ئیلاهییات

10

رێبازێكى كه‌لامیى فیكرى ئیسلامییه‌، له‌ نیوه‌ى یه‌كه‌مى سه‌ده‌ى سێیه‌مى كۆچى سه‌ری هه‌ڵدا، واته‌ سه‌رده‌مى حوكمى خه‌لافه‌تى عه‌باسى، ناو نرا به‌ (كه‌رامیزم)، به‌هۆى ناسناوى ئیمام و دامه‌زرێنه‌كه‌ى، ئه‌ویش موحه‌ممه‌دى كه‌رامى سیجیستانى (م255ك). سۆزێكى زۆریان هه‌بوو بۆ (موعاوییه‌ى كوڕى ئه‌بوو سوفیان)، ته‌نانه‌ت ئاماده ‌بوون هه‌موو شتێك بكه‌ن، ده‌ق دروست بكه‌ن، تەنیا بۆ باڵابوونى موعاوییه‌. له‌ته‌ك ئه‌مه‌یشدا ئیمام عه‌لى كوڕى ئه‌بوو تاڵیبیان به‌وه‌ تۆمه‌تبار كرد، گوایه‌ ده‌ستى هه‌بووه‌ له‌ شه‌هیدكردنى (عوسمانى كوڕى عه‌فان)، به‌ڵگه‌یشیان ئه‌وه‌ بوو، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست نییه‌، ئه‌ى بۆچى ئیمام عه‌لى تۆڵه‌ی له‌ بكوژانى عوسمان نه‌كرده‌وه؟ ته‌نانه‌ت بكوژانى عوسمان دواجار بوون به‌ به‌شێك له‌ له‌شكرى ئیمام عه‌لى، له‌ شه‌ڕى جه‌مه‌ل و سه‌ففین!


كه‌رامیزم سه‌ره‌تا له‌ شارى سیجستان بڵاو بووه‌وه‌، پاشان په‌لی كێشا بۆ شاره‌كانى غرجستان و وافشین، ئینجا باشترین شانس له‌ شارى نه‌یشاپوور چاوه‌ڕێى كردن.


زۆر جار وه‌ك پاشكۆ، یان وه‌ك نزیك ئیعتیقاد له‌ رێبازى مورجیئه‌ ناو ده‌برێن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ورد بینه‌وه‌، ده‌بینین هیچ لێكچوونێكى قووڵ و درێژ له‌نێوان ئه‌م دوو رێبازه‌ به‌دی ناكرێت، ئه‌گه‌رچى له‌ به‌شێك له‌ ئیعتیقاد و ئیجتیهاده‌كان هاوڕان، ئه‌مه‌یش ئاساییه‌، چونكه‌ زۆر رێبازى تر هه‌یه‌ له‌ به‌شێك له‌ شته‌كان لێكچوون هه‌یه‌، ئه‌مه‌یش دواجار سیمبولى ئه‌وه‌یه‌، حه‌قیقه‌ت شتێكى رێژه‌ییه‌.


هۆكارى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م رێبازه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زۆربوونى رێبازه‌ كه‌لامییه‌كان و تیۆره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان، له‌ سه‌رده‌مانى حوكمى عه‌باسى، گه‌وره‌بوونى شار و وه‌رگێڕانى نووسین و هزر و فه‌لسه‌فه‌ى یۆنانى و هندۆسى، تێكه‌ڵبوونى عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگاكانى ترى كولتوور جیاواز، ئیدى را و بۆچوون و تیۆرى تازه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا، جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى رێبازى كه‌رامیزم ساده‌ و ساكار ده‌چووه‌ گوێچكه‌ی خه‌ڵك، به‌ئاسانى زۆر خه‌ڵكى له‌ده‌ورى خۆیدا كۆكرده‌وه‌.


دیارترین شت كه‌ كه‌ڕامیزم كاریان له‌سه‌ر كرد، جه‌سته‌یی بوونى خودایه‌، خودا له‌ وێنه‌ى ئینسانێك، یان راستتر بڵێین ئینسان له‌ وێنه‌ى خودایه‌، واته‌ ئینسان كۆپیى خودایه‌، خودا له‌ ئاسمانه‌وه‌، له‌ بان عه‌رش دانیشتووه‌ و چاودێریى ئینسان ده‌كات، پاشان شێوه‌ و سیماى ئیمام موحه‌ممه‌د كه‌رامى له‌ زوهد و وه‌رع و ته‌قه‌شوف، خه‌ڵكێكى سه‌رخستیار و شوێنكه‌وته‌ى زیاترى وه‌دواى خۆیدا ده‌هێنا.


پاڵپشتییه‌ به‌رده‌وامه‌كانى سوڵتانه‌كان، كه‌رامیزمی به‌ره‌و گه‌وره‌بوونى زیاتر و خێرا برد، سوڵتان (مه‌حمود كوڕى سه‌بكه‌تین)، هه‌روه‌ها كوڕه‌كه‌ى سوڵتان (محه‌مه‌د)، زۆرترین یارمه‌تى و كارئاسانییان كرد، ئاخر كه‌رامیزم وه‌فا و وه‌لا و ئینتیما و ئیتاعه‌ى سوڵتانه‌كانیان، له‌ پێشى پێشه‌وه‌ی زه‌ڕووڕاتى ئایینى دانابوو.


سه‌ده‌ى شه‌شى كۆچى به‌ سه‌رده‌مى ئاڵتوونیى كه‌رامیزم ده‌ژمێردرێت، به‌ ئیمامه‌تیى هه‌ر یه‌ك له‌ ئیمام (ئیسحاق كوڕى مه‌حمه‌ش)، كوڕه‌كه‌ى ئیمام (ئه‌بوو به‌كڕه‌ن)، پاشان له‌دوای ئه‌وان ئیمام (موحه‌ممه‌د كوڕى هه‌یسه‌م)، ئیتر پاڵپشتیى سوڵتانه‌كان و رێگه‌ئاسنكارى و یارمه‌تیدانى دارایى و مه‌عنه‌وى، له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌یش پاڵپشتیى سوڵتان (ته‌غڕه‌ڵ به‌گى سه‌لجووقى)، ئه‌ویش هاته‌ سه‌ر ئیعتیقادى ئه‌م رێبازه‌، ئیتر زیاتر و زیاتر بڵاو بووه‌وه‌.

بنه‌ماكانى ئیسلامى كه‌رامیزم

بنه‌ماى یه‌كه‌م: ماهیه‌تى خودا..
خودا جه‌سته‌یه‌، واته‌ به‌رزى و پانى و قووڵیى هه‌یه‌، چه‌شنى هه‌ر جه‌سته‌یه‌كى دیكه‌، به‌ڵام له‌ هیچ جه‌ستەیه‌ك ناكات، نه‌خاسمه‌ له‌ دروستكراوه‌كانى خۆى، سا جه‌سته‌ى خودا زۆر گه‌وره‌یه‌، به‌ڵام یه‌كه‌، واته‌ له‌ رووى ژماره‌وه‌ یه‌كه‌، له‌ خودى خۆیدا یه‌كه‌، له‌ كرداره‌كانیدا یه‌كه‌، له‌ رووخساردا یه‌كه‌، ئه‌م یه‌كانه‌ییه‌ى خودا ده‌رفه‌تى گومانى تێدا نییه‌.
بە بڕوای کەرامیزم، كه‌ینونه‌ت و قه‌باره‌ى خودا حه‌ددى هه‌یه‌، واته‌ سنوورى هه‌یه‌، ئاخر ئه‌گه‌ر جه‌سته‌ بێت، هه‌موو جه‌سته‌یه‌ك سنوورى هه‌یه‌، له‌ شوێنێك ده‌ست پێده‌كات و له‌ شوێنێ كۆتایى پێ دێت، ئینجا سنوورى خودا قابیلى جیگۆڕكێیه‌، دواجار ملكه‌چى قانوونى زه‌مه‌ن و ئینتیقال ده‌بێت.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خودا جه‌ستەیه‌كى زه‌به‌لاح و مه‌زنه‌، یان بڵێین گه‌وره‌تره‌ له‌ مه‌جه‌ڕه‌یه‌ك، هه‌ر رووداو و كاره‌سات و كردراێك له‌ گه‌ردوون روو بدات، ئه‌وا خودا مه‌نزڵگاى رووداوه‌كانه‌، واته‌ هه‌موو رووداوه‌كان ده‌چنه‌ نێو زاتى ئیلاهى. ئه‌م ئیعتیقاده‌ ئه‌گه‌رچى هه‌موو كه‌رامیزم باوه‌ڕیان پێی نییه‌، به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تاى سه‌رهه‌ڵدانى زۆر به‌ربڵاو بوو، به‌ڵام له‌ ترسى حلوول و ئیتیحاد، یان یه‌كانه‌یى بوون –پانتیزم- زۆربه‌یان لێى پاشگه‌ز بوونه‌وه‌.
له‌ دیدى كه‌رامیزمدا، خودا وه‌ك هه‌ر شتێك و جه‌سته‌یه‌ك شوێنێك له‌ بۆشایى داگیر ده‌كات، وه‌زن و كێش و بارستاییشى هه‌یه‌، خودا له‌سه‌ر عه‌رش دانیشتووه‌، وه‌ك هه‌ر كه‌سێك له‌سه‌ر ته‌ختێك دابنیشێت، به‌ شێوه‌یه‌كى ماددیى حه‌قیقى و واقیعى، فریشته‌كانى هه‌ڵگرى عه‌رشی ئه‌عزه‌میشى، له‌ كاتى تووڕه‌بوونى خودا هه‌ست به‌ قورسایى كێشى ده‌كه‌ن، به‌ڵام كاتێ ته‌سبیحاتى خوا ده‌خوێنن، كێشه‌كه‌ له‌سه‌ر سه‌ریان سووك ده‌بێته‌وه‌.
بەلای ئەوانەوە، خودا ده‌ست و قاچ و چاو و په‌نجه‌ و روخسارى هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ى خودا له‌ هیچ بوونه‌وه‌رێكى ناكات، له‌ ئایه‌تى (11) سوڕه‌تى (ئه‌لشوڕا)، كاتێك باسى زاتى ئیلاهى ده‌كات، به‌م شێوه‌ ره‌وانبێژییه‌ ده‌یبڕێنێته‌وه‌، ده‌فه‌رمووێ: "ئه‌و بێ وێنه‌یه‌".
ئینجا كه‌رامیزم گوتیان: خودا ده‌بیندرێت، له‌ دونیا و له‌ حه‌شر و له‌ به‌هه‌شت، راسته‌ په‌یامهێن (مووساى كه‌لیموڵا) نه‌یتوانى بیبینێت، به‌ڵام په‌یامهێن (موحه‌ممه‌د) له‌ شه‌وى میعراج به‌ عه‌ینى موجه‌ڕه‌د خودای بینى، گفتوگۆى له‌گه‌ڵدا كرد، ته‌نانه‌ت به‌بێ بوونى هیچ نێوه‌ندى و په‌رده‌یه‌ك.
تواناى خودا سنوورداره‌، نه‌ك له‌ رووى چه‌ندییه‌تى، به‌ڵكوو له‌ رووى چۆنییه‌تى، بۆ وێنه‌: خودا له‌ توانایدا نییه‌ دووباره‌ جه‌ست و جه‌وهه‌ره‌كان بنیات بنێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ توانایه‌تى له ‌سه‌رەتاوه‌ دروستیان بكات، ئه‌مه‌یش پرسێكى كه‌لامیى زۆر ورده‌، زۆر له‌ موته‌كه‌لیمه‌كان تێی كه‌وتوون، به‌هۆى كه‌م حاڵیبوونه‌وه‌.

بنه‌ماى دووه‌م: ئیمام شه‌رعیه‌ت له‌ خه‌ڵك وه‌رده‌گرێت..
ئیمامه‌تى سیاسی، شه‌رعییه‌ت له‌ خه‌ڵك وه‌رده‌گرێت، پێویستى به‌ ده‌قى قورئان و سوننه‌ت نییه‌، چونكه‌ ئیمامه‌ت شتێكى دونیاییه‌، كاتێك كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك هاوڕا، ده‌نگ ده‌خەنه‌ پاڵ یه‌كتر، بۆ دانانى كه‌سێك به‌ خه‌لیفه‌ى موسڵمانان، به‌یعه‌تى پێ ده‌ده‌ن، ئه‌وسا ده‌بێته‌ خه‌لیفه‌ى شه‌رعیى موسڵمانان، واجبه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵى موسڵمانان گوێڕایه‌ڵیى بكه‌ن له‌ هه‌موو شتێك، تەنیا ئه‌گه‌ر فه‌رمانى به‌ مه‌عسیه‌ت و گوناه كرد، بۆ موسڵمانان هه‌یه‌ بوه‌ستن و له‌و پرسه‌ به‌ تەنیا گوێڕایه‌ڵیى نه‌كه‌ن.
دروسته‌ له‌ رووى شه‌ریعه‌ته‌وه‌ دوو ئیمام یان زیاتریش هه‌بن، به‌مه‌رجێ هه‌ر یه‌كێك به‌تەنیا سنوورێكى جوگرافیى تایبه‌ت حوكم بكات. من وا ده‌زانم ئه‌و ئیعتیقاده‌ى رێبازى كه‌رامیزم له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كاتێ ئیمام عه‌لى حوكمى خه‌لافه‌تى عێراق و جه‌زیره‌ى عه‌ره‌بیى كه‌وته‌ ده‌ست، موعاوییه‌ى كوڕى ئه‌بوو سوفیان خه‌لافه‌تى شام و میسڕ و ئه‌فریقیاى راگه‌یاند، له‌پاى ئه‌وه‌ى بتوانن شه‌رعیه‌ت بده‌نه‌ خه‌لافه‌تى موعاوییه‌، بیخه‌نه‌ بازنه‌ى ئیسلام، سا ئه‌م جۆره‌ ئیعتیقاد و ئیجتیهاده‌یان خسته‌ بازاڕى كه‌لامى و فیكرى ئیسلامى سیاسى.

بنه‌ماى سێیه‌م: پێشخستنى عه‌قڵ به‌سه‌ر نه‌قڵ..
عه‌قڵ ده‌زانێ چى باشه‌، عه‌قڵ ده‌زانێ چى خراپه‌، ئه‌وه‌ى باش بێت ده‌بێته‌ حه‌ڵاڵ له‌ رووى عه‌قڵه‌وه‌، ئه‌وه‌ى خراپ بێت ده‌بێته‌ حه‌رام له‌ رووى عه‌قڵه‌وه‌، جا گرنگ نییه‌ ده‌قى قورئان و سوننه‌ت هه‌یه‌ یان نا، چونكه‌ عه‌قڵ به‌ڵگه‌یه‌ به‌سه‌ر هه‌موو تاكێكى موسڵمانى موحه‌ممه‌دى، به‌ڵام ده‌قه‌ شه‌رعییه‌كان به‌ڵگه‌ن به‌ده‌ست هه‌موو موسڵمانانى موحه‌ممه‌دى.
ته‌نانه‌ت ناسینى خودایش پێویسته‌ له‌ رێگاى عه‌قڵ بێت، ئه‌گه‌رچى ده‌قه‌كانیش هه‌بن، لێره‌وه‌ ده‌ق ده‌بێته‌ دواى عه‌قڵ، خۆ ئه‌گه‌ر ده‌قێك پێچه‌وانه‌ى عه‌قڵى ساده‌ و سه‌لیم بێت، ده‌قه‌كه‌ وه‌رناگیرێت.

بنه‌ماى چواره‌م: هه‌موو موسڵمانێك ده‌چێته‌ به‌هه‌شت..
كه‌رامیزم باوه‌ڕیان به‌ فیرقه‌ى ناجى نییه‌، باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییه‌ حه‌فتا و سێ رێباز هه‌بن و تەنیا یه‌كێكیان بچێته‌ به‌هه‌شت، وه‌ك فه‌رمووده‌كه‌ هاتووه‌، ئینجا زۆربه‌ى زۆرى موسڵمانانى باوه‌ڕیان پێیه‌تى! له‌ دیدى كه‌رامیزم، هه‌موو موسڵمانێك ده‌چێته‌ به‌هه‌شت، به‌ڵام دره‌نگ و زوو، ئه‌و موسڵمانانه‌ى تاوانبارن به‌ گوناهى گه‌وره‌، تاوێك یان چه‌ند كاتێك له‌ دۆزه‌خ ده‌سووتێن، پاشان ده‌هێنرێنه‌وه‌ به‌هه‌شت، ئیدى خودا كه‌سیان له‌ سۆز و میهره‌بانیى خۆى بێ به‌ش ناكات.

بنه‌ماى پێنجه‌م: په‌یامهێنان گوناهى گه‌وره‌ ده‌كه‌ن..
بە بۆچوونی کەرامیزم، په‌یامهێنان وه‌ك هه‌ر مرۆڤێكى ئاسایى گوناهى گه‌وره‌ و گوناهى بچووك ده‌كه‌ن، قورئان و ته‌واوى كتێبه‌ پیرۆزه‌كان باس له‌ گوناه و هه‌ڵه‌ى ته‌واوى په‌یامهێنان ده‌كه‌ن، له‌ گوناهى گه‌وره‌ و ئاشكرا تا گوناهى بچووك و نهێنى. له‌ ئایه‌ته‌كانى (1-2) سوڕه‌تى (ئه‌لفه‌تح)، قورئان ده‌رباره‌ى په‌یامهێن موحه‌ممه‌د، فه‌رمووى: "ئێمه‌ كرانه‌وه‌یه‌كى ئاشكرامان بۆت كرده‌وه‌* تا خودا له‌ گوناهى رابردوو و داهاتووت خۆش بێت، نازى خۆى به‌سه‌رت ته‌واو بكات، رێنوێنیى رێگاى راستت بكات".
به‌ڵام هیچ په‌یامهێنێك درۆ له‌ گه‌یاندنى په‌یامى ئیلاهى ناكات، مه‌عسومیه‌تی په‌یامهێنان له‌ گه‌یاندنى په‌یامه‌ ئیلاهییه‌كه‌یانه‌، ئایه‌تى (67) سوڕه‌تى (ئه‌لمائیده‌) فه‌رمووى: "ئه‌ى په‌یامهێن ئه‌وه‌ى لاى په‌روه‌رینت بۆت دابه‌زیوه‌ بیگەیەنه‌، ئه‌گه‌ر وا نه‌كه‌ى، ئه‌وا په‌یامى ئه‌وت نه‌گه‌یاندووه‌، سا خودا له‌ خه‌ڵك ده‌تپارێزێت..".

بنه‌ماى شه‌شه‌م: هیچ سرووت و كارێك پێویستى به‌ نیه‌ت نییه‌..
نوێژ و رۆژوو و زه‌كات و حه‌ج، سه‌ده‌قه‌ و خێر و چاكه‌كارى پێویستیان به‌ نیه‌تهێنان نییه‌، ئه‌و رۆژه‌ى مرۆڤ دێته‌ بازنه‌ى ئیمان و ئیسلام، نیه‌تى ته‌واوى شته‌كانى بووه‌، بۆیه‌ داخڵ بووه‌، جگه‌ له‌وه‌یش نیه‌ت مه‌نزڵگاى دڵه‌، كاتێ مرۆڤ ده‌چێ ده‌ستنوێژ هه‌ڵده‌گرێ، نیه‌تى نوێژه‌، جا نوێژكردنه‌كه‌ نیه‌تى بۆچییه‌، ئه‌مه‌ زیاده‌، هه‌موو شتێكى زیادیش بۆ موسڵمان حه‌رامه‌.

بنه‌ماى حه‌وته‌م: ئیمان تەنیا به‌ زمانه‌..
پێچه‌وانه‌ى هه‌موو رێبازه‌ ئیسلامییه‌كان، لاى كه‌رامیزم ئیمان تەنیا به‌ زمانه‌، واته‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ به‌ دڵ كافر بێت، به‌ڵام به‌ زمان موسڵمان بێت، ئه‌وا هه‌ر بە موسڵمان ده‌ژمێردرێت، جگه‌ له‌وه‌یش ئه‌گه‌ر مرۆڤ به‌ دڵ و به‌ كردار كافر بێت، به‌ڵام به‌ زمان موسڵمان بێت، ئه‌وا هه‌ر بە موسڵمان ده‌ژمێردرێت. له‌ دیدى ئه‌وان زمان دواجار وته‌بێژى فه‌رمیى ئینسانه‌ به‌ كامڵى و به‌بێ به‌ش به‌شی.
ئیمان تەنیا ئیقراره‌ له ‌سه‌ره‌تا، ئه‌وه‌ى چه‌ندین جار ئیمان ده‌هێنێته‌وه‌ بۆى هه‌ژمار ناكرێـت، تەنیا ئه‌گه‌ر تووشى هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ بێـت. هه‌ر كه‌سێک به‌ زمان ئیمان به‌ خوا و به‌ په‌یامهێن بهێنێت، موسڵمانه‌ ئه‌گه‌ر كوفرى به‌ قورئان و ته‌واوى كتێبه‌ پیرۆزه‌كانیش كرد، ئیمان پێویستى به‌ مه‌عریفه‌ نییه‌، بۆ ئه‌وه‌ى بیزانى ئینجا بیخوێنیته‌وه‌.