خیانه‌ت له به‌ره‌به‌یانی مێژووى كورده‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

22

ده‌وڵه‌تى فه‌زڵه‌وى:
زاراوه‌ى (فه‌زڵه‌وی) كه‌ ناوى ئه‌م حكوومه‌ته‌ى لێ وه‌رگیراوه‌، له‌ ناوى (ئه‌بولحه‌سه‌نى فه‌زڵه‌وی) دامه‌زرێنه‌رى حكوومه‌ته‌كه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستى سه‌ده‌ى دوانزه‌یه‌می زاینى وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌ك ‌و سه‌رۆكێكى دیارى ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ناوى چووه‌ تۆماره‌كانی مێژووه‌وه‌. پێگه‌ی ئه‌م حكوومه‌ته‌كه‌ش باشوورى هه‌رێمی لوڕستان بوو كه‌ له‌ چه‌ندین شار و مه‌ڵبه‌ندی بازرگانى پێكهاتبوون. وه‌ك شاره‌كانی (لوڕ، ئیره‌ج، عه‌رووج، لۆردكان). شاری (لوڕ)یش مه‌ڵبه‌ندی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بوو كه‌ دانیشتووانه‌كه‌ی له‌ كورده‌ لوڕه‌كان بوون، بۆیه‌ هه‌رێمه‌كه‌ وه‌ك به‌شێكی كوردستان و شاره‌كانیشی وه‌ك چه‌ندین مه‌ڵبه‌ندی كوردنشین ناسرابوون. ئه‌مه‌ و مێژووى ده‌سه‌ڵاتدارێتى ئه‌م حكوومه‌ته‌ش كه‌وتبووه‌ نێوان ساڵانى 1104-1422 كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا نزیك به‌ 15 ئه‌ندامى بنه‌ماڵه‌ی فه‌زڵه‌وی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك گه‌یشتنه‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات.


خیانه‌ت له‌ حكوومه‌تی فه‌زڵه‌ویدا:
له‌نێو ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌شدا خیانه‌ت و خیانه‌تكار بوونى هه‌بوو. به‌شێكی به‌ سیاسی كرابوو، به‌شێكیشی ده‌قاوده‌ق وه‌ك خیانه‌ت ده‌ركه‌وت. ئه‌وانه‌ی به‌ سیاسی كرابوون، هه‌وڵى ئه‌و میرانه‌ی فه‌زڵه‌وی بوو تا له‌ ئه‌نجامی ملكه‌چسیان بۆ داگیركه‌رانی خاكه‌كه‌یان، له‌ ده‌سه‌ڵات بمێننه‌وه‌. ئه‌وانه‌شی وه‌ك خیانه‌ت ده‌ركه‌وتن، هه‌وڵى ئه‌و میرانه‌ و ئه‌ندامانه‌ی بنه‌ماڵه‌ی فه‌زڵه‌وی بوو، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای نه‌یارانی كورد، بۆ لێدانى حكوومه‌تى خورشیدی هاونه‌ته‌وه‌ و هاوئاین و هاوسێیان تا به‌ هۆز و تیره‌كانی كورد ده‌گات له‌و قۆناغه‌دا. سوودمه‌ندی ئه‌و تێكدانه‌ش ته‌نیا نه‌یارانی كورد و خاكی كوردستان بوون له‌سه‌ر حیسابی حكوومه‌تی فه‌زڵه‌وی و خاكی كوردستان. یه‌كه‌مین كاری خیانه‌تكاریش ملكه‌چی (ئه‌بوتاهیرى كوڕى محه‌مه‌د) بوو بۆ سه‌لغه‌رییه‌كان و گوێڕایه‌ڵى بۆ (سه‌لغه‌رى كوڕى مه‌ود)ى دامه‌زرێنه‌رى حكوومه‌تى سه‌لغه‌ری له‌ لێدانى هۆزى شونكاره‌ى كوردى له‌ هه‌رێمی فارس. كاره‌كه‌ش ئه‌نجام درا كاتێك ئه‌بو تاهیر شاڵاوێكی بۆ سه‌ر هۆزه‌ كوردییه‌ ئه‌نجام دا و زیانی گیانی و مادی پێگه‌یاندن. ئامانج له‌و كاری ئه‌بو تاهیریش دانپێدانانی میرى سه‌لغه‌ری بوو به‌ مانه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یدا، له‌كاتێكدا حكوومه‌تی سه‌لغه‌ری دواى حكوومه‌تی فه‌زڵه‌وی ده‌ركه‌وت و بوونى خۆی سه‌لماند.


كارى دووه‌مى خیانه‌تكاریش به‌ پێوه‌ری سیاسی، ملكه‌چى (هه‌زار ئه‌سپ) میری ئه‌م حكوومه‌ته‌ بوو بۆ (غیاسه‌دینى سوڵتانی خوارزم)، كاتێك خوارزمییه‌كان له‌ ساڵی 1195 په‌لامارى لوڕستانی دا. له‌و ڕووداوه‌شدا (هه‌زار ئه‌سپ) میری فه‌وڵه‌وی له‌پێناو مانه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی، ئاماده‌ بوو كچه‌كه‌ى خۆى بدات به‌ غیاسه‌دین! (ته‌كله‌ی كوڕى هه‌زار ئه‌سپ) ئاماده‌ بوو وه‌ك باوكی ملكه‌چى بۆ خوارزمییه‌كان رابگه‌یه‌نێت تا له‌ حكوومه‌تی خورشیدی بدات! ئه‌و كاره‌ش به‌ ئه‌نجام گه‌یشت و خوارزمییه‌كان پشتیوانییان له‌و هه‌وڵه‌ى (ته‌كله‌) كرد، كاتێك له‌ ساڵى 1248دا په‌لامارى (به‌دره‌دین مه‌سعوود)ى فه‌رمانڕه‌واى خورشیدییه‌كانی دا ‌و چه‌ند ناوچه‌یه‌كى لێ داگیر كردن. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و پشتیوانییه‌ی خوارزمییه‌كانیش بۆ میرى فه‌زڵه‌وی، (ته‌كله‌) ئاماده‌ بوو هاوكاری سوپاى خوارزمییه‌كان بكات بۆ لێدانى سوپایه‌كی مه‌غۆله‌كان له‌ ساڵى 1222دا. كاتێكیش ده‌سه‌ڵاتى خوارزمییه‌كان له‌ ساڵی 1231 له‌لایه‌ن مه‌غۆله‌كانه‌وه‌ كۆتایى پێ هات، (ته‌كله‌) بۆ مانه‌وه‌ی هێزى خۆی و ده‌ستڕۆیشتوویی به‌سه‌ر خورشیدییه‌كاندا له‌ ساڵی (125دا، ملكه‌چى بۆ (هۆلاكۆخانى مه‌غۆل) ڕاگه‌یاند. به‌هۆى ئه‌و كاره‌شیه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات مایه‌وه‌.


ڕووداوی سه‌رنجڕاكێش له‌و كاره‌ی (ته‌كله‌)دا ئه‌وه‌بوو كاتێك هۆلاكۆ بڕیاری كوشتنى (موسته‌عسم بیلا)ى دوایه‌مین خه‌لیفه‌ى عه‌باسییه‌كانى له‌ ساڵى 1258 دا، (ته‌كله‌) ناڕه‌زایى ده‌ربڕى ‌و ڕه‌خنه‌ى له‌ هۆلاكۆ گرت له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ی. ئه‌وه‌ش وایكرد له‌لایه‌ن مه‌غۆله‌كانه‌وه‌ ده‌ستگیر بكرێت ‌و شاڵاوێكى كاولكارى گه‌وره‌ش بۆ هه‌رێمى لوڕستان ئه‌نجام بده‌ن. له‌كاتێكدا ئه‌و پێشتر هاوكاری مه‌غۆله‌كانی كردبوو بۆ لێدانی ده‌وڵه‌تى خورشیدی هاوسێی! له‌وانه‌ش سه‌رنجڕاكێشتر كاتێك (ته‌كله‌) له‌لایه‌ن مه‌غۆله‌كانه‌وه‌ كوژرا، (شه‌مسه‌دینى كوڕى ئالب ئارگۆن) له‌ بنه‌ماڵه‌ی فه‌زڵه‌وی ملكه‌چی بۆ مه‌غۆله‌كان ڕاگه‌یاند و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی (ته‌كله‌)ى له‌ مه‌غۆله‌كان به‌ هه‌وڵێكی نه‌زۆك ناو برد!


دواى دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى موزه‌فه‌رییه‌ له‌ ساڵى 1393 و له‌ ئێران (په‌شنه‌گى كوڕى یوسف شا) ملكه‌چى بۆ (موباڕه‌زه‌دینى موزه‌فه‌رى) ڕاگه‌یاند، له‌كاتێكدا پێشتر (نوور ئه‌لوه‌ردى كوڕى موزه‌فه‌ردین)ى فه‌رمانڕه‌واى فه‌زڵه‌وی بۆ به‌رگرتن له‌و سیاسه‌ته‌ فراوانخوازییه‌ى موزه‌فه‌رییه‌كان و دژایه‌تیكردن و له‌ شه‌ڕێكى نابه‌رامبه‌ردا كوژرا. ئه‌وه‌ش به‌و واتایه‌ی میرێكی فه‌زڵه‌وی ملكه‌چی بۆ ده‌سه‌ڵاتداری ده‌وڵه‌تێك ڕاگه‌یاند كه‌ پێشتر شاڵاوێكی داگیركارییان بۆ سه‌ر خاكی لوڕستان ئه‌نجام دابوو و میرێكى فه‌زڵه‌وییان كوشتبوو! ئامانج له‌ كاره‌ش مانه‌وه‌ی بوو له‌ ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام نه‌ك وه‌ك میری فه‌زڵه‌وی، به‌ڵكو وه‌ك فه‌رمانڕه‌وای ده‌وڵه‌تى موزه‌فه‌رى له‌ هه‌رێمی لوڕستان!


كاتێكیش ته‌یمووری له‌نگ ده‌وڵه‌تى ته‌یمووری له‌سه‌ر خاكی ئێران ڕاگه‌یاند، ئه‌حمه‌دى كورى په‌شنه‌گى فه‌رمانڕه‌واى فه‌زڵه‌وی ملكه‌چى بۆ ته‌یمووی له‌نگ ڕاگه‌یاند تا له‌ ده‌سه‌ڵات بمێنێته‌وه‌. كاتێكیش ته‌یموور له‌نگ كۆچی دوایی كرد، میرزا شاهروخ كوڕى ته‌یموورى له‌نگ سوپایه‌كى له‌ ژێر سه‌ركردایه‌تى میرزا سوڵتان ئیبراهیمى كوڕى نارده‌ سه‌ر هه‌رێمى لوڕستان و له‌ شه‌ڕێكى گه‌وره‌دا، غیاسه‌دین كوڕى كاوس كوڕى هوشه‌نگی ده‌سه‌ڵاتدارى حكوومه‌ته‌كه‌ى به‌دیل گرت ‌و كوشتى. به‌وه‌ش كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتى بنه‌ماڵه‌ی (فه‌زڵه‌وی) هێنا له‌و به‌شه‌ى هه‌رێمی لوڕستان. لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ زۆرینه‌ی میره‌كانی فه‌زڵه‌وی ته‌نیا له‌پێناو مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵات، ملكه‌چییان بۆ ئه‌و هێزانه‌ ڕاگه‌یاند كه‌ دواى خۆیان بوونه‌ ده‌سه‌ڵاتدار و هێزى ناوچه‌یی به‌سه‌ر خاكی ئێران و كوردستانه‌وه‌!

 

ئەم ئیمەیڵە پارێزراوە لە سپام, پێویستە جاڤا سکریپت چالاک بکەیت بۆ بینینی.

​سه‌رچاوه‌كان:
1. علا‌والدین عگا‌و الملك الجوینی: جهانگشاى
2.شرفخان بدلیسی: شرفنامه‌.
3.محمد امین زه‌كی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.