پراگ و كراكۆڤ

ئاسەواری قۆناغی داگیرکاری دەسڕنەوە

یه‌كه‌م جارم بوو بڕۆم بۆ شاری كراكۆڤ، كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ شاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی پۆلۆنیا و ئه‌وروپا داده‌نرێت، به‌شبه‌حاڵی خۆم، ده‌مێك بوو ده‌موویست سه‌ردانی كراكۆڤ بكه‌م، له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌وه‌ ئاره‌زووم بوو له‌نزیكه‌وه‌ ئاشنای چالاكیی كولتووری و شوێنه‌واره‌ مێژووییه‌كانی ئه‌و شاره‌ ببم، به‌ڵام هه‌رچه‌ند نه‌خشه‌ و پلانم بۆ سه‌ردانی ئه‌و شاره‌ داده‌نا و خۆم ئاماده‌ ده‌كرد، له‌ناكاودا شتێك ده‌هاته‌ پێشێ، یان شتێك ڕووی ده‌دا، نه‌خشه‌ و پلانی سه‌فه‌ره‌كه‌ی لێ تێك ده‌دام، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان كه‌ به‌ڵێنم به‌ خۆم دا پشوویه‌كی ته‌واو به‌ خۆم ڕا ببینم، بڕیارم دا: ئه‌م هاوینه‌ ده‌رفه‌ته‌، نابێت ئه‌م ده‌رفه‌تی پشووی هاوینه‌م له‌ده‌ست بچێت، بۆیه‌ سه‌ردانی دوو شارم كرد، پراگ و كراكۆڤ، كه‌ هه‌ردووكیان له‌ ڕووی كولتوور و هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و مێژووه‌وه‌، بۆ من گرنگ بوون.


به‌ر له‌ هه‌موو شتێك، ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم پراگ یه‌كێكه‌ له‌و شاره‌ ده‌گمه‌نانه‌ی سه‌نتڕاڵی ئه‌وروپا، كه‌ ساڵانی جه‌نگی دووه‌می جیهان كه‌مترین زیانی به‌ركه‌وت، ئه‌و شاره‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ی زۆربه‌ی پێته‌خت و شاره‌كانی تری سه‌نتراڵی ئه‌ورپا، كه‌ به‌ بۆمبباران خاپوور كران، پراگ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ به‌رلین و وارشۆ زیانی به‌رنه‌كه‌وت و وه‌كوو خۆی مایه‌وه‌ و شوێنه‌واری كۆن و كۆشك و ته‌لاره‌كانی وه‌كوو خۆیان پارێزراون، هه‌ر بۆیه‌ ئێستا، یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ هه‌ره‌ جوانه‌كانی ئه‌وروپا، ڕۆژانه‌ ژماره‌یه‌كی زۆری گه‌شتیاران ڕووی تێ ده‌كه‌ن.


هه‌ر له‌ ڕۆژی یه‌كه‌مه‌وه‌، به‌ گەشتێكی خێرا، به‌ پاسی تایبه‌ت به‌ گه‌شتیاران، پراگم ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ر كرد، له‌ هه‌موو وێستگه‌یه‌ك به‌ڵه‌ده‌كه‌مان ناو و مێژووی ئه‌و شوێنه‌ی بۆ ڕوون ده‌كردینه‌وه‌، له‌ هه‌موو بۆنه‌یه‌كدا جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد، كه‌ ناوی ئه‌و شوێنه‌ له‌ سه‌رده‌می داگیركردنی سۆڤییه‌تدا، ناوێكی دیكه‌ بوو و ئه‌م ناوه‌ی ئێستا نه‌بوو، ناوه‌كان پێشتر زۆربه‌یان ڕووسی بوون، به‌ڵام ئێستا ئه‌مان، پاش خۆڕزگاركردن له‌ سیسته‌می سۆسیالیستیی بلۆكی سۆڤییه‌تی، سه‌رجه‌م ئه‌و ناو و ناونیشانانه‌یان گۆڕیوه‌. ئه‌م ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ به‌لای به‌ڵه‌ده‌كانی سه‌نته‌ری گه‌شتیارییه‌وه‌، وه‌ك پاشتر زانیم، زۆر مه‌به‌ست بوو، له‌ هه‌موو وه‌ستانێك له‌و شوێنانه‌دا جه‌ختیان له‌سه‌ر ده‌كردەوە. بۆ نموونه‌، چه‌ندین شه‌قام و گۆڕه‌پان و جێگه‌ی گرنگ هه‌بوون كه‌ پێشتر ڕووسه‌كان ناوی ڕووسییان لێ نابوو، ئه‌و ناوانه‌ ئێستا وه‌كوو خۆیان نه‌ماون، ته‌نیا یه‌كێك له‌ شه‌قامه‌ بچووكه‌كان نه‌بێت كه‌ ڕووسه‌كان ناوی پاڤلۆڤی لێ نابوو، ئه‌م ناوه‌ تاكه‌ ناوه‌، كه‌ تاكوو ئێستاش وه‌كوو خۆی ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌م شه‌قامه‌ به‌ ناوی زانای مه‌زنی ڕووسیا ئیڤان پیتروڤیچ پاڤلوڤ (1849-1936) نراوه‌، كه‌ خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌ مرۆڤایه‌تی كردووه‌. پرسیارم له‌ ڕێبه‌ری گرووپه‌كه‌مان كرد: بۆچی ناوی پاڤلۆڤتان نه‌گۆڕیوه‌؟ له‌ وه‌ڵامدا پێی گوتم: چونكه‌ پاڤلۆڤ زانایه‌كی مه‌زن بوو، ئه‌و خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌ مرۆڤایه‌تی كرد، بۆیه‌ ناوه‌كه‌ی جێگه‌ی شانازییه‌ بۆ هه‌موو كه‌سێك، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ی كه‌سانی وه‌كوو ستالین و هاوشێوه‌كانی كه‌ یه‌كه‌م كه‌س بوو ده‌بوایه‌ ئاسه‌واره‌كانی ده‌ستبه‌جێ له‌ناو ببرێن. پاڤلۆڤ شانازییه‌ بۆ مرۆڤایه‌تی، به‌ڵام ستالین به‌ غه‌یری كوشتنی ملیونه‌ها، چ شانازییه‌كی دوای خۆی به‌جێ هێشتووه‌!


پاشان هه‌ر خۆی سه‌رنجی بۆ به‌رزترین شوێنی پراگ ڕاكێشا، شوێنێك، كه‌ له‌ دوورگه‌یه‌كی بچووكی ناوه‌ڕاستی پراگه‌، به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك، كه‌ له‌ هه‌موو كه‌سێكه‌وه‌ دیاره‌، گوتی: ئه‌و كاتژمێره‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌بینیت؟ كاتژمێرێك له‌ شێوه‌ی په‌یكه‌رێكی ڕه‌مزی، وه‌كوو هێمایه‌ك بۆ كات، له‌ ترۆپكی به‌رزاییه‌كه‌دا دانراوه‌، گوتم: به‌ڵێ ده‌یبینم. گوتی: په‌یكه‌رێكی زه‌به‌لاحی ستالین له‌و شوێندا دانرابوو، په‌یكه‌ره‌كه‌ هێمایه‌ك بوو بۆ ده‌سه‌ڵاتی تۆتالیتارییانه‌ی زه‌بربه‌ده‌ستانه‌ی ستالین. چیكه‌كان خۆشییان پێدا نه‌ده‌هات، ئه‌و په‌یكه‌ره‌ ده‌ستبه‌جێ لابرا، له‌ جێگه‌ی په‌یكه‌ره‌كه‌ ئه‌و كاتژمێره‌ گه‌وره‌یه‌ دانرا، كاتژمێره‌كه‌ مانایه‌ك ده‌به‌خشێت، واته‌: زه‌مه‌ن گۆڕا.


دیاره‌ده‌یه‌كی تر سه‌رنجی ڕاكیشام، كه‌س به‌ زمانی ڕووسی نەده‌دوا، ده‌شمزانی زۆربه‌یان ڕووسی ده‌زانن، به‌رله‌وه‌ی بگه‌مه‌ پراگ، دڵم به‌وه‌ خۆش بوو كه‌ له‌وێ ده‌توانم به‌ ڕووسی له‌گه‌ڵ خه‌ڵك بدوێم، به‌و پێیه‌ی كه‌ چیك وڵاتێك بوو ژێرده‌سته‌ی سۆڤیه‌ت بوو، خوێندنی زمانی ڕووسی به‌زۆره‌ملێ بوو، خه‌ڵكی چیك دوو زمانیان ده‌زانی، ئه‌وه‌ی به‌لامه‌وه‌ سه‌یر بوو ئه‌وه‌بوو، كه‌ كه‌س به‌ زمانی ڕووسی نه‌ده‌دوا، به‌ خۆمم گوت: ده‌شێ نه‌وه‌ی نوێ ڕووسی نه‌زانن، چونكه‌ زمانی ڕووسییان له‌ قوتابخانه‌ نه‌خوێندووه‌، به‌ڵام نه‌خێر، ته‌نانه‌ت به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵ ده‌ده‌ن، نه‌ك ته‌نیا ئاسه‌واری سیاسی، ته‌نانه‌ت ئاسه‌واری كولتووریی ئه‌و قۆناخه‌ له‌ زه‌ینی نه‌وه‌ی ئێستا و نه‌وه‌كانی داهاتوویاندا نه‌هێڵن.


خه‌ڵكی كراكۆڤ به‌پێچه‌وانه‌وه‌، كه‌م تا زۆر، به‌تایبه‌تی نه‌وه‌ی كۆن، به‌ ڕووسی قسه‌یان ده‌كرد، خۆشبه‌ختانه‌ ئاشنای پرۆفیسۆرێكی جوو‌ بووم، كه‌ به‌ ڕووسییه‌كی زۆر باش قسه‌ی ده‌كرد. له‌گه‌ڵ ئه‌و پرۆفیسۆردا گه‌لێك باسی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری پۆلۆنیمان كرد، خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌ویش وه‌كوو من له‌ باسكردنی هونه‌ردا بێزار نه‌ده‌بوو.


دیاره‌ برینه‌كانی پۆلۆنییه‌كان قووڵتر و سه‌ختترن، دیدی مرۆڤانه‌شیان فراونتر و قووڵتره‌.