كازیمێرز و بان كارێز

بوورانەوەی میم وردە له‌ژێر ته‌رمی کوڕە لەسێدارە دراوەکەی

ده‌مه‌ و ئێواره‌ گه‌یشتمه‌ گه‌ڕه‌كی پۆدگۆرزێ له‌ شاری كراكوڤ، له‌ خانوویه‌كی كۆنه‌ مودێلی قه‌شه‌نگدا نیشته‌جێ بووم. شه‌وێ به‌ئاسووده‌یی نووستم، باش بوو هیچم له‌ مێژووی تراژیدیایی گه‌ڕه‌كه‌كه‌ نه‌ده‌زانی، پاشتر زانیم گه‌ڕه‌كی پۆدگۆرزی، یه‌كێك بووه‌ له‌ ترسناكترین ئه‌و (گێتۆ)انه‌، كه‌ هیلته‌ر جووه‌كانى تێدا شوورابه‌ند كردبوو، به‌رله‌وه‌ی بۆ كه‌مپه‌كانی مه‌رگ بنێردرێن. ئه‌و خانووه‌ش كه‌ منی تێدا بووم، خه‌ڵكی تێدا ئه‌شكه‌نجه‌ دراوه‌، ئیدی شه‌وانم مۆته‌كه‌ بوون، خه‌و نه‌ده‌چووه‌ چاومه‌وه‌.


ئه‌و به‌شه‌ی شاری كراكۆڤ به‌ ناوچه‌ی (كازیمێرز) ناسراوه‌، جوانترین سروشتی له‌ شاره‌كه‌دا هه‌یه‌، ئه‌مدیوی ڕووباره‌ و ئه‌ودیوی گرد و دارستانه‌. جووه‌كانی كراكۆڤ هه‌ر له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌، له‌ كازیمێرز ژیاون. نازیاییه‌كانی ئه‌ڵمانیا كازیمێریان كرد به‌ گێتۆ و زیندانی جووه‌كان، چونكه‌ سروشت له‌ دوو لاوه‌، بواری هه‌ڵهاتن و ده‌ربازبوونی لێ گرتبوون.


نازییه‌كان ساڵی 1941 گه‌ڕه‌كه‌كه‌یان شوارابه‌ند كرد. ژماره‌یه‌كی زۆری دانیشتووانی گه‌ڕه‌كه‌كه‌یان کوشت، ئه‌وانه‌یشی كه‌ نه‌كوژران، پاشتر گوازرانه‌وه‌ كامپه‌كانی مه‌رگ له‌ پلاسزو و هۆڵه‌كانی گاز و فڕنه‌كانی ئاوسویتز و بێلزیس و له‌وێ كوژران.


گه‌ڕه‌ك و كۆڵانه‌كان، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ تارمایی مه‌رگ و كوشتنیان پێوه‌ دیار بوو. جووه‌كان هه‌موو ورده‌كارییه‌كی قوربانیانیان به‌ به‌ڵگه‌وه‌ تۆمار كردووه‌.


له‌ مۆزه‌خانه‌ی گه‌ڕه‌كه‌كه‌، یه‌ك به‌ یه‌ك وێنه‌ی قوربانییه‌كان پارێزراون. هه‌ر له‌و شوێنه‌دا ده‌توانیت سه‌ردانی كتێخانه‌ی هۆلۆكۆست بكه‌یت، تاكوو ئه‌و كتێبه‌خانه‌یه‌م نه‌بینیبوو، نه‌م ده‌زانی جووه‌كان چه‌ند كارامانه‌ یادی قوربانییانی خۆیان زیندوو ڕاگرتووه‌، چه‌ند به‌وردی كاریان له‌سه‌ر به‌دیكۆمێنتكردنی ورده‌كارییه‌كانی تراژیایدی هۆلۆكۆست كردووه‌.


له‌ زۆربه‌ی ڕیستۆرانت و كافتریا و قاوه‌خانه‌كانیشدا وێنه‌ی قوربانییه‌كان هه‌ڵواسرابوون.


ڕۆژانه‌ گرووپی جیاجیا، به‌تایبه‌تی گرووپی منداڵان و گه‌نجان، به‌ لێشاو سه‌ردانی گه‌ڕه‌ك و كۆڵانه‌كانی كازیمێرز ده‌كه‌ن. ده‌رباره‌ی گرووپی منداڵه‌كان پرسیارم له‌ خاوه‌ن كافتریایه‌ك كرد، گوتی: ڕۆژانه‌ گرووپی گه‌نجان، له‌ وڵاتانه‌وه‌ سه‌ردانی كازیمێرز ده‌كه‌ن، به‌شی هه‌ره‌ زۆریان جوون و نه‌وه‌ی قوربانییانی هۆلۆكۆستن.


پێم گوت: پێتان وایه‌ هه‌ڵواسینی ئه‌م وێنه‌ تراژیدیانه‌ له‌ كافتریا و ڕێستۆرانه‌كاندا كارێكی گونجاوه‌ بۆ منداڵانی ئه‌مڕۆتان؟ گوتی: به‌ڵێ، نابێت مێژووی باب و باپیرانیان له‌بیر بكه‌ن، ده‌بێت هۆشیار بن، كه‌ ئه‌گه‌ری دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی له‌و جۆره‌ هێشتا هه‌ر له‌ئارادایه‌!


هه‌موو ساتێكی كازیمێرز ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵمیان بۆ تافی منداڵیم ده‌ورووژاند، بۆ ساڵی 1963 كه‌ حكوومه‌تی به‌عسی شه‌سته‌كان، نازییه‌كانی عێراق له‌ كه‌ركووك، چۆن به‌شێكی له‌ گه‌ڕه‌كی شۆرجه‌ی به‌ بلدۆزه‌ر ته‌خت كرد.


ئه‌و ڕۆژه‌ من هێشتا مێردمنداڵ بووم، سه‌رله‌بایه‌نییه‌كی زوو بوو، ئه‌وه‌نده‌مان زانی سێ بلدۆزەر كتوپڕ لووتیان نا به‌ خانووه‌كانه‌وه‌، گوایه‌ ئه‌و ماڵانه‌ كه‌ پێیان ده‌گوترا خانووی كۆماری، ته‌جاوزن و به‌ شێوه‌یه‌كی یاسایی دروست نه‌كراون. سه‌یر له‌وه‌دا بوو، پێشتر ئاگادار نه‌كرابوونه‌وه‌، سێ بلدۆزه‌ره‌كه‌ چه‌ند ڕۆژێك كاری خۆیان كرد و گه‌ڕه‌كه‌کانیان ته‌خت كرد، شۆرجییه‌كان به‌ ناو كه‌ركووكدا به‌دوای داڵده‌دا ئاواره‌ بوون، كه‌سیش نه‌یده‌وێرا داڵده‌یان بدات.


كه‌ بلدۆزه‌ره‌كان خانووه‌ كۆمارییه‌كانیان ته‌خت كرد، به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستان، ئه‌مجا ڕوویان له‌ خانووه‌كانی گه‌ڕه‌كی بان كارێز كرد، كه‌ هه‌موو به‌ تاپۆی ڕه‌ش دروست كرابوون، خه‌ڵكەكه‌ تووشی شۆك بوون، ویستیان به‌ر له‌ بلدۆزه‌ره‌كان بگرن، به‌ڵام به‌رامبه‌ر به‌ سوپای عێراق و حه‌ره‌س قه‌ومی ناچار بوون بكشێنه‌وه‌. هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یان پێ كرا، ماڵ و منداڵ و كەلوپه‌له‌كانیان بهێننه‌ ناو كۆڵان و سه‌ر جاده‌، به‌رله‌وه‌ی به‌ربه‌رچاویانه‌وه‌ خانووكانیان كاول بكرێن.


ماڵی ئێمه‌ كه‌وتبووه‌ دوا كۆڵانی بان كارێز، هه‌موو كه‌لوپه‌ل و ناوماڵه‌كه‌مان له‌سه‌ر جاده‌كه‌ كۆمه‌ڵ كردبوو، باوكم به‌هه‌ڵه‌داوان ڕۆیشت بۆ ناو شار، تاكوو ژوورێك بدۆزێته‌وه‌، چه‌ند گه‌ڕه‌كێكی كرد، له‌ هه‌ر ده‌رگایه‌كی ده‌دا، خاوه‌ن ماڵه‌كه‌ داوای مۆڵه‌تی میریی لێ ده‌كرد، مۆڵه‌تیش به‌ كورد نه‌ده‌دارا! به‌درێژایی ئه‌و ڕۆژه‌ من به‌دوای باوكمه‌وه‌ بووم، ئه‌ویش بێ ئاگا له‌ من، تاكوو گه‌یشتینه‌ سه‌ر پرده‌ كۆنه‌كه‌ی سه‌ر خاسه‌، باوكم هه‌ستی كرد كه‌سێك به‌داوه‌وه‌یه‌تی، كه‌ ئاوڕی دایه‌وه‌ حه‌په‌سا، گوتی:
ڕۆڵه‌ تۆ هه‌موو ئه‌و كاته‌ به‌دوامه‌وه‌ بوویت؟


گوتم: به‌ڵێ.


باوكم باوه‌شی پێدا كردم.


بۆ ئێواره‌، كۆڵانه‌كه‌مان ته‌واو چۆڵ كرا، كه‌س له‌وێ نه‌مابوو، ئافره‌تێكی به‌ساڵاچوو نه‌بێ، كه‌ به‌ته‌نیا ده‌ژیا، (باجی وه‌نه‌وش)ی ناو بوو، ئه‌و به‌ته‌نیا به‌جێ مابوو، باوكم هه‌موومانی له‌دواوه‌ی لۆرییه‌ك سوار كرد، باجی وه‌نه‌وشیش له‌گه‌ڵمان.
هاوكات هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا حكوومه‌تی عێراق، بیست و هه‌شت كه‌سایه‌تیی كوردی هه‌ڵبژارده‌ی شاری كه‌ركووك، شێخ مارف به‌رزنجی و هاوڕێیه‌كانی، له‌سێداره‌ دا، ته‌رمه‌كانیان له‌ سێ جێگه‌ی گشتیی كه‌ركووك، گه‌ڕه‌كی موسه‌ڵا، ئه‌حمه‌د ئاغا و گۆڕه‌پانی مەحكەمه‌، هه‌ڵواسرابوون. خه‌ڵكێكی زۆر له‌ژێر ته‌رمه‌كانان ئاهه‌نگیان ده‌گێڕا، منیش وه‌كوو منداڵێك نازانم به‌دیاریانه‌وه‌ وه‌ستابووم، نه‌م ده‌زانی ئه‌و ته‌رمانه‌ كێن، دایكێك له‌ژێر ته‌رمی یه‌كێكیان بوورابووه‌وه‌، ناسیمه‌وه‌، میم ورده‌ بوو، ده‌شمزانی ڕه‌حیمی كوڕی له‌ زیندانه‌، لێی نزیك بوومه‌وه‌، ته‌رمه‌كه‌ی ڕه‌حیمم ناسییه‌وه‌.


له‌ كراكۆڤ بیره‌وه‌رییه‌كانی تافی منداڵیم زیندوو بوونه‌وه‌، له‌ خۆمم ده‌پرسی:
كوا وێنه‌ی قوربانییه‌كانمان؟
كوا وێنه‌ی خانووه‌ ڕووخاوه‌كانمان؟
تۆ بڵێیت كه‌سێك وێنه‌ی ئه‌و سێ بلدۆزه‌ره‌ی له‌لا هه‌بێت؟

 

ِ