چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ - 7

لە بەغدا پێشوازییەکی بێ وێنە لە دیڤید بروبك و تیپەکەی کرا

 

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی


گه‌ڕانه‌وه‌
ساڵی 1957، دوای شه‌ش ساڵ دابڕان گه‌ڕامه‌وه‌ به‌غدا، ئه‌وه‌ی سه‌رنجی منی راكێشا، كه‌ له‌ به‌ریتانیاوه‌ هاتبوومه‌ به‌غدا، پاسه‌ سووره‌ له‌نده‌نییه‌ دوو نهۆمه‌كان بوو، پاسه‌كانی به‌غدا له‌گه‌ڵ هی له‌نده‌ن جیاوازییان نه‌بوو، تازه‌ دروست كرابوون، كاتی رۆیشتن و گه‌ڕانه‌وه‌یان رێك خرابوو، له‌ كاتی دیاریكراودا پشكنه‌ری تیكیت به‌ جلوبه‌رگی فه‌رمییه‌وه‌ هه‌مووده‌م رووخۆش دیار بوون، وه‌ك له‌نده‌ن، ئه‌و پاسانه‌ باشترین هۆكاری گواستنه‌وه‌ بوون له‌ به‌غدا.
دوای گه‌یشتنه‌وه‌م بۆ به‌غدا به‌ چه‌ند رۆژێك، له‌ ناوچه‌ی شۆڕیجه‌ به‌ ئاراسته‌ی باب ئه‌لشه‌رقیی شه‌قامی ره‌شیددا پیاسه‌یه‌كم كرد، له‌لای راسته‌وه‌ دۆندرمه‌ی فه‌ڵه‌ستین هه‌ر له‌ شوێنی خۆی بوو، سینه‌مای حه‌مڕا و به‌رگدرووی (ستراك)یش هه‌روه‌ها، كۆگای درهه‌م له‌لای چه‌پ و كتێبخانه‌ی مه‌كه‌نزی له‌لای راست، چوومه‌ كتێبخانه‌ و كه‌ریم مورادی خاوه‌نی كتێبخانه‌كه‌ به‌خێری هێنام، وه‌ك جاران براده‌ره‌ سیاسی و ئه‌كادیمییه‌كانی ده‌وره‌یان دابوو، له‌گه‌ڵ كتێبخانه‌یه‌كی له‌نده‌ندا هیچ جیاوازیی نه‌بوو، كتێبخانه‌كه‌م جێ هێشت و رووم له‌ پردی مۆد كرد (پردی ئەلئەحراری ئێستا)، به‌ سه‌رتاشخانه‌ی به‌دریدا تێ په‌ڕیم، له‌ ده‌روازه‌ی پرده‌كه‌ به‌لای راسته‌وه‌ (شەریف و حەداد) وه‌ك جاران تژی بوون له‌ خه‌ڵك، هه‌ردوو وێنه‌گران (عه‌بووش) و (ئه‌رشاك) هه‌ر له‌ شوێنی خۆیاندا بوون، له‌لای چه‌په‌وه‌ پێڵاوفرۆشی (رید شوز) و ئینجا هه‌ردوو سینه‌مای ره‌شید و وه‌ته‌نی، به‌لای دوكانی عه‌مۆ ئه‌لیاس بۆ خواردنی سووك تێ په‌ڕیم، له‌لای ڕاسته‌وه‌ تا گه‌یشتمه‌ قاوه‌خانه‌ی به‌رازیلییه‌، كه‌ قاوه‌خانه‌ی سویسرایی به‌ته‌نیشتییه‌وه‌ بوو، له‌لایه‌كی تری شه‌قامه‌كه‌وه‌ش سینه‌مای زه‌ورا بوو، له‌ قاوه‌خانه‌ی به‌رازیلییه‌ داوای قاوه‌یه‌كم كرد، هیچ شتێك له‌ قاوه‌خانه‌كه‌دا نه‌گۆڕابوو، كورسییه‌كانی پێشه‌وه‌ی رۆخ شه‌قامه‌كه‌ وه‌ك جاران خوێنه‌رانی رۆژنامه‌ و كۆواره‌كانی له‌سه‌ر دانیشتبوون.
سه‌رنجم دایه‌ شه‌قامه‌كه‌، سه‌یری ده‌موچاوی رێبوارانم ده‌كرد، كه‌ له‌نێوان خۆیاندا پێ ده‌كه‌نین، هه‌ستم به‌ شادییه‌كی بێ پایان كرد، هه‌موو شتێك جوان ده‌هاته‌ به‌رچاو، شه‌قامه‌ گه‌وره‌كه‌، خه‌ڵك، باڵه‌خانه‌ ته‌قلیدییه‌كان، باڕ و قاوه‌خانه‌كان، له‌به‌رده‌م دوكانێكی كاره‌باییاتدا خه‌ڵكێكی زۆر كۆ بوونه‌وه‌، سه‌یری به‌رنامه‌یه‌كی ته‌له‌ڤزیۆنییان ده‌كرد، كه‌ له‌ مۆخازه‌كه‌ دانرابوو، بیرم كه‌وته‌وه‌ وا ته‌له‌ڤزیۆن گه‌یشته‌ عێراق و یه‌كه‌م وڵاته‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا توانای وه‌شانكردن و بینینی به‌رنامه‌ی ته‌له‌ڤزیۆنی هه‌بێت.
قاوه‌خانه‌ی به‌رازیلیم جێ هێشت و ڕووم لە ‌باب ئه‌لشه‌رقی كرد، له‌ رێگه‌ پۆسته‌رێكی گه‌وره‌م بینی، كه‌ لێی نووسرابوو تیپی Modern Jazz Quartet به‌ سه‌ركردایه‌تیی Dave Broubeck گه‌یشتووه‌ته‌ به‌غدا و هه‌فته‌ی داهاتوو ئاهه‌نگێكی موزیك له‌ سینه‌مای خه‌یام ساز ده‌دات، باوه‌ڕم به‌مه‌ نه‌كرد، چونكه‌ دیڤید بروبك، تا ئێستا سه‌ردانی به‌ریتانیای نه‌كردبوو، سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیران و قوتابییانی زانكۆكانی به‌ریتانیا جه‌ماوه‌رێكی میللیی فراوانی هه‌بوو، له‌ سینه‌مای خه‌یام ئه‌وه‌ی بینیم، جێگه‌ی سه‌رسوڕمان بوو، جگه‌ له‌ توانای ئامێرژه‌نه‌كان، پێشوازی و جۆش و خرۆشی جه‌ماوه‌ر وای له‌ بروبك كرد، كه‌ له‌ كۆتایی ئاهه‌نگه‌كه‌دا به‌ هه‌ڵچوونێكی گه‌وره‌وه‌ بڵێت: "ئه‌وه‌ی ئه‌مشه‌و له‌ پێشوازیی جه‌ماوه‌ردا بینیم، قه‌ت له‌بیر ناكرێت، له‌وه‌ته‌ی ئه‌مه‌ریكام جێ هێشتووه‌، ئه‌مه‌ باشترین پێشوازییه‌، كه‌ بینیومه‌".
هه‌ر دوای گه‌ڕانه‌وه‌م بۆ به‌غدا، فیلمی (سه‌عیده‌ فه‌ندی)ی یوسف ئه‌لعانیم بینی له‌ سینه‌مای ئۆرفه‌لی نێزیك گۆڕه‌پانی ئەلنەسڕ، جه‌ماوه‌ر به‌ هوتافكێشان سه‌یری فیلمه‌كه‌یان ده‌كرد، بایه‌خی ئه‌و فیلمه‌ له‌وه‌دا بوو كه‌ هاوشان بوو له‌گه‌ڵ ته‌وژمی ریالیزمی تازه‌ له‌ ئیتاڵیا، كه‌ (دی سیكا) ده‌ستی پێ كرد، فیلمه‌كه‌ی عانی له‌ رووی جوانكاری و مرۆڤدۆستییه‌وه‌ هیچی كه‌متر نه‌بوو له‌ هه‌ردوو فیلمی (پایسكل د‌زه‌كان) و (ئه‌مبرتووی)، كه‌ وه‌رچه‌رخانێكی گه‌وره‌ بوو له‌ سینه‌مای ئیتاڵیایی دوای دووه‌م شه‌ڕی جیهانی.
به‌غدا شارێكی هاوچه‌رخی كراوه‌ بوو به‌سه‌ر ده‌ره‌وه‌دا، هیچ كۆتوپێوه‌ندێك به‌سه‌ر ئه‌وانه‌وه‌ نه‌بوو، كه‌ ده‌هاتن یان ده‌چوون، وه‌ك هه‌موو شاره‌ پێشكه‌وتووه‌كان سروشتێكی كۆسمۆپۆلێتیی روونی هه‌بوو، هه‌رچه‌نده‌ كۆتوپێوه‌ند له‌سه‌ر سه‌فه‌ر نه‌بوو، به‌ڵام هاوینه‌هه‌واره‌كانی لوبنان به‌ پله‌ی یه‌ك پشتیان به‌ گه‌شتیاره‌ عێراقییه‌كان ده‌به‌ست، لە له‌نده‌نیش له‌ مانگه‌كانی هاویندا هه‌زاران گه‌شتیاری عێراقی له‌ شه‌قامی ئۆكسفۆرد ده‌بینران.
كۆگه‌ به‌ناوبانگه‌كانی به‌غدا وه‌ك (حسو ئخوان، ئوروزدی باك، نوفكس، لیبرتی) و كۆگه‌ی (سەبڕی) و (شبیبی) باشترین و نوێترین جلوبه‌رگ و كه‌لوپه‌لیان ده‌فرۆشت، دوكانه‌كانی (سپێنس) هه‌موو جۆره‌ خوارده‌مه‌نی و په‌نیرێكیان ده‌فرۆشت.
هۆتێله‌كانی به‌غدا وه‌ك (به‌غدا، خه‌یام، زیا، ریجنت پالاس، سندباد) خاوه‌ن ئاستی به‌رز بوون، هه‌روه‌ها هوتێلی (شەتولعەڕەب) له‌ به‌سڕه‌ و هۆتێله‌كانی (سكەك) له‌ مووسڵ و هه‌ولێر و كه‌ركووك هوتێلی دیار بوون.
ئه‌و كاته‌ عێراق رووی له‌ گه‌شه‌سه‌ندنی ئابووری كردبوو، ئه‌مه‌ش كۆمه‌ڵێك هۆكاری هه‌بوو، له‌مانه‌ سیاسه‌تی ئابووری، كه‌ ده‌وڵه‌ت ڕه‌نگڕێژی كردبوو و جه‌ختی له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤی نه‌وت ده‌كرد وه‌ك داهاتێك، ئه‌میش به‌ بوژاندنه‌وه‌ی كه‌رته‌كانی كشتوكاڵ و پیشه‌سازی و گه‌شتیاری.
رێژه‌ی زۆریی ئیراداتی نه‌وت بۆ ئه‌نجومه‌نی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ بوو، بودجه‌ی كارپێكراو پشتی به‌ باج و رسوومی گومرگی و ئیراده‌ نانه‌وتییه‌كان ده‌به‌ست، ئه‌و پاره‌ ته‌رخانكراوه‌ دوور بوو له‌ ته‌خشان و په‌خشان و زێده‌ڕۆیی، ژمێریاری حكوومه‌تی له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی داراییه‌وه‌ خرابووه‌ ژێر وردبینییه‌كی تونده‌وه‌، بۆ نموونه‌، وه‌زیره‌كان ئۆتۆمبێلی تایبه‌تی خۆیان به‌كار ده‌هێنا، حكوومه‌ت ئۆتۆمبێلی بۆ دابین نه‌ده‌كردن، گه‌نده‌ڵیی ئیداری زۆر كه‌م بوو.
هۆكارێكی تری بوژاندنه‌وه‌ی چوارچێوه‌ی دامه‌زراوه‌یی و ژێرخانی گونجاو بوو، به‌ دامه‌زراوه‌ییكردن له‌ عێراقدا له‌ رۆژانی یه‌كه‌می فه‌رمانڕه‌واییی نیشتمانیدا ره‌گی داكوتابوو، ده‌وڵه‌تی دامه‌زراوه‌كان و یاسا بوو، ئاسایش و هێوری به‌رقه‌رار بوو، به‌بێ ئه‌و دووانه‌ په‌ره‌پێدان نه‌ده‌كرا، ژێرخانی گونجاو بۆ وه‌به‌رهێنان ده‌سته‌به‌ر كرابوو، كه‌رتی دارایی شاره‌زا و كاریگه‌ر بوو، ده‌زگایه‌كی بانكیی پێشكه‌وتوو هه‌بوو، ده‌یتوانی به‌ ئاستێكی به‌رز كارگوزاریی بانكی پێشكێش بكات، جگه‌ له‌ بانكی رافیده‌ین، ده‌یان بانكی بازرگانیی بیانی له‌ عێراقدا هه‌بوون. كه‌رتی تایبه‌ت له‌ عێراقدا به‌ڕاسته‌ڕێدا ده‌ڕۆیشت، كه‌رتی هه‌ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی تایبه‌ت بووژایه‌وه‌، به‌رهه‌مه‌كانی عێراق له‌ بازاڕی وڵاته‌ دراوسێكان ساغ ده‌بوونه‌وه‌، له‌ ڕووی كشتوكاڵه‌وه‌ عێراق به‌رهه‌مه‌كه‌ی به‌شی خۆی ده‌كرد و دانه‌وێڵه‌ی ده‌نارده‌ ده‌ره‌وه‌، كۆمپانیا تایبه‌تییه‌كانی شیره‌مه‌نی وه‌ك وڵاته‌ ئه‌وروپاییه‌كان به‌رهه‌مه‌كانی ده‌نارده‌ ماڵان. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، توێژێكی كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی له‌ ئاستی ژێره‌وه‌ی هه‌ژاریدا ده‌ژیان، به‌تایبه‌تی له‌ گونده‌كان، كاتێك ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌ورووژێندرا وه‌رامیان ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌مه‌ قۆناغێكه‌ و له‌گه‌ڵ به‌رزبوونه‌وه‌ی تێكڕایی بوژاندنه‌وه‌ی ئابووری و زیادبوونی تێكڕای داهاتی تاك و دابه‌زینی تێكڕای بێكاری و دابینكردنی هه‌لی كار له‌ ئه‌نجامی فراوانبوونی جێبه‌جیكردنی پرۆژه‌كاندا، به‌سه‌ر ده‌چێت.
عێراق، له‌ وڵاته‌ دامه‌زرێنه‌ره‌كانی سیپه‌ی دراوی نێوده‌وڵه‌تی و كۆمه‌ڵه‌ی بانكی نێوده‌وڵه‌تی بوو، پاش پارزه‌وینی ئه‌وروپا تاكه‌ وڵات بوو، كه‌ ساڵی 1950 بڕی (5) ملیۆن دۆلاری به‌ قه‌رز له‌ بانكی نێوده‌وڵه‌تی وه‌رگرت، ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ی پایه‌داریی عێراق بوو له‌ ڕووی داراییه‌وه‌ له‌و كاته‌دا، عێراق ئه‌و قه‌رزه‌ی بۆ جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌ی (سەرسار) ته‌رخان كرد و توانی به‌ر له‌وه‌ی هیچی بكه‌وێته‌ سه‌ر و له‌به‌ر رۆشنایی ده‌ستكاریكردنی رێككه‌وتننامه‌ی نه‌وت، قه‌رزه‌كه‌ بداته‌وه‌، به ‌هه‌موو پێوه‌ره‌ ئابوورییەكان، عێراق به‌ راسته‌ڕێدا ده‌ڕۆیشت، وا مه‌زه‌نده‌ ده‌كرا دوای (10 ـ 15) ساڵ، ئه‌گه‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌ حه‌كیمانه‌یه‌ به‌رده‌وام بوایه‌، ده‌چووه‌ رێزی وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان.
سه‌ره‌تای ساڵی 1958، له‌ كۆمپانیای نه‌وتی عێراق له‌ كه‌ركووك دامه‌زراوم، له‌ رۆژی یه‌كه‌مدا به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی كۆمپانیاكه‌ مسته‌ر (پورنلو) چاوی پێم كه‌وت، دوایی مه‌نسووڕ خه‌یات، كه‌ له‌ڕووی كارگێڕییه‌وه‌ سه‌ر به‌و بووم، چاوی پێم كه‌وت، شوێنی كاركردنم له‌ كارگێڕیی گشتی بوو له‌ عه‌ره‌فه‌ و شوێنی دانیشتنیشم له‌ ناوچه‌ی بابا بوو، له‌و خانووانه‌ی پێیان ده‌گوت (اعزاب هاوس) به‌رامبه‌ر یانه‌ی فه‌رمانبه‌ران و نزیك سینه‌ما.
هه‌ر له‌و ماوه‌یەدا، زه‌یدی برام، بە ئه‌ندام له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران هه‌ڵبژێردرا و پاشان بۆ ئه‌ندامێیتیی یه‌كێتیی هاشمی ته‌نسیب كرا، وا بڕیار بوو ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ به‌ نۆره‌ له‌نێوان عه‌مان و به‌غدا كۆبوونه‌وه‌كانی ساز بدات، به‌ڵام یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ ده‌بوایه‌ له‌ عه‌مان بوایه‌، هه‌روه‌ها بڕیار درا هه‌موو ئه‌ندامانی شانده‌كه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تیی نووری سه‌عید، سه‌رۆكی یه‌كێتیی هاشمی به‌ باڵه‌فڕه‌یه‌كی تایبه‌ت سه‌فه‌ر بكه‌ن.
به‌مه‌به‌ستی به‌ڕێكردنی زەید چوومه‌ به‌غدا، له‌نێوان ئه‌ندامانی یه‌كێتیی هاشمی، چاوم به‌ فه‌یسه‌ڵ ده‌مه‌لوجی كه‌وت، كه‌ كۆنه‌ براده‌ری زه‌ید بوو، ئه‌ندامه‌كان چاوه‌ڕوانی گه‌یشتنی نووری سه‌عید بوون، كه‌ نووری سه‌عید گه‌یشت، كۆمه‌ڵێك رۆژنامه‌ی ئه‌و رۆژه‌ و ئه‌وراقی له‌بن هه‌نگڵ بوو و كه‌س نه‌بوو بۆی هه‌ڵبگرێت، بۆینباخه‌كه‌ی له‌ گیرفانی چاكێته‌كه‌ی هاتبووه‌ ده‌ره‌وه‌، نووری سه‌عید به‌ ڕووی خۆشه‌وه‌ سه‌یری ئه‌ندامانی شانده‌كه‌ی كرد و سه‌ركه‌وته‌ ناو باڵه‌فڕه‌كه‌ و ئه‌ندامانی شانده‌كه‌ش دوای ئه‌و سه‌ركه‌وتن.