قازانجی هێرشی داگیرکەران بۆ کورد

ئه‌گه‌ر هێرشی ناپۆلیۆن بۆ سه‌ر ئه‌ڵمانیا له ساڵی  1806دا، هیچ قازانجێکی نه‌بووبێت بۆ ئه‌ڵمانییه‌کان، ئه‌وا ئه‌و سووده‌ی هه‌بووه، که ئه‌ڵمانه‌کان فێر بکات، بیر له ده‌وڵه‌تێکی ناسیۆناڵی یه‌کگرتوو بکه‌نه‌وه. له ‌دوای هێرشه‌ داگیرکارییه‌که‌ی ناپۆلیۆنه‌وه، ده‌سه‌ڵاتی پیرۆزی ڕۆم تێک شکا، لێ میرنشینه‌کانی ئه‌ڵمانیا وه‌ک خۆیان مانه‌وه و به‌رانبه‌ر ئه‌مه‌ش هه‌ست و هۆشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ناو ئه‌ڵمانه‌کاندا ڕۆژ له ‌دوای ڕۆژ به‌هێزتر ده‌بوو. ئه‌م هه‌سته‌ش بووه هه‌وڵێک بۆ تێکشکاندنی ستراکتۆری میرنشینه‌کانی ئه‌ڵمانیا. داگیرکاریی ناپۆلیۆن هه‌تا ساڵی 1815ی خایاند، لێ له‌وه به‌دواشه‌وه هێشتا ئه‌ڵمانه‌کان ساڵانێکی زۆریان ویست، هه‌تاوه‌کوو له ‌یه‌کتری نزیک ببنه‌وه و ده‌ستبه‌رداری میرنیشینه‌کانیان ببن له‌پێناوی به‌ده‌ستهێنانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا. شۆڕشی ئازاری ساڵی 1848ی ئه‌ڵمانیا هه‌نگاوی گه‌وره و یه‌که‌می ڕێگای دروستکردنی ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتووی ئه‌ڵمانی بوو. ته‌ختی پاشایه‌تیی ئه‌ڵمانیا له‌ژێر ڕکێفی ئۆتۆ فۆن بیسمارکدا له ساڵی 1871 دا تێکشکێنرا و ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌ڵمانیی به‌بێ (نه‌مسا و هه‌نگاریا) دروست کرا، میرنشینه‌کان بوونه یه‌که‌ی ده‌سته‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانیا‌ی قه‌یسه‌ری. 

ئه‌م مێژووه‌ی ئه‌ڵمانیا پیشیانی کوردی ده‌دات، که ته‌نانه‌ت وڵاتێکی گه‌وره و زانای وه‌ک ئه‌ڵمانیاش ساڵانێکی درێژیان ویستووه هه‌تاوه‌کوو گه‌یشتوون به هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی. ده‌شێت ئێمه‌ی کورد سه‌د و په‌نجا ساڵێک دواکه‌وتبین له‌‌م پرۆسه‌یه، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێستا و ئالێره‌دا ده‌ست به کار نه‌که‌ین، ئه‌وا درێژه به‌م دواکه‌وتنه ده‌ده‌ین. پێویسته له‌سه‌رمان لێک نزیک بینه‌وه و یه‌کترمان خۆش بوێت وه‌ک کورد. پارته‌کان پێویسته یه‌کیان خۆشبوێت و نزیک بن له‌ یه‌کترییه‌وه، ململانێی سیاسیی بکه‌ن، به‌ڵام کورد و کوردستانتان له خۆتان و له پارته‌کانتان زیاتر خۆش بوێت. ده‌ڤه‌ره‌کان پێویسته له ‌یه‌کتری نزیک ببنه‌وه و یه‌کترییان خۆش بوێت، باکوور و باشوور، خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا. ململانێی سیاسیی بکه‌ن، به‌ڵام کورد و کوردستانتان له بۆچوونه سیاسیی و به‌رژه‌وه‌ندییه سیاسییه‌کانتان زیاتر خۆش بوێت. کوردستان وه‌ک یه‌ک ماڵی گه‌وره ته‌ماشا بکه‌ن، که موڵکی خۆتانه. هیچ که‌سێکی کورد له ‌هیچ شوێنێکی کوردستاندا نه میوانه و نه ئاواره، به‌ڵکوو خاوه‌ن ماڵه.

ئێمه‌ی کورد خاوه‌نی میرنشین نین له ئێستادا، به‌ڵام خاوه‌نی پارتین، که ڕۆڵی هه‌مان میرنشینه‌کان ده‌بینن و فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی ده‌ڤه‌ری خۆیان ده‌که‌‌ن و ئاگایان له به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیانه نه‌ک نیشتیمان و نه‌ته‌وه. ئالێره‌دا له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا، که ئێستا دڕنده‌تریین  ڕژێم مه‌ترسییه له‌سه‌رمان، پێویسته ده‌ستبه‌رداری هه‌موو شت ببین و وه‌ها لێک نزیک ببینه‌وه، که هیچ هێزێک نه‌توانێت لێکمان دوور بخاته‌وه. لێره‌دا لێکنزیکبوونه‌وه‌مان نزیکمان ده‌کاته‌وه له کارکردن بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی. دڕنده‌یی تورکیا مه‌گه‌ر هه‌ر له نازییه‌کانی ئه‌ڵمانیا وه‌شابێته‌وه. ئاخر تورک و نازییه‌کان له جه‌نگی جیهانیی دووهه‌مدا هاوپه‌یمان بوون، ئه‌وه‌ی تورک له جه‌نگی جیهانیی دووهه‌مه‌وه له نازییه‌کان فێر بووه، له کورددا پراکتیزه‌ی ده‌کات. تورکیا به‌ شێوه‌یه‌ک ڕقی له کورده، که ته‌نانه‌ت به کوشتنیشیان ئۆقره ناگرێت، به‌ڵکوو به دڕنده‌ترین شێوه کورد ده‌کووژن، ئه‌مه‌ش هه‌ر ئاسووده‌یان ناکات، لاشه‌کانیان پارچه‌پارچه ده‌که‌ن. گه‌نجانی هه‌رزه‌کاری کورد ده‌گرن و ده‌یانبه‌ستنه‌وه، به گولله تۆپ و گولله دۆشکه‌ی فڕۆکه‌شکێن ده‌یانکووژن. کاتێک پارچه‌ی گۆشتی دیله‌کان به هه‌وادا ده‌فڕێت، قاقا پێده‌که‌نن و خۆشیی لێده‌بینن. له تورکیادا کێشه کێشه‌ی تاک نییه، به‌ڵكوو کێشه‌ی کۆیه، چونکه دانه و دوان نییه، به‌ڵکوو به گشتی دەوڵەتی تورکیا سادیستن و خۆشبه‌ختیی له سووکایه‌تییکردن به کورددا ده‌بینن، خۆشبه‌ختیی له کووشتن و ئازاردانی کورددا ده‌بین. 

کورد هه‌تا ئێستا چ به‌رگریی له خۆی ده‌کات و چ بانگه‌شه‌ی ئاشتیی ده‌کات نه‌ک شه‌ڕ. ئه‌وه‌ی هه‌تا ئێستا له‌لایه‌ن سیاسییه‌کانی کورده‌وه گه‌یه‌ندراوه به جیهان بانگه‌شه‌ی ئاشتیی بووه نه‌ک جه‌نگ. ده‌زانم کورد خه‌مباره و دڵپڕه، به‌ڵام لێره‌دا پێویسته کۆنترۆڵ له‌ده‌ست نه‌ده‌ین و به ئه‌قڵ مامه‌ڵه بکه‌ین. وێڕای ئه‌وه‌ی کاره‌ساتێکی گه‌وره له‌ناو ماڵماندایه، لێ ده‌توانین سوود له‌م کاره‌ساته وه‌ربگرین و کاری سیاسیی و دیپلۆماسییانه ئه‌نجام بده‌ین. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته پێویستمان به ئه‌قڵه، پێویستمان به خه‌ڵکانی به توانا و کۆمپیتێنتی سیاسییه، پێویستمان به دۆسته له هه‌موو جیهاندا، پێویستمان به ڕاوێژکاری سیاسییه چ کورد چ ئه‌وروپی و ئه‌مریکی، پێویستمان به ده‌روونناسه چ کورد چ ئه‌وروپی و ئه‌مریکی، پێویستمان به کۆمه‌ڵناسه چ کورد چ ئه‌وروپی و ئه‌مریکی. پێویستمان به پاره‌یه، چونکه جیهان ڕوو ده‌کاته پاره نه‌ک مرۆڤایه‌تیی. ئه‌م هه‌موو سامانه سروشتییه‌ی کورد به فیڕۆ ده‌چێت و ده‌دزرێت، با له ئیمڕۆوه ڕێگر بین له به‌فیڕۆدانی ئه‌‌و سامانه. با له ئیمڕۆوه کۆنتراکت له‌گه‌ڵ ترامپی سه‌رمایه‌داردا ببه‌ستین یان ڕووسیا یان چین، که نه‌وتی کوردستان بۆ په‌نجا ساڵی تریش بۆ ئه‌وان بێت و کورد یه‌ک دڵۆپی لێ وه‌رنه‌گرێت، له که‌رکووکه‌وه هه‌تا زاخۆ، به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ری ئه‌مه‌دا بمانپارێزن و پشتگیریمان بکه‌ن له دروستکردنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا.

ئه‌مه یه‌که‌مجار نییه جینۆساید ده‌کرێین، به‌رگه‌ی ئه‌مه‌ش ده‌گرین و نامرین، به‌ڵام با بۆ یه‌که‌میین جار هه‌موو پێکه‌وه یه‌ک بین و یه‌کترمان چ خۆش بوێت و چ به دڵ و گیان به‌رگریی له یه‌کتری و له خاکی کوردستان بکه‌ین. سه‌رکه‌وتن هه‌ر هی ئێمه‌یه.

 

13.10.2019