شكست ڕووسيای قه‌يسه‌ری له‌سه‌ر ده‌س فه‌يلييه‌يل

 

به‌رخودان كورده‌یل فه‌يلی له‌ دژ په‌لامار داگيركه‌رانه‌ی ڕووسيای قه‌يسه‌ری، هه‌ورازێكی به‌رجەسته‌س‌ له‌ مێژووى پڕ له‌ به‌رزی و نزمی كورده‌يل فه‌یلى و ناوچه‌يل ئیلام و كرماشان و لوڕستان له‌ ڕووژهه‌ڵات كوردستان. ئى جه‌نگه‌ ك‌ له‌لایه‌ن هووزه‌يل فه‌یلی ئیلام و كرماشان و لوڕستان وه‌ هاوپه‌يمانی وه‌ل هووز‌ و پێكهاته‌يل تر كورد ئه‌و ناوچه‌‌ له‌ دژ سوپای داگيركه‌ر ڕووسيای قه‌يسه‌ری وه‌رپا كريا، لاپه‌ڕه‌یگ زه‌ڕینه‌ له‌ مێژووى پڕ سه‌روه‌رى كورده‌يل فه‌یلى و خه‌بات و وه‌رگری و تێكۆشانیان له‌ دژ ده‌سه‌ڵاته‌يل سته‌مگه‌ر و داگیركه‌ر كوردستان.


له‌ سه‌رده‌م جه‌نگ جه‌هانی يه‌كه‌م ١٩١٤-١٩١٨، هێزه‌یل ڕووسيای قه‌يسه‌ری هێرش كردنه ‌سه‌ر ئيران و له‌شوون ئه‌وه‌يش ته‌قالا ئه‌ڕا داگيركردن عێراق كردن. ئه‌و په‌لاماره‌يل ڕووسه‌يله، ناوچه‌یل باشوور و ڕووژهه‌ڵاتی كوردستانيش گرده‌و‌ و ئه‌ڕا يه‌كه‌مجار و له‌ وه‌خت په‌لامارداين ئيران، سوپاگه‌ی ڕووسيای قه‌يسه‌ری هێرش كرده‌ سه‌ر ناوچه‌ی سابڵاخ له‌ ڕووژهه‌ڵات كوردستان و شاره‌گه‌ وه ‌ته‌واوه‌تی سزانن.


وه‌ گوره‌ی ئه‌و زانيارييه‌یله ك‌ له‌ چه‌ن سه‌رچاوه‌يگ مێژوويي ئاماژه وه‌‌پيان كرياس‌، دوياخر ڕووسه‌يل وه‌ره‌و باشوور كوردستان پێشڕه‌وى كردنه‌ و شار ڕواندزيش داگير كردنه‌ و به‌ش فره‌يگ ئه‌و شاريشه‌ وێران و كاول كردنه‌ و باخ و بووسانه‌يليانيش سزاننه‌. وه‌و جووره‌گ له‌ سه‌رچاوه‌گان باس كرياس‌، ئه‌و سوپاى قه‌يسه‌ریيه‌ په‌يڕه‌وی له‌ شێوازێگ جه‌نگ كرديه‌، ك‌ كوشتن و سزانن و كاولكاری بويه‌، يانێ له‌ گشت هێرش و په‌لامارێگ سه‌ره‌تا مه‌ردمه‌گه‌ كوشتنه‌ و له‌شوون ئه‌وه‌يش شاره‌گه‌ كاول كردنه ‌و دوياخريش سزاننه‌سه‌ێ‌. ئامانجيانيش له‌ى كاره‌ ئه‌وه‌ بويه‌ ك‌ له‌ وه‌خت هه‌ر په‌لامار و هێرشێگ، ترس و دڵه‌ڕاوكى بخه‌نه‌ ناو دڵ مه‌ردمه‌گه‌، ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ دى توانای ڕويوه‌ڕويبوينه‌وه‌ ئه‌ڕايان نه‌مێنێد.


وه‌ گوره‌ی سه‌رچاوه‌يل مێژوويى، پلان ڕووسه‌يل ئه‌وه‌ بويه‌ ك‌ عێراق ئه‌و وه‌خته‌ داگير بكه‌ن، وه‌و خاتريشه‌ هێرشه‌گه‌يان ئه‌ڕا سه‌ر عێراق سه‌ره‌تا باشوور كوردستان گرديه‌سه‌و‌. له‌و هێرشه‌ ئه‌ڕا بان باشوور كوردستان، په‌لامار شار خانه‌قين ‌ده‌ن و داگيرێ ‌كه‌ن، له‌شوون ئه‌وه‌يش وه‌ره‌و ناوچه‌یل لوڕستان خوارين كه‌فنه‌ ڕێ و به‌شێگێ داگير كه‌ن و دوياخريش وه‌ره‌و ناوچه‌ی پشتكوو پێشڕه‌وی كه‌ن، ك‌ مه‌ڵبه‌ند فه‌رمانڕه‌وايه‌تی واليه‌يل كورد فه‌يلی بويه‌ له‌ پارێزگای ئيلام ئيسه‌.


ناوچه‌ی پشتكوو وه‌و خاتره‌ ك‌ ناوچه‌يگ شاخاويه‌ و له‌ ڕوی جيۆگرافیه‌و‌ ناوچه‌يگ سه‌خت بويه‌، داگيركردنێ كار ئاسانێگ نه‌ويه‌. له‌لايگ تريشه‌و‌ كورده‌یل فه‌يلی ئه‌و ناوچه‌‌ ك وه‌رجله‌ يه‌ ئاگادار هێرشه‌گه‌ بوين، وه‌ خاسی خوه‌يان ئه‌ڕا ڕويوه‌ڕويبوينه‌وه‌ی ئه‌و په‌لامار داگيركاريیه‌ ئاماده‌ كردوين. هه‌ر له‌و چوارچێوه‌ هووز (له‌كی بێره‌وه‌ن)، دژ سوپای قه‌يسه‌ر هه‌ڵسيه‌ن و له‌ جه‌نگێگ سه‌خت زياتر له‌ 350 سه‌رباز ڕووس كوشن. هه‌ميش له‌ وه‌خت فره‌ كه‌ميش هێز و سوپایل كورد له‌ ناوچه‌یل كرماشان و ئيلام و لوڕستان، ك‌ له‌ هووزه‌یل داود خان كه‌ڵهوڕ، سنجاوی، هه‌ورامی و هووزه‌یل والی پشتكوو پێكهاتوين، ئه‌ڕا ڕويوه‌ڕويبوينه‌وه‌ی ئه‌و هێز‌ داگيركه‌ره‌ يه‌كه‌و ‌گرن و به‌ره‌ێگ دويرودريژ شه‌ڕ، له‌ سنووره‌یل پشتكووی ئيلام تا هه‌ورامان كرماشان له‌ دژ هێزه‌يل بێگانه‌ واز ‌كه‌ن ك (حوسێن قوليخان) والی ئه‌و وه‌خته‌ی ئيلام وه‌ ياوه‌ری چه‌ن سه‌ركرده‌يگ تر ڕابه‌رايه‌تی هێزه‌یل ئه‌و به‌ره‌ كرديان.


له‌شوون جه‌نگێگ قورس له‌ناوبه‌ين هێزه‌يل كورد و سوپای ڕوسيای قه‌يسه‌ری و وه‌رگری قاره‌مانانه‌ی هووزه‌يل كورد، ڕووسه‌يل تويش شكست گه‌ورا و قورسێگ هاتن و بڕ فره‌ێگ تووپ و تانك و چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نييش جوور ده‌سكه‌فت جه‌نگ ‌كه‌فێده‌ ده‌س كورده‌یل فه‌يلی و هێزه‌يل هاوپه‌يمانيان.


يه‌ له‌ وه‌ختێگ بويه‌ ك‌ سه‌ربازه‌یل ڕووسيای قه‌يسه‌ری، سه‌ره‌تا له‌و باوه‌ڕه‌ بوينه‌ ك‌ وه‌و شێوه‌گ تويه‌نستن زاڵ بوونه‌ بان توركه‌يل، هه‌ر وه‌و شێوه‌يشه‌ وه‌ئاسانی ‌تويه‌نن زا ڵ بوونه‌ بان ناوچه‌يل فه‌يلينشين پشتكووی ئيلاميش، وه‌لێ ده‌ره‌نجام داگيركردن پشتكوو بويه‌ خه‌وێگ ئه‌ڕايان و له‌سه‌ر ده‌س هووزه‌يل كورد فه‌يلی تويش شكستێگ قورسێگ بوين.