قەیرانی دارایی 2001 و قەیرانی ئێستا

 

هەڵە نیم ئەگەر بڵێم، یەكێك لە هۆكارە هەرە سەرەكییەكانی شكستی ئەكەپە لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی توركیا، قەیرانی دارایی بوو، بە تایبەت لەم 4 ساڵەی پێشوودا بارودۆخی ئابووریی توركیا بە جۆرێك داڕووخاوە، هاووڵاتییان هیچ ئومێدێكیان بۆ چارەسەر نییە. لە 2001یش كاتێك توركیا دووچاری قەیرانێكی سەختی دارایی بووەوە، ئەوكات ئەكەپە بووە جێی ئومێدی خەڵك، بە دروشمی باشكردنی بارودۆخی ئابووری توانی بە تەنیا حكوومەت پێك بهێنێت و زۆرینەی پەرلەمانیی بەدەست هێنا.


بەڵام ئێستا ئەكەپەش لە ڕووی ئابوورییەوە جێی ئومێدی خەڵك نییە، بۆیە ئەحمەد داودئۆغلو و عەلی باباجان، دەیانەوێت لەو رێگەیەوە بێنە ناو سیاسەت و بە دروشمی باشتركردنی ژیان خەڵك و تێپەڕاندنی قەیرانی دارایی، كورسیی دەسەڵات لە رەجەب تەییب ئەردۆغان وەربگرن.


داهاتی تاك لە توركیا هیچ كاتێك 6٪ زیادی نەكردووە، ئەگەر زیادیشی كردبێت، بۆ ماوەیەكی كەم و كاتی بووە، مەبەستم بەر لە هاتنی ئەكەپەیە.


عەلی ئاكارجە، مامۆستای زانكۆ، پێی وایە هەر پارتێك لە دەسەڵاتدا توانی داهاتی تاك لە ماوەی ساڵێكدا 1٪ بەرز بكاتەوە، لە هەڵبژاردنیشدا رێژەی دەنگەكانی 1٪ بەرز دەبێتەوە، بەڵام ئەگەر هەڵاوسانی ئابووری 1٪ بەرز ببێتەوە، پارتی دەسەڵاتیش 0.15٪ دەنگەكانی كەم دەكاتەوە.


با بزانین ئەكەپە توانیویەتی داهاتی تاك لە توركیا بەرز بكاتەوە؟


لە 2001ەوە تاوەكوو 2009 ئەكەپە توانیی داهاتی تاك لە توركیا بە قۆناغ تا 9.4٪ بەرز بكاتەوە، بۆیە كاتێك هەڵبژاردن دەکرا، ئەكەپە دەنگەكانی لە 46٪ نەدەهاتە خوارەوە، چونكە هاووڵاتییان ئومێدیان پێی هەبووە، بەڵام لەدوای هەوڵی كودەتایەكەی 15ی تەمووز لە توركیا، ئیدی داهاتی تاك لە توركیا بەرەو داكشان رۆیشت و ئێستا 2 بۆ 3٪ داهاتی تاك زیاد دەكات. بۆیە دەبینین دەنگەكانی ئەكەپەش لەگەڵ دابەزینی داهاتی تاك كەمیان كردووە.


ئەگەر بێت و دەنگەكانی مەهەپە لە هاوپەیمانیی (كۆماری) لەنێوان مەهەپە و ئەكەپە دەربهێنین، ئەكەپە 35٪ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە، كەواتە 9 بۆ 10٪ی دەنگەكانی لەدەست داوە، بۆیە دەبێت لیرەوە بزانین، كە قەیرانی دارایی چەندە كاریگەریی لەسەر سندوقی دەنگدان هەیە.


پارتی دیموكرات و پارتی ئەناپ و لە سەردەمی سولەیمان دەمیڕال و تورگوت ئۆزالیشدا، داهاتی تاك لە سەرەتادا بۆ 6 تا 7٪ بەرز بووەتەوە، بەڵام كاتێك داهات دابەزیوە بۆ 2 بۆ 3٪، ئیدی تەمەنی ئەو پارت و سەركردانەش لە سیاسەتدا كۆتاییان پێ هاتووە.


بەگوێرەی بۆچوونی ئاكارجە، ئەگەر لە ساڵی 1950 تا 2015 داهاتی تاك لە توركیا لە ٥.٥٪ پارێزگاریی لێ بكرایە، ئێستا داهاتی تاك بۆ 15٪ بەرز دەبووەوە، بەڵام هیچ پارتێكی سیاسی نەیتوانی وا بكات، بۆیە كۆتاییان پێ هاتووە.


ئەگەر لە هەر وڵاتێك یەك پارت دەسەڵات بگرێتە دەست و حكوومەت پێك بهێنێت زۆر گرنگە، بەڵام بەو مەرجەی بەردەوام هەوڵی گەشەكردنی ئابووریی وڵات بدات و بەرەو تاكڕەوی نەڕوات. گەر بەپێچەوانەوە بوو، سەرەتا ئەو پارتەی بە تەنیا حكوومەت پێكدەهێنێت بەرەو لوتكە دەڕوات و پاشان بەرەو داكشان دێت، نموونە ئەكەپە لە 2002 بەرەو لوتكە رۆیشت و ئێستا ئەگەرێكی زۆر هەیە روو لە داكشان بكات.


بەگوێرەی هەموو ئەو شڕۆڤە و راپۆرتانەی لەسەر ئابووریی توركیا لە دامەزراوە گرنگەكانی ئابووریی نێودەوڵەتی بڵاو دەكرێنەوە، لە 2 ساڵی داهاتوودا، توركیا هەموو هەوڵی خۆشی بخاتە گەڕ بۆ چارەسەركردنی قەیرانی دارایی، تەنیا دەتوانێت 2 بۆ 3٪ داهاتی تاك بەرز بكاتەوە، ئەمەش جێی دڵخۆشیی هاووڵاتیی توركیا نییە، بۆیە زەنگی كاڵبوونەوە، یان لاوازبوونی ئەكەپە لێ دراوە.