دووەم سەفەر و گەشبینیی زیاتر

 من و كه‌ركووك - 27

دامەزراندنی بەرەی کوردستانی و ڕاپه‌رینی خەڵکی كوردستانی باشوور له‌ ئاداری ١٩٩١ و کشانەوەی ئیدارەی رژێمی بەعس لە کوردستان و هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٢، هه‌وێنی بناغه‌دانانی ده‌سه‌ڵاتی باشووری كوردستان بوون بۆ خۆبه‌ڕێوبه‌ریی هه‌میشه‌یی، ئه‌مه‌ش زه‌مینه‌سازییه‌كی گونجاوی هێنایه‌ مه‌یدانی کارەوە كه‌ چۆن ده‌وڵه‌تداری بكرێت، هه‌روه‌ها چۆن فه‌رمانگه‌كان به‌ داموده‌زگایی بكرێن، بۆ ئه‌مه‌ش كه‌شی له‌بار و ئاسایشی به‌هێز له‌ پایه هه‌ره به‌هێزه‌كانی سیستمی حوكمڕانی بوون، کورت و کرمانجی، ئەزموونی ڕابردووی حزبه‌كان کە لە شاخەوە هاتبوونە شار، پڕ هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتی بوون، ئه‌و کێشانه‌ی ڕابردوو، ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی هه‌رێمی كوردستانی فێری ئه‌وه‌ كرد په‌ل بهاوێت بۆ ژیانێكی سه‌قامگیرتر، هەروەها هەوڵی ده‌سته‌به‌ركردنی ژیانێكی باشتر بۆ هاووڵاتیان بدات تا کاروباریان ئاسانتر بەڕێوە بچێت، وێڕای ئەوەی هەوڵی كرانه‌وه‌ به ڕووی‌ دنیای ده‌ره‌وه بدات‌.


هه‌ڵبه‌ت ‌تا تەناهی و ئارامی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا سەقامگیرتر بوایە، په‌یوه‌ندییه‌ دیبلۆماسییه‌كانی هەرێمی کوردستانیش له‌گه‌ڵ وڵاتانی ڕۆژئاوادا، هه‌روه‌ها گه‌شەکردنی ئابووری و دۆخی گوزەران بەرەو پێشتر دەچوون، ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌ی ئێستای هه‌رێمی كوردستان، هۆكارەکەی ئه‌و هۆشیارییه‌ سیاسییه‌ی سه‌ركرده‌كانی هه‌رێمی كوردستانه‌ (بەدەر لە هەر هەڵەیەک کە کردبێتیان) بووەته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ زۆر كایه‌دا هه‌رێمی كوردستان له‌ عێراق دابڕاوتر و زۆر جیاوازتر دەرکەوێت، تەنانەت زۆربەی رۆژنامەوانە بەناوبانگەکانی دونیا هەرێمی کوردستانیان بە (عێراقەکەی تر) ناو دەبرد، ئەوە بوو وای کرد هەوڵ بدرێت هەرێمی کوردستان هەنگاو بەرەو بنیاتنانی ئابوورییەکی بەهێز بنێت، بەدەر لە هەر کێشە و کەموکوڕییەک کە ڕەنگە پێویست نەبێت لێرەدا باسیان بکەم، هەرێمی کوردستان ‌توانی به‌هۆی كرانه‌وه‌ی به‌ ڕووی دنیای بزنس و وه‌به‌رهێنانه‌وه،‌ تا راده‌یه‌كی باش ژێرخانێكی ئابووری و کارگێڕی بۆ خۆی بنیات بنێت. کە ئەم دێڕانە دەنووسم، بێ گومان (کێشەی بوونی گەندەڵیی دارایی و کارگێڕی)ی نێو درێژایی تەمەنی ئەزموونی حوکمڕانیی کوردستانم لەبیرە و بەو هیوایەوە دەنووسم کە رۆژێک دابێت، گەندەڵی بۆ نزمترین ئاستی دابەزێت و نزیکە بنبڕکردن بێتەوە.


دێمەوە سەر گێڕانەوەی ئەو رۆژانە، کە مه‌خابن كه‌ركووكی دڵ و قودسی كوردستان بێبه‌ش بوو له‌م گۆڕانكارییه‌ مه‌زنانەی كوردستانی دایك، راستە هەوڵەکانی سیاسەتمەدارە باڵادەستەکانی کوردستان بۆ ئەوەی‌ كه‌ركووك بگەڕێتەوە باوەشی کارگێڕی و یاسایی و دەستووریی هەرێمی کوردستان بەردەوام بوون، بەڵام ئازاری کەرکووکییەکانیش هەم لە سەردەمی رژێمی بەعس و هەم لە سەردەمی دوای ئەویش، لەگەڵیاندا بەردەوام بوو، ئه‌و عه‌ره‌به‌ به‌عسییانه‌ی كه‌ له‌و شاره‌دا جێگیر كرابوون و لەلایەن ئەمریکییەکانەوە زۆر موراعات دەکران، هۆكاری ئه‌وه ‌بوون كه‌ كه‌ركووك نه‌بێت به‌ به‌شێك له‌ سنووری کارگێڕیی هه‌رێمی كوردستان، هه‌روه‌ها فرەیی پێکهاتە نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی و ئایینزاییەکان له‌ كه‌ركووكدا وای كردبوو كه ‌به‌ئاسانی فیتنەگێڕی‌ و گێره‌شێوێنی تێیدا چه‌كه‌ره‌ بكات، ئه‌مه‌ جگه‌ لەو‌ ده‌سته‌ موئامەرەچییە ده‌ره‌كییانەی كه‌ ده‌یانویست به‌ هاوكاریی دۆسته‌ ناوخۆییه‌كانیان له‌ عێراق ئارامیی ئه‌م شاره‌ تێك بده‌ن، هه‌موو ئه‌م هه‌وڵانه‌شیان دژی‌ كورد بوو و هەمیشە به‌ زه‌ره‌ر و ماڵوێرانیی کورد تەواو دەبوون، تەنانەت له‌و ماوه‌ خوێناوی و وێرانكارییەی عێراقدا، گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم زۆرترین رووداوی تیرۆریستی و تێکدەرانە له‌ كه‌ركووك رووی دا و زۆرترین قوربانی و شەهیدی لێ کەوتەوە، بۆیە به‌ خوێناویترین سه‌رده‌می مێژووی كه‌ركووك هه‌ژمار ده‌كرێت، چونكه‌ رۆژانه‌ له‌‌نێوان یه‌ك بۆ چوار تا پێنج كاری تیرۆریستیی خۆكوژی تێیدا ئه‌نجام ده‌درا و قوربانییه‌كانیش زۆرینه‌ی خه‌ڵكی سڤیل و ئاسایی بوون.


مێژوو پێمان ده‌ڵێ، پاش ئه‌م هه‌موو ئه‌زموونه‌ تفت و تاڵانه‌، پاش ئه‌م هەموو شین و ئه‌شكانه‌، پاش ئه‌م هه‌موو كاره‌سات و وێرانكارییانه‌، كورد ئازایانە توانیویه‌تی ڕووبه‌ڕووی ئه‌م هه‌موو دژایه‌تییه‌ ببێته‌وه،‌ چونكه‌ كورد خەڵکی دڵسۆزی زۆرە، ئه‌وانه‌ی بێ هیچ پاداشتێك داكۆكی له‌ كوردبوونی خۆیان ده‌كه‌ن و باوه‌ڕیشیان به ‌هه‌موو به‌ها به‌نرخه‌كه‌كانی دیموكراسی، یاسایی و مافه‌كانی مرۆڤ هه‌یه.

 

کەمێک لە گێڕانەوەی رووداوەکان دادەبڕێم و دەگەڕێمەوە بۆ منداڵیم، تا هەندێک باس لە بەها بەرزە شۆڕشگێڕییەکانی کورد و پێشمەرگە بکەم... پێشتر کورتتر باسم کرد، یەکەمین قوتابخانه ‌و یەکەمین مامۆستای من، باوكی ئازیزم (ئەحمەد حەمەڕەشید) بوو بۆ ژیان، له‌ هه‌مان كاتیش وانه‌ی وه‌فاداری و دڵسۆزی له‌ باپیرم (حه‌سیب خه‌یات) فێر بووم، لەوەوە زانیم مانای خزمه‌تكردن و خه‌مخۆری بۆ كورد و کوردستان چییە و چۆنە.


گێڕانه‌وه‌ی داستانه‌كان له‌ زاری باوانمەوە وای لێ کردم بزانم چێژی ئازادی و حوكمی خۆبەڕێوەبەریی كوردستانی چییه‌. باوکم هه‌میشه‌ باسی سه‌رده‌می شۆڕشی ئەیلوولی بۆ ده‌كردین، چۆن كورد خه‌بات و بەرخۆدان و شۆڕشی بۆ ژیانێكی دیموكراسی و ئازادی ده‌كرد، بێ ئه‌وه‌ی زیان به‌‌ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی بگه‌یەنێت یان پەنا بۆ تیرۆر بەرێت. له‌یادمه‌ باپیرم شاگه‌شكه ‌بوو به ‌ڕووخانی سه‌دام حسێنی دیكتاتۆر له‌ لایه‌ك و ڕزگاربوونی كه‌ركووكیش له‌ لایه‌كی ترەوە، هه‌میشه‌ بڕوای وابوو كه‌ ئیدی ئه‌م كه‌ركووكه‌ی كه چه‌ندین شه‌ڕ و شۆڕش له‌پێناوی ناسنامه‌ی كوردبوونیدا كراوه،‌ ده‌گەڕێته‌وه‌ سه‌ر جوگرافیای ئیداری و یاسایی هه‌رێمی كوردستان، لێ مه‌خابن ئه‌م خه‌ونانه‌ی باپیرم (حه‌سیب خه‌یات) وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی ده‌یویست و ئێمه‌ش چاوه‌ڕێ بووین به‌زوویی و سانایی وه‌دی نه‌هات و ئێمەش هیشتا چاوەڕێین، باپیرم لە ساڵی ٢٠٠٥دا نه‌خۆشی ته‌نگی پێ هه‌ڵچنی و بۆ ئه‌به‌دی چاوی لێك نا، مەخابن خه‌ونه‌كانی گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌ركووك بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستانی له‌گه‌ڵ خۆی برده‌ ناو گڵكۆكه‌ی، لێ من و ملیۆنانی وەکوو من، هەمان خەونەکەی حه‌سیب خه‌یات و هەموو کوردستانپەروەرانمان هەیە، من بەش بەحاڵی خۆم له‌ نووسینه‌وه‌ و هەوڵدان كۆڵ ناده‌م، كه‌ركووك شارێكی كوردستانییه‌، دەکرێ داگیرکەران ئەمڕۆ بەهێز بن و بتوانن بە چەندین شێوە ئازاری ئەم شارە خۆشەویستە و خەڵکە رەسەنەکەی بدەن، لێ ناتوانن ناسنامەی کوردستانیبوونی لێ زەوت کەن.


بۆ جاری سێیه‌‌م لە بەلجیکای ئەوروپاوە گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ئامێزی كوردستانی نیشتمان و دایک، بۆ من هه‌ستێكی جودا بوو، چونكه‌ سه‌فه‌ری رابردووم هه‌مان ساڵ بوو كه‌ عێراقی تێدا ئازاد كرابوو، خوشیی من زۆر بوو چونكه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ سلێمانی له‌ خه‌می ئه‌وه‌ نه‌بووم كه‌ نەتوانم بچمە‌ كه‌ركووك، فرە دڵخۆش بووم بەوەی بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بەرەو عێراق دەڕۆم، بەڵام عێراقێک تا رادەیەک کوردستانی لێ جیابووەتەوە و رژێمی سەدامی تێدا ئاوەوئاو چووە.


كه‌ گه‌ڕامه‌وه‌ گۆڕانكاریی زیاترم بینی بەراورد بە‌ سه‌فه‌ره‌كه‌ی پێشووم، خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان ئارامتر و دڵخۆشتر بوون، باشتر به‌ئاگا بوون له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌. لە دڵی خۆما دەمگوت، ئافه‌رین بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته کوردییە كه ‌له‌و عێراقه‌ خوێناوی و وێرانه‌ و پڕ دەمارگرژییەی ئه‌و دەمەدا، تەناهی و ئارامی و ئاسایشێكی توندوتۆڵی هێناوه‌تە به‌رهه‌م. كه‌ شاد بوومه‌وه‌ به‌ كه‌سوكار، دڵ و دەروونم حه‌سایه‌وه،‌ لێ ده‌بێت ئەوەش بڵێم کە خه‌م و رەشپۆشی و ماته‌م له‌ رووخساری دایكم و پوورەکانم و خاڵوانم وێرانی كردم، مه‌رگی باپیرم زۆربه‌ی كه‌سوكارمی بێبه‌ش كردبوو له‌و خۆشی و گه‌شت و گۆڕانكارییه‌ خێرایانه‌ی كه ‌یه‌ك له‌ دوای یه‌ك له كوردستاندا هاتبوونه‌ ئارا، لێ به‌گشتی قۆناغی رابردووی براكوژی و یه‌كترقبووڵ نه‌كردنی تا رادەیەکی باش کاڵ بووبووەوە. کولتووری جیاوازی قبووڵکردن چەکەرەی دەکرد و مه‌یل زیاتر به‌لای دۆستایەتی و پێکەوەژیاندا‌ ده‌ڕۆیشت، خەڵک زیاتر باسی دیموکراسییەت و ژیانی مەدەنی و ئاشتییانە و نەرم و دوور لە شەڕیان دەکرد، کە ئه‌م گۆڕانكاری و دیارده‌ نوێیانه‌م بینی، بۆم دەرکەوت كه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ قۆناغی متبوون و قۆزاخه‌بوون چووەته‌ ده‌ره‌وه‌ و پێنگاڤی بنیاتنانی مه‌زن ده‌نێ و هەوڵ دەدات ببێتە نموونه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ی دیموكراسی له‌ ناوچه‌كه‌ و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.


یه‌كێك له‌ و مۆدێلانه‌ی كه‌ زۆر به‌ پرتاو گه‌شه‌ی سه‌ند و بووه‌ دیارده‌یه‌كی هه‌ره‌ له‌پێش، كرانه‌وه‌ بوو به‌ ڕووی دنیای ده‌ره‌وه‌دا لە فڕۆکەخانەی کوردستانییەوە، هاتن و رۆیشتنی شاند و گرووپ و نوێنه‌رانی هه‌رێمی كوردستان به‌ حكوومی و ناحكوومییه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی كوردستان و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هاتنی ڕێكخراو و ئۆرگان و كه‌سایه‌تی و نوێنه‌رانی وڵاتانی بیانییش بۆ كوردستان له‌ هه‌موو سێكته‌ره‌كاندا، ئه‌مه‌ش وای كرد پێویستیی بوونی كه‌سانی دیبلۆماتكاری کورد زۆرترین داواكاریی له‌سه‌ر بێت، خه‌باتی سیاسی له‌ناو بازنه‌یه‌كی ته‌سكه‌وه‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌تری هاویشت، ئه‌وكات باش له‌یادمه‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تیی هه‌رێمی كوردستان لە برۆکسلی پایته‌ختی به‌لجیكا کرایەوە و یه‌كه‌م نوێنه‌ر بەڕێز (بورهان جاف) بوو، نوێنه‌رایه‌تی له‌ برۆكسل ده‌روازه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ دیبلۆماسییه‌كان بوو بەرەو ئەوروپا، چونكه‌ پێگه‌ی برۆكسل له‌ ناوه‌ندی بڕیاری سیاسیی ئه‌ورووپادا زۆر گرنگه. ئه‌وكات منیش سه‌ره‌تای كاری رێكخراوه‌یی و كاری میدیاییم بوو، ئیدی له‌ناو ئه‌و فه‌زا میدیاییه‌دا خۆم جێگیر كرد و هێنده‌ی تر به‌ئاگا بووم له‌ ڕه‌وشی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووریی هه‌رێمی كوردستان، زۆر به‌ شه‌وق و زه‌وقه‌وه‌ تامه‌زرۆ بووم ‌بتوانم مشتێك بم له‌ خه‌رواری هەنگاو و هەوڵەکانی ئاوەدانكردنه‌وه‌ی كوردستان، هه‌ر بۆیه‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی خزمه‌تكردنم له‌ راگه‌یاندن و كاری ڕێكخراوه‌ییەوە بوو.