڕی رێزه‌وه‌ له‌لایه‌ن خانه‌خوێوه‌ به‌ڕێ كران.


ئێواره‌ی هه‌مان رۆژ، مامۆستا فوئاد عارف له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆی له‌ شه‌قامی مه‌غریب، خوانێكی شیوخواردنی له‌سه‌ر شه‌ره‌فی به‌ڕێز ئیدریس بارزانی ساز کرد، زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی له‌ نیوه‌ڕۆخوانه‌كه‌ی ماڵی به‌ڕێز زەید ئه‌حمه‌د عوسمان ئاماده بوون، له‌ ئێواره‌خوانه‌كه‌ی به‌ڕێز فوئاد عارفیش ئاماده‌ بوون، جگه‌ له‌ چه‌ندان كه‌سایه‌تیی كورد و عه‌ره‌ب، باوكی فه‌رهاد به‌وپه‌ڕی رێزه‌وه‌ مێوانه‌كانی به‌خێر هێنا و لوتفی به‌رامبه‌ر ده‌نواندن، شه‌و دره‌نگان مێوانه‌كان ماڵی مامۆستا فوئاد عارفیان جێ هێشت و سوپاسی ئه‌و رێز و پێشوازییه‌یان كرد.


ساڵی 1968، كامل چادرچی كۆچی دوایی كرد، كاتی به‌ڕێكردنی جه‌نازه‌كه‌ی له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆیدا له‌ شه‌قامی ته‌ها به‌ره‌ و گۆڕستانی شێخ عه‌بدلقادری گه‌یلانی، هه‌موو ئه‌و ڕێگه‌یانه‌ی به‌ره‌و گۆڕستانی گه‌یلانی ده‌چوون داخران، خه‌ڵك له‌مبه‌ر و له‌وبه‌ری شه‌قامی كیفاح، كه‌ به‌ره‌و گۆڕستان ده‌چوو، به‌ كزی و خه‌مباری راوه‌ستابوون.


به‌بۆنه‌ی چله‌ی چادرچی، له‌ هۆڵی خولد، ئاهه‌نگێكی ماته‌مینی ساز کرا، نوێنه‌ری حزبه‌ سیاسییه‌كانی وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان تێیدا ئاماده‌ بوون، له‌مانه‌ كه‌مال جونبلات. ره‌فعه‌ت چادرچی وتاری بنه‌ماڵه‌ی خوێنده‌وه‌، به‌ مردنی چادرچی لاپه‌ڕه‌یه‌ك له‌ مێژووی سیاسیی عێراق پێچرایه‌وه‌.


به‌غدا، له ‌ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كان راپه‌ڕینێكی رۆشنبیری و هونه‌ریی به‌خۆوه‌ بینی و چه‌ندان بواری داهێنانی گرته‌وه‌، بۆ نموونه‌: له‌ بیناسازیدا نه‌وه‌یه‌كی بیناساز په‌یدا بوو، كاریگه‌رییان به‌سه‌ر نه‌وه‌كانی پاشه‌ڕۆژ له‌ بیناسازه‌ عێراقییه‌كانه‌وه‌ جێ هێشت، جه‌ختیان له‌سه‌ر بایه‌خی كه‌له‌پوور له‌ بیناسازیی عێراقیدا كرده‌وه‌ و به‌ گرنگیان زانی و داوای كۆكردنه‌وه‌ی كه‌له‌پوور و تازه‌گه‌ری و رابردوو و هاوچه‌رخی و شێوه‌ و ئه‌رك به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌كرد، هانی په‌ره‌پێدانی پێوه‌ندیی ئۆرگانیكیان ده‌دا له‌نێوان هونه‌رمه‌ندی شێوه‌كار و بیناساز له‌ كاری بیناسازیدا.


له‌و كه‌شوهه‌وایه‌دا، كولتووری بیناسازی له‌نێوان ئه‌و كه‌سانه‌شدا په‌یدابوو، كه‌ بیناساز نه‌بوون، رۆشنبیری عێراقی، له‌وه‌ ده‌گه‌یشت كه‌ (فرانك لوید رایت، گروپیۆس، كوربوازیێ) چ دید و بۆچوون و فه‌لسه‌فه‌یه‌كیان له‌ بیناسازیدا هه‌یه‌، دیارترین بیناسازی ئه‌و كاته‌ ره‌فعه‌ت چادرچی و دكتۆر محه‌مه‌د مه‌كیه‌ بوون، ئه‌و دووانه‌ ڕابه‌رایه‌تیی قوتابخانه‌ی عێراقی بۆ بیناسازییان كرد، ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ی پشتی به‌ كه‌له‌پوور و ته‌كنه‌لۆجیا و بنه‌ما جیهانییه‌كان ده‌به‌ستا.


ره‌فعه‌ت چادرچی، پێوه‌ندییه‌كی پته‌وی براده‌رایه‌تی و هاوكاریی له‌گه‌ڵ جه‌واد سه‌لیمدا هه‌بوو، ره‌فعه‌ت سه‌رپه‌رشتی و سه‌ركردایه‌تیی ئه‌و تیمه‌ی كرد، كه‌ (نصب الحریه‌)یان له‌ مه‌یدانی (التحریر) دانا، به‌ڵام جه‌واد سه‌لیم مه‌رگ بواری نه‌دا كاره‌ مه‌زنه‌كه‌ی به‌ به‌رزكراوه‌یی له‌ ناوه‌ندی شاری به‌غدادا ببینێ.


له‌ ساڵانی په‌نجا و شه‌سته‌كان چه‌ند بیناسازێكی داهێنه‌ر هه‌ڵكه‌وتن، كه‌ تا ئێستا كاره‌ جوانه‌كانیان له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی به‌غدایا ماوه‌، له‌مانه‌: (مه‌دحه‌ت عه‌لی مه‌زڵووم، نزار عه‌لی جه‌وده‌ت و (ئه‌له‌نـ)ی هاوسه‌ری، عه‌بدوڵا ئیحسان كامیل، قه‌حتان عه‌ونی، قه‌حتان مه‌دفه‌عی، هیشام مونیر).


دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی فوئادی برا گچكه‌م له‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ سه‌ره‌تای شه‌سته‌كان، له‌ به‌شی ئه‌ندازه‌ی بیناسازیی كۆلێجی ئه‌ندازه‌ی زانكۆی به‌غدا دامه‌زرا، دكتۆر محه‌مه‌د مه‌كیه‌، سه‌رۆكایه‌تیی به‌شه‌كه‌ی ده‌كرد و چه‌ند مامۆستایه‌كی بیانییشی تێدابوو، كه‌ ئه‌و شوێنه‌یان كرد به‌ وه‌رشه‌ی كار بۆ چالاكی و داهێنان.


كۆمه‌ڵه‌ی بیناسازه‌ عێراقییه‌كان، له‌ كانوونی دووه‌می ساڵی 1966 ژماره‌ (1)ی كۆواری (النار)یان ده‌ركرد، پێرستی ئه‌و ژماره‌یه‌ ئه‌م وتار و لێتۆژینه‌وانه‌ی به‌خۆوه‌ گرتبوو:

1ـ الخلق و حتمية الاَزمة، جبرا ابراهيم جبرا.
2 ـ مشكلة الفنون المحلية، رفعت الجادرجي.
3ـ الحركة والقيم المعمارية الجديدة، قحطان المدفعي.
4 ـ الحفاظ على موقع نينوي الاَثري ـ تقرير الدكتور محمد مكية.
5 ـ الفن المعماري في العراق 1920 ـ 1940، معاذ الاَلوسى.
6ـ ملاحظات عن السينما ـ محمود عثمان ـ .
7 ـ الموسيقي عند العراقيين القدماء ـ لمياء الكيلاني.
8 ـ دارا الكيلاني ـ تحقيق مصورـ سهير الموصلي ـ سعد التربيدي ـ بسام البير ـ رغدا المميز.