كه‌شتییه‌كه‌ی كه‌ركووك كه‌ی له‌نگه‌ر ده‌گرێت؟

8

جوگرافیای قه‌یرانه‌كه‌
(له‌ ویلایه‌ته‌وه‌ بۆ شارێك)
ریشه‌ی پرسی كه‌ركووك، وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێ دا، بۆ یه‌ك سه‌ده‌ به‌ر له‌ ئێستا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. پێشتر گوتمان ویلایه‌تی مووسڵ (كه‌ركووك یه‌كێك بوو له‌ سێ سنجه‌قی ویلایه‌ته‌كه‌)، خاڵی ناكۆكی بوو له‌نێوان كۆماری تازه‌ دامه‌زراوی توركیا، كه‌ مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك دایمه‌زراند و ده‌سه‌ڵاتی به‌ریتانیای داگیركه‌ر، كه‌ ده‌ستی به‌سه‌ر عێراقدا گرتبوو. به‌رله‌وه‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ بخرێته‌ سه‌ر شانشینی عێراق، كورد هه‌ر زوو به‌ره‌نگاری به‌ریتانیای داگیركه‌ر بوونه‌وه‌، داوای دامه‌زراندنی شانشین (مه‌مله‌كه‌ت)ی كوردستانیان كرد. ئه‌و مه‌مله‌كه‌تی كوردستانه‌ی كورد داوای ده‌كرد، كه‌ركووك ده‌ڤه‌رێكی سه‌ره‌كیی بوو. ره‌نگه‌ لێره‌دا پێویست نه‌بێت. كه‌ به‌درێژی باسی سه‌ره‌نجامی خواست و داوای كورد بده‌ین، كه‌ چۆن به‌ریتانیا، پاشان حكوومه‌تی عێراق، به‌ره‌و رووی خواست و داوای كورد بوونه‌وه‌. به‌م جۆره‌ ریشه‌ی قه‌یرانه‌كه‌ له‌ ململانێیه‌ك له‌باره‌ی ویلایه‌تی مووسڵه‌وه‌ گۆڕا بۆ ململانێ له‌باره‌ی چاره‌نووسی باشووری كوردستانه‌وه‌ (كه‌ پاشتر به‌ كوردستانی عێراق ناسرا).


به‌رپرسانی به‌ریتانیا میكانیزمێكیان ئه‌رێ كرد، بۆ په‌یوه‌ستبوونی ده‌وڵه‌تی عێراق به‌ ماف و خواستی كورد و به‌دیهێنانی ئاستێك له‌و مافه‌ی كه‌ به‌وردی دیاری نه‌كرا، هه‌ڵبه‌ت له‌و مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییانه‌ی كورد له‌ چواچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا داوای ده‌كردن. به‌ ئه‌ندازه‌ی به‌ده‌نگه‌وه‌هاتنی حكوومه‌تی عێراق و تێگه‌یشتنی له‌ ماف و پرسی كورد، تا راده‌یه‌ك ماف و خواستی كوردی سه‌لماندووه‌، پێ به‌ پێ ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی عێراق له‌ سه‌رده‌م و قۆناغی جیاجیادا، هه‌وڵی داوه‌ ته‌نگ به‌ مافی به‌ده‌ستهاتووی كورد هه‌ڵبچنێت و تا (ئاو له‌ دووی بێڵی چووبێت)، مافی كوردی كه‌م و به‌رته‌سك كردووه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌رده‌م پاڵی به‌ كورده‌وه‌ ناوه‌، كه‌ یاخی بێت و بچێته‌ به‌ره‌ی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌، كه‌ هه‌ندێك جار شێوه‌ی یاخیبوونی مه‌ده‌نی و خۆپیشاندان و راپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ریی به‌خۆوه‌ دیوه‌، دوای بێئومێدبوونیشی، په‌نای بۆ زنجیره‌یه‌ك شۆڕشی نه‌پساوه‌ دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی عێراق، بردووه‌.


ده‌وڵه‌تی عێراقیش له‌ هه‌ردوو سه‌رده‌می پاشایه‌تی و كۆماریدا، پشتیوانیی سیاسی و لۆژستیی له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی هه‌رێمی و لایه‌نانی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی شۆڕشه‌كانی كورد و مل نه‌دان بۆ خواستی نه‌ته‌وه‌ییانه‌ی كورد، به‌ده‌ست هێناوه‌. له‌ هه‌موو گه‌ڕ و قۆناغێكی دانوستاندنی نێوان سه‌ركردایه‌تیی شۆڕشی كوردستان و حكوومه‌ته‌كانی عێراقدا، سنووری كوردستان هه‌رده‌م یه‌كێك بووه‌ له‌ خاڵه‌كانی ناكۆكیی نێوانیان، كه‌ به‌ چاره‌سه‌رێك نه‌گه‌یشتوون هه‌ردوو لا پێی رازی بن. پاشه‌كشه‌كردن و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی لایه‌نی حكوومه‌تی عێراق له‌ جێبه‌جێكردنی خاڵه‌كانی هه‌موو ئه‌و رێككه‌وتننامانه‌ی له‌نێوان هه‌ردوو لا واژۆ ده‌كران، ده‌بووه‌ هه‌وێنی دووباره‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی ململانێ، له‌دوای گه‌ڕێكی دوور و درێژی دانوستاندنی نێوان هه‌ردوو لا، شۆڕش و پێكدادان ده‌ستی پێ ده‌كرده‌وه‌. هه‌میشه‌ش پرسی كه‌ركووك له‌نێو جغزی ململانێی نێوان هه‌ردوو لادا بووه‌.

 

چاره‌سه‌ری نیوه‌چڵ
(په‌رتكردنی جوگرافیا)
كه‌ركووك پرسێكی نیشتمانی و مرۆڤایه‌تیشه‌. به‌ چه‌ندین ئاستدا په‌ل ده‌هاوێت و ره‌هه‌ندی خۆی هه‌یه‌. وه‌ك هه‌ر پرسێكی نیشتمانی و مرۆڤایه‌تی، پێویستی به‌ چاره‌سه‌ری دادپه‌روه‌رانه‌ هه‌یه‌. هه‌نگاوی نیوه‌چڵ ئه‌م كێشه‌یه‌ چاره‌سه‌ر ناكات، نه‌خاسمه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ساڵانی حه‌فتای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا چاره‌سه‌ری نیوه‌چڵمان دیت، كه‌ پیاده‌ كرا، پارێزگاكه‌ په‌رت كرا و نیوه‌ی رووبه‌ری كه‌ركووك خرایه‌ سه‌ر پارێزگاكانی دیكه‌. پێم وا نییه‌ پێویست به‌وه‌ بكات بڵێین، كه‌ گۆڕینی نه‌خشه‌ی كارگێڕیی كه‌ركووك له‌ ساڵی 1976دا به‌ ئامانج و خواستی ئه‌رێنی بووبێت، به‌ڵكوو دوایین ئامانج و مه‌به‌ستی، گۆڕینی پێكهاته‌ی دانیشتووانی پارێزگاكه‌ بووه‌، به‌و چه‌شنه‌ی له‌گه‌ڵ پلان و به‌رنامه‌ی ئه‌وسای حكوومه‌تی عێراقدا بگونجێت، كه‌ ئامانجی دابڕینی پارێزگای كه‌ركووك بووه‌ له‌ جوگرافیای ره‌سه‌ن و خۆماڵی و خۆجێییانه‌ی خۆی، كه‌ باشووری كوردستانه‌.


به‌ڵگه‌نامه‌ و ژێده‌ری په‌یوه‌ندیدار به‌م پرسه‌ ده‌ڵێن، حكوومه‌تی عێراق بیرۆكه‌ی ئیداره‌ی هاوبه‌شی بۆ كه‌ركووك خسته‌ روو، به‌ مه‌رجێك سه‌ر به‌ ناوه‌ند بێت، هه‌روه‌ها بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی شاره‌كه‌، به‌شی رۆژهه‌ڵاتی (چۆمی خاسه‌) سه‌ر به‌ كوردستان و به‌شی رۆژاواش سه‌ر به‌ ناوه‌ند بێت. ئه‌م پێشنیارانه‌ شاندی دانوستاندكاری حكوومه‌تی عێراق خستییه‌ به‌رده‌م سه‌ركردایه‌تیی كوردستان، به‌ر له‌ دووباره‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌ ساڵی 1974دا له‌نێوان هه‌ردوو لا. به‌ بڕوای من ئه‌مانه‌ چاره‌سه‌ری نیوه‌چڵن، كه‌ركووكیش وه‌ك هه‌ر پارێزگایه‌كی دیكه‌، ده‌بێ به‌ چاره‌سه‌رێكی یه‌كجاره‌كی و گشتگیر سه‌باره‌ت به‌ دۆخی كارگێڕییه‌كه‌ی بگات. چاره‌سه‌ری نیوه‌چڵ ده‌ردی ئه‌م پارێزگایه‌ تیمار ناكات.


راستییه‌كی تاڵ هه‌یه‌، كه‌ ده‌بێ دووپات بكرێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌و حكوومه‌تانه‌ی عێراق، كه‌ دوا به‌دوای یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی وڵاته‌كه‌یان گرتووه‌ته‌ ده‌ست، له‌ چاره‌سه‌ركردنی پرسی كوردستان له‌ عێراقدا، راستگۆ و سه‌رڕاست نه‌بوون. ئه‌و پرسه‌ی، له‌ ئاكامی چاره‌سه‌رنه‌كردنی، زیان و قوربانییه‌كی زۆری به‌ عێراق و گه‌لی كوردستان گه‌یاندووه‌. ره‌نگه‌ دوایین نموونه‌ی ئاماده‌نه‌بوونی حكوومه‌تی عێراق و مكوڕنه‌بوونی له‌ چاره‌سه‌ركردنی پرسی كوردستان (دۆزی كورد له‌ عێراقدا)، جێبه‌جێنه‌كردنی ئه‌و ماددانه‌ی ده‌ستووری ساڵی 2005ی عێراقه‌، كه‌ تایبه‌تن به‌ مافی كورد و خه‌ڵكی كوردستان.

 

مادده‌ی 140 و ئاسته‌نگی به‌رده‌می
له‌ درێژه‌ی باسه‌كه‌ی بڕگه‌ی پێشوومان، جێی خۆیه‌تی ئاماژه‌ به‌ مادده‌ی 140ی ده‌ستووری عێراق بكه‌ین، كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی له‌ مادده‌ی 58ی یاسای كاتیی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌. ئه‌م مادده‌یه‌ نه‌خشه‌ڕێیه‌كی بۆ چاره‌سه‌ركردنی سنووری نێوان هه‌رێمی كوردستانی عێراق و ناوچه‌كانی دیكه‌ی عێراق داناوه‌. كه‌چی ئه‌و حكوومه‌تانه‌ی له‌ دوای ساڵی 2003وه‌ هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختی ده‌سه‌ڵات له‌ به‌غدا، هاوشێوه‌ی حكوومه‌ته‌كانی پێش خۆیان، ملیان بۆ چاره‌سه‌ركردنی پرسی سنووری هه‌رێمی كوردستان نه‌دا، كه‌ركووكیش ده‌كه‌وێته‌ ناوجه‌رگه‌ی ئه‌م پرسی دیاریكردنی سنووری هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌. پرسی كه‌ركووك مۆڵەق و بێ چاره‌سه‌ر مایه‌وه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی ده‌ستوور نه‌خشه‌ڕێیه‌كی زۆر روون و ره‌وانی بۆ چاره‌سه‌ركردنی، كێشاوه‌.


مادده‌ی 140 باسی ئاساییكردنه‌وه‌ی ره‌وشی كه‌ركووك و هه‌موو ناوچه‌كانی جێ ناكۆك ده‌كات (زاراوه‌ی- ناوچه‌ی جێ ناكۆك- له‌ ده‌قی ده‌ستووری عێراقدا هاتووه‌)، لیژنه‌یه‌كی باڵا له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌ له‌پاڵ چه‌ند لیژنه‌یه‌كی لاوه‌كی، بۆ پیاده‌كردنی مادده‌ی 140 پێك هێندران، ئه‌م لیژنانه‌ ده‌ستیان به‌ كاری خۆیان كرد. لیژنه‌كانی تایبه‌ت به‌ پیاده‌كردنی ئه‌و مادده‌یه‌ی ده‌ستووری عێراق، به‌شێكی باشیان له‌ یه‌كه‌مین بڕگه‌ی مادده‌كه‌، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ئاساییكردنه‌وه‌، جێبه‌جێ كرد، هاوشانی كاری لیژنه‌كانی جێبه‌جێكردنی مادده‌ی 140، (ده‌سته‌ی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی موڵكایه‌تی)ش دامه‌زرا. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ دامه‌زرا، تا كێشه‌ی زه‌وتكردن و داگیركردنی موڵك و خانووی هه‌زاران كه‌س له‌ خه‌ڵكی عێراق چاره‌سه‌ر بكات، كه‌ موڵك و خانوویان به‌ بڕیاری سته‌مكارانه‌ی سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی حزبی به‌عس (1968- 2003) لێ زه‌وت و داگیر كرابوو. كاری ئه‌م ده‌سته‌یه‌ سه‌رله‌به‌ری جوگرافیای عێراقی ده‌گرته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی چڕیش كه‌ركووك و ناوچه‌كانی دیكه‌ی كوردستانی ده‌گرته‌وه‌.
جێی خۆیه‌تی لێره‌دا ده‌قی مادده‌ی 140ی ده‌ستووری عێراق بڵاو بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ بریتییه‌ له‌ نه‌خشه‌ڕێیه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی پرسی سنووری هه‌رێمی كوردستانی عێراق:

مادده‌ی 140
یه‌كه‌م: ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن ئه‌و هه‌نگاوانه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ، كه‌ بۆ ته‌واوكردنی پێداویستیی هه‌موو بڕگه‌كانی مادده‌ی (58) له‌ یاسای به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی عێراق بۆ قۆناغی راگواسته‌ پێویستن.
دووه‌م: ئه‌و به‌رپرسایه‌تییه‌ی له‌ ئه‌ستۆی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن له‌ حكوومه‌تی راگواسته‌دا بوو، كه‌ به‌ ده‌ق له‌ مادده‌ی (58)ی یاسای به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی عێراق بۆ قۆناغی راگواسته‌دا هاتووه‌، درێژ ده‌بێته‌وه‌ و به‌رده‌وام ده‌بێت بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی جێبه‌جێكردن، كه‌ به‌گوێره‌ی ئه‌م ده‌ستووره‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت، به‌ مه‌رجێك كه‌ به‌ته‌واوی (ئاساییكردنه‌وه‌، سه‌رژمێری و گشتپرسی له‌ كه‌ركووك و ناوچه‌كانی دیكه‌ی جێناكۆك بۆ دیاریكردنی ویستی هاووڵاتییانی، كۆتاییان پێ بێت) جێبه‌جێ بكرێت، له‌ ماوه‌یه‌كدا ئه‌و په‌ڕه‌كه‌ی سی و یه‌كی مانگی كانوونی یه‌كه‌می ساڵی دوو هه‌زار و حه‌وت ده‌بێت.

سه‌رنج: ئه‌م بابه‌ته‌ پێشتر به‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌ ژماره‌ (37)ی گۆڤاری (كركوك الیوم) له‌ ئایاری 2019دا بڵاو بووه‌ته‌وه‌.