چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ

8

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و.له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی

 

بوومه‌له‌رزه‌
رۆژی 14ی ته‌مووزی ساڵی 1958، رادیۆی به‌غدا رای گه‌یاند، كه‌ سوپای عێراق رژێمی فه‌رمانڕه‌وای گۆڕیوه‌ و دوای ئه‌وه‌ هێرشی بردووه‌ته‌ سه‌ر كۆشكی ئەلرەحاب و مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی دووه‌م و میر عه‌بدولئیلا و سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی خانه‌واده‌ی مه‌لیكی كوژراون. دوای ئه‌وه‌ به‌ چه‌ند رۆژێك، كاری خوێنڕشتن و دڕندانه‌ ئه‌نجام دران، لاشه‌ی عه‌بدولئیلا پارچه‌ پارچه‌ كرا و به‌ عاموودی كاره‌با هه‌ڵواسرا، لاشه‌ی چه‌ند بیانییه‌كیش، كه‌ وه‌زیرانی عه‌ره‌بیشی تێدابوو، له‌ هۆتێل به‌غدا بوون، به‌سه‌ر زه‌وییه‌وه‌ راكێشران، دوای چه‌ند رۆژێكیش نووری سه‌عید كوژرا و به‌وپه‌ڕی دڕندانه‌ و به‌ربه‌ریانه‌ لاشه‌كه‌ی به‌سه‌ر زه‌ویدا ڕاكێشرا.


كه‌ قوتابی بووین، مامۆستای مێژوو فێری ده‌كردین، شۆڕش كاتێك روو ده‌دات، ئه‌گه‌ر زوڵم و سه‌ركوتكردن هه‌بێت، بۆی هه‌یه‌ ئه‌مه‌ راست بێت، به‌ڵام هه‌ر مێژووش فێری كردین، كه‌ ئاسانكاری و لێبورده‌یی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كه‌وه‌ رێگه‌خۆشكه‌رن بۆ روودان و سه‌ركه‌وتنی شۆڕش، لویسی شازده‌م له‌ مه‌لیكه‌كانی فەره‌نسای سه‌ركوتكه‌ر بوو، بۆیه‌ شۆڕشی فەره‌نسا له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا رووی دا، شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر سه‌ركه‌وت، چونكه‌ حكوومه‌تی قه‌یسه‌ری لاواز بوو.


له‌ عێراقدا، ئه‌گه‌ر سه‌ركوتكردنێكی راسته‌قینه‌ له‌ئارادا بوایه‌، ئه‌وا سه‌رجه‌م ئه‌فسه‌رانی سوپا ده‌خرانه‌ ژێر چاودێری و راوه‌دوو ده‌نران، یان ده‌خرانه‌ گرتیگه‌ و گولله‌باران ده‌كران، ئه‌گه‌ر كه‌مترین گومانیان لێ كرابا، وه‌ك له‌ عێراق دوای ساڵی 1968 رووی دا. 14ی ته‌مووز لایه‌نگری شه‌قامی به‌ده‌ست هێنا، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی كاریگه‌ریی راگه‌یاندنی ئاراسته‌كراو بوو دژ به‌ عێراق، له‌دوای ده‌ستدرێژیی سێقۆڵی بۆ سه‌ر میسڕ.


هه‌ر شۆڕشێك سه‌ره‌تا تێك ده‌دات و دواییش بنیاتی ده‌نێته‌وه‌، تێكدان ئاسانه‌، به‌ڵام بنیاتنانه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌، كاتێكی زۆر ده‌خایه‌نێت و سه‌رده‌كه‌وێت یان سه‌رناكه‌وێت، ئه‌گه‌ر ئامانجی شۆڕش به‌ده‌ستهێنانی دیموكراسییه‌ت بێت، وه‌ك زۆربه‌ی شۆڕشه‌كان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، ده‌بینین زۆربه‌ی دیموكراسییه‌كان له‌ ئه‌نجامی شۆڕشه‌ خوێناوییه‌كانه‌وه‌ به‌دی نه‌هاتوون، بگره‌ له‌ ئه‌نجامی په‌ره‌سه‌ندنی ئاشتییانه‌وه‌ بووه‌، دیموكراسییه‌ت كاتێك گه‌شه‌ ده‌كات، ئه‌گه‌ر ئاسایش و كه‌شوهه‌وای دامه‌زراوه‌یی به‌رقه‌رار بن، ده‌ڵێن رۆژنامه‌نووسێك له‌ جه‌نه‌ڕاڵ دیگۆڵ یان شوانلای پرسیوه‌: "ئاسه‌واره‌ دوورمه‌وداكانی شۆڕشی فەره‌نسایی چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟ وه‌رامه‌كه‌ی ئه‌وه‌ بووه‌: جارێ زووه‌ ئه‌و ئاسه‌واره‌ هه‌ڵبسه‌نگێندرێ".


رۆژانی به‌رایی دوای 14ی ته‌مووز روون بووه‌وه‌، وه‌ك هه‌موو شۆڕشه‌كانی مێژوو، ئه‌و شۆڕشه‌ش خۆی ده‌خواته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی ململانێی نێوان هه‌ڵگیرسێنه‌ران بوو، وه‌ك له‌ شۆڕشی فەره‌نسایی و شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر روویان دا، ئه‌مه‌ له‌ عێراقیش رووی دا، هێشتا مانگێك به‌سه‌ر شۆڕشدا تێ نه‌په‌ڕیبوو، ململانێی نێوان شیوعییه‌كان و نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌كان ده‌ستی پێ كرد، وه‌ك مه‌زه‌نده‌ش ده‌كرا، یه‌كه‌مین قوربانیی شۆڕش ئه‌وانه‌ بوون، كه‌ سه‌مایان بۆ ده‌كرد.


كودێتای ساڵی 1963 قه‌وما، عێراق كه‌وته‌ شه‌وه‌زه‌نگ و قێزه‌وه‌نترین تاوان له‌ كوشتن و ئازاردان و جینۆساید له‌و ماوه‌یه‌دا روویان دا، تیرۆرێكی ئه‌وتۆ به‌سه‌ر وڵات داهات، كه‌ پێشتر به‌خۆیه‌وه‌ی نه‌بینیبوو، گرتیگه‌كان پڕ بوون له‌ خه‌ڵك، كه‌ كه‌سانی رووناكبیری عێراقیشی تێدا بوو، مێژووی ئه‌و ماوه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ دڕنده‌ترین چیرۆكی پێشێلكردنی مافه‌كانی مرۆڤ.


ساڵی 1963، فراوانترین هێرشی سه‌ربازی بۆ سه‌ر كوردستان ده‌ستی پێ كرد، گونده‌كان به‌ ناپاڵم بۆردومان كران، هاتوچۆ له‌ شاره‌ كوردییه‌كاندا قه‌ده‌غه‌ كرا، هه‌زاران كورد خرانه‌ گرتیگه‌وه‌، حكوومه‌ت رای گه‌یاند، مه‌به‌ست له‌م هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازییه‌، چه‌سپاندنی یه‌كێتیی نیشتمانییه‌، كه‌چی له‌ قه‌واعیدا ئه‌و هێرشه‌ سه‌ربازییه‌ پارچه‌كردنی یه‌كێتیی نیشتمانی بوو.