فێربوون و کولتوور

له‌و پیاوانه‌ی سه‌ر جاده قه‌ره‌باڵغه‌کاندا که توانج ده‌گرنه کچان، سیستێمی ئه‌قڵ و لۆگیک هیچ ده‌سته‌ڵاتێکی نییه

یه‌کێک له خاسیه‌ته‌کانی هه‌ندێک تاک تووڕه‌بوونه، تووڕه‌بوونێک، که خاوه‌نی ئێستێتیک، ئێتیک و مۆڕاڵه، هه‌ریه‌ک له‌مانه به‌و تێگه‌یشتنه‌ی ئێمانوێل کانت، نه‌ک به‌و تێگه‌یشتنه هه‌ڵه باوه‌ی کۆمه‌ڵ، ته‌نیا ویستێکی باش، باشترین ویسته. ویسته‌کانی تاکیش پێویسته هه‌میشه ویستێک بن، که له خزمه‌تی کۆی گشتیی مرۆڤایه‌تییدا بن، نه‌ک به‌ ته‌نیا تاک خۆی. هه‌میشه به‌و ‌شێوه‌یه مامه‌ڵه بکه، هه‌موو کاتێک و له هه‌موو شوێنێکدا، که مرۆڤایه‌تی لە خۆتدا و له مرۆڤێکی تریشدا هه‌میشه وه‌ک ئامانج ببینیت، نه‌ک وه‌ک ئامڕاز. ئه‌مه ئه‌و ئامۆژگارییه مۆڕاڵانه‌یه‌یه، که کانت به‌بیرمان ده‌هێنێته‌وه. ئه‌و کاتانه‌ی، که مامه‌ڵه‌کانی تاکێک به‌رامبه‌رت، مامه‌ڵه‌یه‌که، که تۆی مرۆڤ وه‌ک ئامڕازێک ده‌بینێت و به‌کار ده‌هێنێت، نه‌ک وه‌ک ئامانج، ئامانجێکی مرۆڤایه‌تی، که مامه‌ڵه‌کانی له خزمه‌تی نه‌ک ته‌نیا خۆیدا، به‌ڵکوو له خزمه‌تی کۆی مرۆڤایه‌تیدا بێت، ئه‌وا تووشی ئه‌و تووڕه‌بوونه ده‌بیت، که بووه به یه‌کێک له خاسیه‌ته‌کانی تاک. تووڕه‌‌یت، چونکه مۆڕاڵ له مامه‌ڵه‌کانی به‌رامبه‌ردا نابینیت. ئێتیکانه بۆیه مامه‌ڵه‌یه‌ک ده‌بێته خاوه‌نی ڕه‌خنه‌لێگرتن، چونکه مۆڕاڵ له مامه‌ڵه‌که‌دا نییه.


یه‌کێک له کێشه‌کانی شه‌قامی کوردی و میدیاکانیان، بریتییه له تێکه‌ڵکردنی سێکسوالیتێت له‌گه‌ڵ مۆڕاڵدا. بۆ نموونه، ته‌ماشاکردنێکی سێکسییانەی کچێک، به بێ مۆڕاڵی پێناس ده‌کرێت، ئه‌کتیڤیتێتی سێکسوالانه‌ی کچێک، له‌گه‌ڵ تاکێکدا یان چه‌ندین تاکدا، دیسانه‌وه به‌بێ مۆڕاڵ پێناس ده‌کرێت. فیکه‌لێدان بۆ کچێک، که به قه‌ره‌باڵغیی ناوبازاڕدا تێده‌په‌ڕێت، به‌بێ مۆڕاڵی پێناس ده‌کرێت، ته‌ماشاکردنی کچێک به کۆ، که به بازاڕدا تێده‌په‌ڕێت، به بێ مۆڕاڵی پێناس ده‌کرێت..هتد.

 

گریمان من کچێکم به جاده‌ی مه‌وله‌ویدا تێده‌په‌ڕم، به قاچێکی ساف و لووسه‌وه، به گه‌ردنێکی ڕووتی بێگه‌رده‌وه، به مه‌مکێکی ده‌رپه‌ڕیوی وه‌ک به‌رد و که‌مه‌رێکی تونده‌وه. ئه‌م هه‌موو چاوه له‌سه‌ر منه، له‌سه‌ر هه‌ر بسته سێنتیمه‌ترێکی جه‌سته‌م، ئه‌‌م هه‌موو ئاخ و ئۆفه، ئه‌م هه‌موو فیکه‌یه...هتد.؟ هه‌ست به چی ده‌که‌م؟ وه‌ڵام: هێرشی سێکسوال. هێرشی سێکسوالیش، هێرشێکه، که ئێتیکانه ڕاپێچی به‌رده‌م کورسیی لێپێچینه‌وه ده‌کرێت، چونکه مۆڕاڵ له مامه‌ڵه‌کانیدا نییه، چونکه مۆبه، چونکه ده‌ستدرێژییه و له ویستی ئازاددا پراکتیزه ناکرێت. من ڤیدیۆی کوڕانم دیوه، که له ماڵێکدا چه‌ند کوڕێک له‌گه‌ڵ کچێکی گه‌نجدا، که ده‌شێت له‌ژێر هه‌ژده ساڵیشه‌وه بێت، سێکسوال ئه‌کتیڤن، به‌ڵام هیچ ویستێکی ئازاد له کچه‌که‌دا نابینم له پراکتیزه‌کردنی سێکسدا، به‌ڵکوو له‌لایه‌ن ئه‌و چه‌ند کوڕه‌وه مۆب ده‌کرێت و زۆری لێ ده‌کرێت، به‌بێ گوێپێدانه ئه‌وه‌ی، که کچه‌که ئازاری هه‌یه، که کچه‌که نایه‌وێت، که کچه‌که ده‌گریێ.

 

به‌ڵام ئه‌م هه‌موو ئاره‌زوو و حه‌زه له جاده‌ی مه‌وله‌وی، یان به‌رقه‌ڵا، یان هه‌ر شوێنێکی تری قه‌ره‌باڵغی ناوبازاڕ له کوردستاندا، چ مه‌رج نییه وه‌ک هێرشی سێکسوال بسه‌لمێنرێت و چ کێشه‌یه‌کی مۆڕاڵیی نییه، به‌ڵکوو سێکسییه. واته کاوسالانه حه‌ز و ئاره‌زووه سێکسییه‌کان، که ئیمپولزێک لەده‌ره‌وه بۆ ئێرێکسیۆن له‌ناو پیاواندا وه‌رده‌گرێت، فاکتۆرێکی گه‌وره‌یه له‌سه‌ر لێکه‌وتنه‌وه‌ی مامه‌ڵه‌یه‌ک.


مێشک خاوه‌نی دوو سیستێمی ڕۆشنبیرییه، یه‌کێک ئه‌قڵ و لۆگیک و ئه‌وی تریان هه‌ست. له‌و پیاوانه‌ی سه‌ر جاده قه‌ره‌باڵغه‌کاندا، که توانج ده‌گرنه کچان، سیستێمی هه‌ست تاکه بڕیارده‌ره له مامه‌ڵه‌کاندا و سیستێمی ئه‌قڵ و لۆگیک هیچ ده‌سته‌ڵاتێکی نییه، واته ناتوانێت سنورێک بۆ مامه‌ڵه‌کانی تاک دابنێت.


له‌و پیاوانه‌دا، که دان به خۆیاندا ده‌گرن و ئێتیکانه مامه‌ڵه ده‌که‌ن، سیستێمی ئه‌قڵ و هه‌ست هه‌ردووکیان پێکه‌وه ده‌ست له‌ناو ده‌ست کار ده‌که‌ن، واته خاوه‌نی پێکه‌وه‌کارکردنن. ئه‌مه‌ش به واتای ئه‌وه نییه، که ئه‌م پیاوانه ئاره‌زوویان نییه، یاخود کچێکی جوان نایانجوڵێنێت، نه‌خێر به‌پێچه‌وانه‌وه، ئه‌م پیاوانه ده‌شێت ئه‌‌گه‌ر ئاره‌زوویان زیاتر نه‌بێت، ئه‌وا که‌متر نییه له‌و پیاوانه‌ی که فیکه بۆ کچان لێ ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌مان سیستێمی ئه‌قڵیان پێکه‌وه له‌گه‌ڵ سیستێمی هه‌ستیاندا کار ده‌کات.


وێڕای هه‌موو ئه‌م فاکتۆرانه، که‌چی توانج و فیکه و هێرشی به کۆی سێکسوالییانه بریتییه له پرۆسه‌یه‌کی فێربوون، به‌شێک له سروشتی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ. ئه‌م دیارده‌یه درێژه‌ی هه‌یه و ده‌گاته ئاینده، چونکه وه‌ک هه‌وا وه‌هایه، که تاک له‌و سروشته‌دا هه‌ڵیده‌مژێت. به‌م شێوه‌یه توانج و فیکه‌لێدان بۆ کچان ده‌بێته کولتوور.


یه‌هووده‌کان خاوه‌نی جۆرێک دیارده‌ی ترن، که له‌گه‌ڵ هه‌وادا هه‌ڵیده‌مژن، ئه‌ویش بریتییه له ئینته‌رێسه‌ی زانین، یاخود ویست و خۆشه‌ویستی بۆ زانین، هه‌ر بۆیه له ئاینده‌دا به‌شێکی گه‌وره‌ی یه‌هووده‌کان گه‌وره زانایان لێ ده‌رده‌چێت، ئه‌‌مه‌ش به‌و واتایه نییه که کورد نه‌توانێت بزانێت، نه‌خێر، کوردیش وه‌ک هه‌موو مرۆڤه‌کانی تری جیهان خاوه‌نی مێشکه، به‌ڵام ئه‌م مێشکه پێویسته بزانرێت، چۆن فێر ده‌بێت و چۆن به‌کار دێت. نه‌بوونی زانیاری له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی کارکردنی مێشک، ده‌بێته هۆی لێکه‌وتنه‌وه‌ی به‌رهه‌منه‌هێنانی ئه‌قڵ و بیری گه‌وره.


له ڕێگای زمانه‌وه ده‌توانرێت مێشک به‌کار بهێنرێت، له ڕێگای زمانه‌وه ده‌توانرێت فێر بین، له ڕێگای زمانه‌وه ده‌توانرێت بیر بکه‌ینه‌وه. هه‌موو ئه‌و مامه‌ڵانه‌ی، که له‌گه‌ڵ هه‌وادا هه‌ڵیده‌مژین، بریتییه له ناوه‌ڕۆکه‌کانی نائاگایی. واته دیارده‌یه‌ک، خوویه‌ک، کارێک، وته‌یه‌ک، دابونه‌ریتێک ...هتد، که ئاگایانه ڕوو ده‌ده‌ن، مرۆڤ له منداڵییدا نائاگایانه وه‌ریده‌گرێت و له ئاینده‌دا ئه‌ویش که گه‌وره بوو، به‌ هه‌مان شێوه پراکتیزه‌ی ده‌کات، هه‌ر بۆ نموونه، ئه‌و توانج و ته‌شه‌ر و هێرشه سێکسییه‌ی جاده‌کانی کوردستان، منداڵ له منداڵییه‌وه نائاگایانه وه‌ری ده‌گرێت و فێری ده‌بێت، له ئاینده‌دا، وه‌ک گه‌نجه‌کانی تری پێش خۆی مامه‌ڵه ده‌کات. یاخود له سه‌دا نه‌وه‌ت و نۆی تاکی کورد، که قسه‌ ده‌کات به: وه‌ڵڵا بڵێم چیی، وه‌ڵڵا ئیتر ئاوها ....هتد. ده‌ست پێده‌کات. ئه‌مانه خاوه‌نی زمانێکی ده‌وڵه‌مه‌ند نین، ئه‌و زمانه‌ی، که له منداڵیدا فێری بوون هی ئه‌وه‌یه، که له یه‌کتری بگه‌ین، نه‌ک بیری پێ بکه‌ینه‌وه و ئه‌قڵی نوێی پێ به‌رهه‌م بهێنین.


بۆ ئه‌وه‌ی دیارده‌ی توانج و ته‌شه‌ر و هێرشی سێکسی نه‌مێنێت، پێویسته ناوه‌ڕۆکه‌کانی نائاگایی بگۆڕدرێت، واته مرۆڤه گه‌ییوه‌کان، گه‌وره‌کان مامه‌ڵه‌یه‌کی تر بکه‌ن، هه‌تاوه‌کوو منداڵان ئه‌و مامه‌ڵه نوێیه ببینن. پێویسته هه‌موو تاکێک کچ بێت یان کوڕ، خاوه‌نی ئازادیی سێکسوال بێت، هه‌تاوه‌کوو له ئاینده‌دا به کۆ، به شێوه‌ی مۆبکردن هێرش نه‌که‌نه سه‌ر کچێک، به‌ڵکوو ته‌ماشاکردنه‌کانی ئاینده، وته‌کانی ئاینده بۆ کۆمپلیمێنت بێت، واته بۆ پیاهه‌ڵدانێکی شایستانه، ئه‌وسا کچان سوپاسی کۆمپلیمێنته‌کان ده‌که‌ن، نه‌ک تووڕه‌ بن.


له‌و کولتووره‌دا بۆ ته‌ماشاکردن، کار به یاسا ماتماتیکییه‌کانی ئاده‌م سمیس ده‌کرێت، واته کۆیه‌ک ته‌ماشای کچێک ده‌که‌ن و هه‌ریه‌که‌یان تێده‌کۆشن بۆ خۆیان، واته هه‌ریه‌که ده‌یه‌وێت کچه‌که‌ی بۆ خۆی هه‌بێت، له‌کاتێکدا ئه‌و بازاڕه پڕی کچی تره. به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو تاکه‌کانی گرۆیه‌ک هه‌ریه‌که و ته‌ماشای کچێک بکات بۆ خۆی، نه‌ک هه‌موو پێکه‌وه، یه‌ک کچی دیاریکراو، ئه‌وا هیچ له‌م تووڕه‌بوونه‌ی کچان ڕوو نادات. کچانی تریش، که پیاوان سه‌یریان ده‌که‌ن، هه‌ست به خۆشی ده‌که‌ن، هه‌ر پیاوه و چاوی لای کچێکه، به‌م شێوه‌یه هیچ که‌س نابینێت، که ئێستا و ئالێره‌دا ئه‌م هه‌موو حه‌زه سێکسییه ئه‌کتیڤه، چونکه حه‌زه‌کان و ته‌ماشاکان وه‌ک ڕووناکیی خۆر دابه‌ش کراون.