چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ

 4 

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی

 

دوای تێپه‌ڕبوونی بیست ساڵ به‌سه‌ر گوتاره‌كه‌ی جه‌واد سه‌لیم، ئه‌و تێبینیه‌م كاتێك بیر هاته‌وه‌ كه‌ وتارێكی (جان كۆكتۆ)م له‌باره‌ی پیكاسۆ په‌رچڤه‌ كرد، كۆكتۆ له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت: "پیكاسۆ هه‌موو ده‌م به‌دوای هاووێنه‌دا ده‌گه‌ڕا، به‌شێوه‌یه‌كی وا ده‌یدۆزییه‌وه‌، كه‌ شێوه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ی ون ده‌كرد و كاتێكیش وێنه‌كه‌ به‌و وێنه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و ڕسمی كردبوو به‌راورد ده‌كرا، هێز و گه‌وره‌ییه‌كه‌ی له‌ده‌ست ده‌دا، زۆر جار له‌و ستۆدیۆیه‌ی كه‌ پیكاسۆ تیایدا دیواربه‌ندیی شه‌ڕ و ئاشتیی ره‌سم ده‌كرد، كه‌ ده‌هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌، دنیای ده‌ره‌وه‌ به‌لاوازی و شڵه‌ژاوی دیار ده‌كه‌وت“.


دیسان له‌و ماوه‌یه‌دا جه‌برا ئیبراهیم جه‌برا، سه‌باره‌ت به‌ سوریالیزم كۆڕێكی ساز دا و مشتومڕێكی زۆری نایه‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی كه‌ بووه‌ وێردی سه‌ر زاری عێراقییه‌كان و هه‌ڵلایه‌كی گه‌وره‌ی نایه‌وه‌، كۆڕێكی دكتۆر عه‌لی وه‌ردی بوو به‌ ناونیشانی (شارستانیه‌ت و خێڵایەتی له‌ كه‌سایه‌تیی تاكی عێراقیدا).


زۆربه‌ی رۆشنبیرانی ئه‌وسا، پشتیان به‌و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییانه‌ ده‌به‌ست كه‌ له‌ زمانی ئه‌وروپاییه‌وه‌ وه‌رده‌گێڕدران، ئه‌ده‌بی فەره‌نسایی كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو، به‌تایبه‌تی به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌ندریه‌ جید، سارته‌ر، كامۆ، ئه‌نتوان دی سانت ئیكسوپری، كه‌ به‌ رێگه‌ی لوبنان و میسڕه‌وه‌ ده‌گه‌یشتن.


كۆواری ـ الكاتب المصری ـ كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو، نووسه‌ره‌ فەره‌نساییه‌كان تیایاندا ده‌نووسی. هۆكارێكی تریش ئه‌و بۆچوونه‌ بێهووده‌یه‌ بوو، كه‌ ته‌وژمه‌ ئه‌ده‌بییه‌ فەره‌نساییه‌كەی پێ ده‌ناسرایه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌دوای دووه‌م شه‌ڕی جیهانی، نووسه‌ره‌ گه‌نجه‌كانی به‌غدا ئه‌مه‌یان كردبووه‌ په‌ناگه‌یه‌ك بۆ میزاجیان، هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا حوسێن مه‌ردان دیوانی (قصائد عاریه‌)ی بڵاو كرده‌وه‌، كه‌ به‌ پێوه‌ری ئه‌وروپاش زۆر بوێر بوو.


دیسان هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا، كۆمه‌ڵه‌ ئه‌دیب و نووسه‌رێكی لاوی ئینگلیز له‌ به‌غدا ده‌ژیان، زۆربه‌یان ده‌رچووی زانكۆی ئۆكسفۆرد بوون، وه‌زاره‌تی مه‌عاریف بۆ گوتنه‌وه‌ی وانه‌ی ئه‌ده‌بی ئینگلیزی له‌ كۆلێجی ئاداب و خانه‌ی باڵای مامۆستایان دایمه‌زراندبوون، له‌مانه‌ (دزموند ستیوارت، جۆن هیلۆك، ئالان نیم). ستیوارت كۆمه‌ڵه‌ رۆمانێكی بڵاو كرده‌وه‌ و به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ (جۆن هیلۆك) كتێبیان به‌ ناونیشانی new banlyon له‌باره‌ی عێراقه‌وه‌ به‌ چاپ گه‌یاند، تا ئه‌مڕۆش ئه‌م كتێبه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگه‌، سه‌باره‌ت به‌ ماوه‌ی دوای دووه‌م شه‌ڕی جیهانی.


ئه‌و ئه‌دیبه‌ ئینگلیزانه‌، پێوه‌ندییه‌كی پته‌ویان له‌گه‌ڵ ئه‌دیبان و رۆشنبیرانی عێراقدا دروست كرد، دزموند ستیوارت، شیعری سه‌یاب و نازك ئه‌لمه‌لائیكه‌ و هه‌ڵبژارده‌یه‌ك له‌ هه‌ردوو دیوانی بڵند حه‌یده‌ری (خفقه‌ الطین ـ اغاني المدینة المیتة‌)ی وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی و له‌ له‌نده‌ن به‌ چاپی گه‌یاندن.


شان به‌شانی هێڵی هاوته‌ریبی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری شێوه‌كاری، له‌ ماوه‌ی ساڵانی چله‌كان و په‌نجاكاندا، عێراق بزاڤێكی موزیكی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینی و شه‌ریف محیه‌دین حه‌یده‌ر كه‌ سه‌ر به‌ یه‌كێك بوو له‌ ئه‌ندامانی خانه‌واده‌ی مالیكه‌، سه‌ركردایه‌تیی كرد و خۆیشی راگری په‌یمانگه‌ی هونه‌ره‌ جوانه‌كان بوو، پاڵپشتیی له‌ موزیکی رۆژهه‌ڵاتی كرد و گه‌وره‌ موزیكژه‌نه‌كانی هێنا، تا له‌ په‌یمانگه‌ وانه‌ بڵێنه‌وه‌، له‌مانه‌ قانوونژه‌نی ناسراوی تورك نه‌جده‌ت بارو، شه‌ریف محیه‌دین حه‌یده‌ر چه‌لۆ و عوودی لێ ده‌دا، له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ودا گه‌وره‌ عوودژه‌نی وه‌ك مونیر به‌شیر و سه‌لمان شوكر و غانم حه‌داد په‌روه‌رده‌ بوون، مەقاماتی عێراقی له‌و ماوه‌یه‌دا بایه‌خێكی زۆری پێ درا، وه‌ك زانراوه‌ سه‌عید له‌ ئاشقان و هانده‌رانی مه‌قامات بووه‌، گه‌وره‌ترین كۆمه‌ڵه‌ مه‌قامی تۆماركراو له‌لای (باهیر فائیق) بوو، كه‌ دوایی بوو به‌ باڵوێز له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌، شێخ جه‌لال حه‌نه‌فییش یه‌كێك بوو له‌ شاره‌زایانی مه‌قاماتی عێراقی.


له‌ ئاهه‌نگی تاج له‌سه‌رنانی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی دووه‌م و ئیمزاكردنی په‌یماننامه‌ی به‌غدا، ئه‌فسانه‌ی گۆرانیی كلاسیكیی توركی مونیر نووره‌دین و گه‌وره‌ مه‌قامبێژی عێراقی محه‌مه‌د گوبانچی به‌شدارییان كرد.


له‌ چله‌كاندا، تیپی سه‌مفۆنیای نیشتمانیی عێراقی، به‌ سه‌رۆكایه‌تیی موزیككاری رۆمانی (ساندۆ ئه‌لبۆ) دامه‌زرا، ئه‌و تیپه‌ چه‌ند موزیكژه‌نێكی عێراقیی به‌خۆوه‌ گرتبوو، له‌وانه‌ (مونیر ئه‌ڵڵاوێردی) مامۆستای كلارنێت و فوئاد ره‌زا مامۆستای فیولا، جگه‌ له‌ ئاهه‌نگه‌كانی تیپی سه‌مفۆنیای نیشتمانی، ئێواره‌ كۆڕی موزیك له‌ هۆڵه‌كان ساز ده‌دران، تیایاندا به‌رهه‌مه‌كانی هایدن و موزارت و بیتهۆڤن پێشكەش ده‌كران، هه‌ندێك جار له‌ ئه‌نجومه‌نی رۆشنبیریی به‌ریتانیایی ئاهه‌نگ ساز ده‌درا، خاتوو روپ دانیال، هاوسه‌ری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نێك، ئامێری پیانۆی ده‌ژه‌ند.


كۆلێجی پزیشكی، مه‌ڵبه‌ندێكی تری بزاڤی موزیكی بوو، چه‌ندان قوتابیی موزیكژه‌ن و ئاشنایانی موزیكی كلاسیكیی به‌خۆوه‌ گرتبوو، له‌مانه‌ غانم ئاكره‌یی و یوسف ئاكره‌یی برای و غانم سه‌فار و خالید قه‌ساب و نووری مسته‌فا به‌هجه‌ت، ئه‌وانه‌ جگه‌ له‌ رۆڵیان له‌ بواری چالاكیی موزیكی عێراقیدا، له ‌بواری وێنه‌كێشانیدا پێشه‌نگ بوون و كۆمه‌ڵه‌ی (الرواد)یان به‌ سه‌رۆكایه‌تیی فائیق حه‌سه‌ن دامه‌زراند. خالید قه‌ساب تا رۆژی مردنی، یه‌كێك بوو له‌ هێما دیاره‌كانی بزاڤی هونه‌ری و رووناكبیری له‌ عێراقدا، جگه‌ له‌وه‌ی نوژدارێكی دیار بوو و عه‌بدولكه‌ریم قاسم دوای ئه‌وه‌ی هه‌وڵی كوشتنی درا، خالید قه‌سابی هه‌ڵبژارد تا نه‌شته‌ركاریی بۆ بكات، هه‌ر له‌وانه‌ی كه‌ هێما بوون له‌ بواری نوژداری و وێنه‌كێشان (قوته‌بیه‌ شێخ نووری) بوو.


كۆمه‌ڵه‌ی ناوبراو، هه‌فتانه‌ بۆ بیستنی موزیكی كلاسیكی كۆ ده‌بوونه‌وه‌، جگه‌ له‌وانه‌ی ناوم بردن، هه‌ریه‌ك له‌ موحسین حیكمه‌ت سلێمان و دیكران قه‌سابیان و ئه‌مین عه‌بدولكه‌ریم ره‌مزی، دیاری ئه‌و ماوه‌یه‌ بوون و پاشان هی تریش چوونه‌ پاڵیان، ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ له‌ چه‌ندان بۆنه‌ی جیاجیادا له‌ ماڵی دكتۆر فازڵ جه‌مالی، كه‌ دوایی بوو به‌ سه‌رۆك وه‌زیران، كۆ ده‌بوونه‌وه‌. جه‌مالی یه‌كێك بوو له‌ ئاشقانی موزیكی كلاسیكی، ناودارترین نوژدارانی ساڵانی چله‌كان شه‌وكه‌وت زه‌هاوی و سائیب شه‌وكه‌ت و هاشم ئه‌لوه‌ته‌ری بوون، ئه‌وانه‌ی یه‌ك به‌دوای یه‌ك ڕاگرایه‌تیی كۆلێجی پزیشكییان كرد، به‌ڵام شه‌وكه‌وت زه‌هاوی پۆستی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستیشی وه‌رگرت، له‌ هه‌شتاكان و له‌ به‌رنامه‌ی (سیره‌ وذكریات)، كه‌ ته‌له‌ڤزیۆنی به‌غدا وه‌شانی ده‌كرد، بینیمه‌وه‌. ئه‌و كاته‌ ته‌مه‌نی 90 ساڵ زیاتر بوو، له‌ به‌رنامه‌كه‌دا، پێشكێشكار لێی ده‌پرسێت، دكتۆر ده‌ڵێن ئه‌و كاته‌ی وه‌زیری ته‌ندروستی بوویت له‌ ساڵانی چله‌كان، هه‌ڵوێستێكی نیشتمانیی گه‌وره‌ت نواندووه‌، فه‌رمانی ده‌ركردنی سیخووڕی به‌ریتانیی (سندرسن)ت ده‌ركردووه‌، كه‌ راگری كۆلێجی پزیشكی بووه‌؟


شه‌وكه‌ت زه‌هاوی وه‌رامی ده‌داته‌وه‌: "نه‌خێر، من ده‌رم نه‌كرد، خۆی ده‌ست له‌كاركێشانه‌وه‌ی پێشكەش كرد، هه‌وڵم دا په‌شیمانی بكه‌مه‌وه‌، چونكه‌ كارگێڕێکی باش بوو، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر پێداگر بوو".


نازانم چۆن ئه‌و بڕگه‌یه‌ له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ نه‌قرتێندرا.


سینه‌ماكانی به‌غدا، له‌دوای دووه‌م شه‌ڕی جیهانی و كۆتاییی ساڵانی په‌نجاكان، وه‌ك یانه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بوون، ئه‌وانه‌ی له‌ لۆجه‌كان داده‌نیشتن بووبوونه‌ ناسیاوی یه‌كتر، لۆجه‌كان له‌ دیواری راسته‌وه‌ درێژ ده‌بوونه‌وه‌ و تا دیواری چه‌په‌ له‌ ده‌روازه‌ی نهۆمی سه‌ره‌وه‌، زۆر ئاسایی بوو له‌ ده‌وری دووه‌مدا، كه‌ سه‌عات 9ی ئێواره‌ ده‌ستی پێ ده‌كرد، خێزانه‌كان یه‌ك به‌دوای یه‌كتر ده‌هاتن، هه‌ندێك له‌ سینه‌ماكان ره‌ونه‌قدار و جوان بوون، وه‌ك سینه‌مای (غازی) له‌ باب ئه‌لشه‌رقی و سینه‌مای (روكسی) و سینه‌مای (خه‌یام)، یه‌كه‌م فیلم كه‌ بینیم فیلمی (كنگ كونگ) بوو له‌ سینه‌مای رۆیال، كه‌ كه‌وتبووه‌ كۆتایی پردی (العتیق) و پاشان ناوی نرا پردی (الشهدا)، دووه‌م فیلم فیلمی (الارض الطیبة‌) بوو، كه‌ له‌ رۆمانی ـ بیرل باك ـ وه‌رگێڕدرابوو، له‌ سینه‌مای ره‌شیددا بینیم، سێیه‌م فیلمیش، كه‌ بینیم فیلمی ـ روبن هود ـ بوو له‌ سینه‌مای غازی.


ئه‌و فلیمانه‌ی له‌ به‌غدا نماییش ده‌كران، نوێترین فیلمی به‌رهه‌می سینه‌ماكانی جیهان بوون، وه‌ك فیلمه‌كانی چارلی چاپلن (البحث عن الذهب) و (الازمنة الحدیثة) و فیلمه‌كانی والت دیزنی (ذهب مع الریح) و (فانتازیا)، فیلمی (الماخود) له‌ ده‌رهێنانی هێشتكوك و نواندنی گریگوری بك و ئه‌نگرید برگمان، فیلمی (الخد الاحمر) له‌ نواندنی (موران شیره‌ر) و فیلمی هاملێت له‌ نواندنی (لوره‌نس ئولیفیه‌) سینه‌ما حەمرا فیلمی عه‌ره‌بی نماییش ده‌كرد، وه‌ك فیلمه‌كانی محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب (الوردة‌ البیضاء، دموع الجسد، ممنوع الحب، یحیا الحب، رصاصة فی القلب) هه‌روه‌ها فیلمی (غرام وانتقاری)ی ئه‌سمه‌هان.


هۆڵه‌كانی سینه‌ما له‌ به‌غدا به‌ كه‌شوهه‌وای فیلمه‌ باشه‌كان و بینه‌ره‌كانیان جیهانێكی زۆر نازدار بوون، هه‌ر به‌غداییه‌ك ده‌یتوانی له‌ باشترین شوێن، چاكترین خزمه‌تگوزاریی پێشكێش بكرێت. به‌ ڕێگه‌ی كتێبخانه‌ی مه‌كه‌نزی و كتێبخانه‌كانی تر ده‌یتوانی نوێترین كتێب داوا بكات و له‌ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كدا ده‌گه‌یشته‌ ده‌ستی، تۆماس كوك، باشترین خزمه‌تگوزاریی له‌ دابینكردنی هوتێل و بڕینی بلیتی باڵه‌فڕه‌ و پاره‌ گۆڕینه‌وه‌ پێشكێش ده‌كرد، به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌و په‌رده‌ جوانه‌دا و له‌پشت به‌نداوی نازم پاشا و له‌و شوێنه‌ی كه‌ پێیان ده‌گوت پایه‌ته‌خت، چه‌ندان دیمه‌نی قێزه‌ونت به‌رچاو ده‌كه‌وت، به‌تایبه‌تی بارودۆخی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ باشووره‌وه‌ هاتبوون و له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌كانیاندا له‌ خانووی قامیشدا ژیانیان ده‌برده‌ سه‌ر، كه‌ به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ر ده‌چووینه‌ كه‌ركووك به‌ ناوه‌ندی ئه‌و خانووانه‌دا تێ ده‌په‌رین، له‌به‌رخۆمه‌وه‌ ده‌مگوت، چۆن ده‌بێت مرۆڤ به‌م كڵۆڵییه‌ بژی، ئاخۆ ئه‌مه‌ دادپه‌روه‌رییه‌! به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، به‌غدا له‌ ساڵانی چله‌كان و په‌نجاكاندا هه‌موو جۆره‌ پێوه‌ر و سیفاتێكی شارێكی پێشكه‌وتووی به‌خۆوه‌ گرتبوو، به‌تایبه‌تی له‌ ڕووی ژیان و په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و رۆشنبیری و ژیاری و شارستانیه‌تی، مرۆڤ له‌ شاره‌كاندا ره‌فتاری لێبورده‌ و عه‌قڵانی بوو، دوور بوو له‌ سه‌ره‌ڕۆیی و ده‌مارگیری و توندوتیژی.