چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ

3

 

مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و.له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی


به‌غدا
بۆ ته‌واوكردنی خوێندنی دواناوه‌ندی، چوومه‌ ئاماده‌یی مه‌ركه‌زی، ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ سه‌ره‌تای جیهانێكی تازه‌ بوو، دوای كۆلێجی به‌غدا بۆ گه‌وره‌كان جیهانێك بوو، جیهانێك، كه‌ بە بایه‌خدان گۆڕدرا، عه‌لادین ره‌یس به‌ڕێوه‌به‌ر و رۆماننووس زه‌نوون ئه‌یووب یاریده‌ر بوو، له‌ رۆژانی به‌رایییه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كی براده‌رایه‌تیی پته‌وم له‌ پۆله‌كه‌مدا له‌گه‌ڵ كوڕێك په‌یدا كرد، ناوی سه‌عدوون فازڵ بوو، دوایی بوو به‌ شاعیر و دوو دیوانی بڵاو كرده‌وه‌ و بایه‌خدانمان به‌ رۆشنبیری كۆی كردبووینه‌وه‌. دوای ده‌وامی قوتابخانه‌، له‌ بازاڕی سه‌رای و شه‌قامی موته‌نه‌بی ده‌سووڕاینه‌وه‌ و سه‌یری ناونیشانی ئه‌و كتێبانه‌مان ده‌كرد، كه‌ له‌ میسڕ و لبنانه‌وه‌ ده‌هاتن، هه‌ندێك جار ده‌چووینه‌ شه‌قامی ره‌شید تا ده‌گه‌یشتینه‌ كتێبخانه‌ی مه‌كه‌نزی، له‌وێ قسه‌مان له‌گه‌ڵ خاوه‌نی كتێبخانه‌كه‌ (كه‌ریم موراد) كه‌ براده‌ری زه‌یدی برا گه‌وره‌م بوو، ده‌كرد. هه‌ندێك جار دوای كتێبخانه‌ی مه‌كه‌نزه‌ی ده‌چووینه‌ قاوه‌خانه‌ی سویسری به‌رامبه‌ر سینه‌مای زه‌وڕا، له‌وێ سه‌یری كۆوار و رۆژنامه‌مان ده‌كرد و قاوه‌مان ده‌خوارده‌وه‌، هه‌ر دوای كۆتایی ده‌وامی قوتابخانه‌، گفتوگۆمان له‌باره‌ی ئه‌و وتار و چیرۆك و شیعرانه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ له‌ كۆواری (الادیب)ی لبنانیدا بڵاو ده‌كرانه‌وه‌. سه‌عدوون له‌ قاوه‌خانه‌دا زۆر به‌سۆز و راستگۆیی شیعره‌كانی ده‌خوێنده‌وه‌ و به‌یت و وشه‌كانی دووباره‌ ده‌كرده‌وه‌، دوای چه‌ند ساڵێك له‌ به‌ریتانیا چاوم به‌ سه‌عدوون كه‌وته‌وه‌، زانیم ده‌یه‌وێت لاسایی شاعیری گه‌وره‌ی وێلز (دیلان تۆماس) ده‌كاته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ڕووی خوێندنه‌وه‌ و‌ ژیان.


ئه‌و كاته‌، بیروباوه‌ڕی چه‌پڕەوی له‌نێوان رۆشنبیران و قوتابییانی كۆلێج و قوتابخانه‌كاندا زۆر باو بوو، كتێبی چه‌پڕه‌وی ره‌واجی زۆر بوو و به‌ئاشكرا له‌ كتێبخانه‌كاندا ده‌فرۆشران، كتێبخانه‌ی (به‌غدا) له‌ شه‌قامی ره‌شید، كه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی زیا عه‌بدولوه‌هاب بوو، ته‌نیا كتێبی چه‌پڕەویی ده‌فرۆشت و كتێبخانه‌كه‌ی هه‌رده‌م تژی بوو له‌ كڕیار و خوێنه‌ر.


ساڵی 1948 راپه‌ڕینی كانوون دژ به‌ رێككه‌وتننامه‌ی پورتسمۆس، كه‌ له‌لایه‌ن (ساڵح جه‌بر)ی سه‌رۆك وه‌زیرانه‌وه‌ مۆر كرا، ده‌ستی پێ كرد، خۆپیشاندانه‌كان دژی ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ له‌ قوتابخانه‌ و كۆلێجه‌كاندا ده‌ستیان پێ كرد و چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك به‌رده‌وام بوون، خۆپیشاندانه‌كان گه‌یشته‌ ترۆپك، به‌تایبه‌تی كاتێك پۆلیس له‌سه‌ر پردی (الشهداء) جه‌عفه‌ری برا گچكه‌ی جه‌واهیریی شاعیریان كوشت، ئه‌و ڕووداوه‌ سه‌ره‌تای هه‌ڵگیرسانی ژیله‌مۆی هه‌ست و سۆزی خه‌ڵك بوو، كار گه‌یشته‌ ڕاده‌یه‌ك كه‌ له‌ كۆنترۆڵ ده‌رچوو، جه‌واهیری به‌ قه‌سیده‌یه‌كی ناودار جه‌عفه‌ری برای لاوانده‌وه‌، كه‌ ئه‌وها ده‌ست پێ ده‌كات:
اتعلم ام انت لاتعلم
بان جراح الظحایا فم
من لیس كالمدعی قوله
ولیس كاخر یسترحم
یصیح علی المدقعین الجیا
اریقوا دمائكم تطعموا


گه‌وره‌ترین خۆپیشاندان له‌ باخچه‌كانی مه‌لیك غازی له‌ (باب الشرقی) ده‌ستی پێ كرد، هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان به‌شدارییان تێدا كرد و له‌ ئه‌نجامدا په‌یماننامه‌ی پۆرتسموس هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌.


كۆتایی هه‌موو مانگێك، چاوه‌ڕێی گه‌یشتنی كۆواری (الكاتب المصری) كه‌ سه‌رنووسه‌ره‌كه‌ی ته‌ها حوسێن و كۆواری (الادیب) كه‌ له‌ به‌یرووت ده‌رده‌چوو و خاوه‌نه‌كه‌ی ئه‌لبیر ئه‌دیب بوو، ده‌كرد، ئه‌وه‌ی دوایییان به‌رهه‌می شاعیران و ئه‌دیبانی عێراقیی بڵاو ده‌كرده‌وه‌، ژماره‌ نه‌بوو كه‌ به‌رهه‌می ئه‌وانی تێدا نه‌بێت، له‌ كۆواری (الادیب)دا بۆ یه‌كه‌م جار شاكاره‌كه‌ی (عه‌بدولمه‌لیك عه‌بدولله‌تیف) كه‌ به ‌ناونیشانی (فطومه‌) بوو خوێنده‌وه‌، به‌هه‌ق ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای كورته‌چیرۆك بوو له‌ عێراقدا، هه‌ر له‌و كۆواره‌دا وتارێكی (نیهاد تكرلی) برا گه‌وره‌ی فوئاد تكرلی له‌باره‌ی كیركیگارد و هایدگه‌ر و هوسرل و سارته‌ر خوێنده‌وه‌ و هه‌روه‌ها توێژینەوەیەكی جه‌برا ئیبراهیم به‌ناونیشانی (الزروه‌ فی الادیب و الفن)م خوێنده‌وه‌، كه‌ مشتومڕێكی زۆری دروست كرد.


له‌به‌ر هۆیه‌كی تریش چاوه‌ڕوانی گه‌یشتنی كۆواری (الادیب)م ده‌كرد، كه‌ ئه‌میش خوێندنه‌وه‌ی وتاره‌كانی نووسه‌ری میسڕی (یوسف شارونی) بوو، هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌و نووسه‌ره‌م له‌ وتار و كورته‌چیرۆك ده‌خوێنده‌وه‌، هه‌ندێك له‌ چیرۆكه‌كانی له‌ رۆمانه‌كانی نه‌جیب مه‌خفووزه‌وه‌ ئیلهامیان وه‌رگرتبوو، وه‌ك (مقتل عباس الحو) و (زیطة) و (صانع العاهات) و (زقاق المدق)، چیرۆكه‌كان له‌ خولگه‌ی تێ ئاواره‌بوون و ته‌نگژه‌ی روحی مرۆڤدا ده‌خولانه‌وه‌، ئه‌مه‌یان به‌ ڕوونی له‌ چیرۆكی (الوبا)دا دیاره‌، كه‌ ساڵی بڵاوبوونه‌وه‌ی كولێرا له‌ میسڕ بڵاوی كرده‌وه‌، جوانترین به‌رهه‌می ئه‌و نووسه‌ره‌ لای من چیرۆكی (سرقة فی الطابق السادس) بوو، كه‌ باسی له‌ ژیانی مامۆستایه‌كی قوتابخانه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی ده‌كرد و به‌ته‌نیا له‌ نهۆمی شه‌شه‌می باڵه‌خانه‌یه‌كی ئاساییدا ده‌ژیا.


من زۆر به‌ یوسف شارون سه‌رسام بووم، دوای تێپه‌ڕبوونی (25) ساڵ، جه‌برا ئیبراهیم جه‌برا رۆژێكیان ته‌له‌فۆنی بۆ كردم و گوتی تكایه‌كم هه‌یه‌، یوسف شارونی له‌ به‌غدایه‌ و سبه‌ینێ بۆ فراڤین له‌ ماڵی خۆم داوه‌تم كردووه‌، حه‌ز ده‌كه‌م تۆیش ئاماده‌ بیت، هه‌رگیز ئه‌و فراڤینه‌م بیر ناچێته‌وه‌، شارونی سه‌ری سوڕما، كه‌ یه‌كێكی بینی هه‌موو نووسینه‌كانی ئه‌وی خوێندووه‌ته‌وه‌.


كتێبی وا هه‌یه‌ كاریگه‌ریی زۆر به‌سه‌ر خوێنه‌ره‌وه‌ جێ ده‌هێڵی، به‌درێژایی ژیانی جارجار ده‌وریان ده‌كاته‌وه‌، ئه‌میش له‌به‌ر جوانیی ده‌قه‌كه‌ و بنه‌ما و پێكهاته‌ی قووڵی كه‌سایه‌تییه‌كانی، (عودة الروح)ی تۆفیق ئه‌لحه‌كیم یه‌كێكه‌ له‌و كتێبانه‌، تاكه‌ رۆمانێكی عه‌ره‌بی،‌ كه‌ كاریگه‌رییه‌كی قووڵی به‌سه‌رمه‌وه‌ هه‌یه‌، دوای ئه‌ویش رۆمانه‌كانی (نه‌جیب مه‌حفووز) به‌تایبه‌تی رۆمانی (خان الخلیلي)، هه‌رچه‌نده‌ رۆمانه‌كه‌ی مه‌حفووز له‌گه‌ڵ هی تۆفیق ئه‌لحه‌كیم جیاوازیی له‌نێوانیاندا هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ردووكیان ته‌وه‌رێكی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، هه‌ردووكیان چاره‌سه‌ری كێشه‌ی خۆشه‌ویستی ده‌كه‌ن، چیرۆكێكی خۆشه‌ویستی، كه‌ به‌شه‌رییه‌ت بێگوناهی و جوانیی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌.


هه‌ر له‌و كتێبانه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌به‌رده‌می خۆی دایان ده‌نێت و جارجاریش ده‌وریان ده‌كاته‌وه‌، رۆمانه‌كانی (دیستۆڤسكی)ن، وه‌ك چۆن فرۆید له‌ ده‌روونناسیدا داهێنانی كردووه‌، ئه‌وهاش دیستۆڤسكی جیهانێكی ره‌سم كردووه‌، كه‌ به‌زه‌حمه‌ت تیایدا خێر له‌ شه‌ڕ و عه‌قڵ له‌ شێتی جیا ده‌كرێنه‌وه‌، وه‌ك كه‌سایه‌تیی راسكۆلینكۆف له‌ رۆمانی (الجریمة‌ و العقاب)دا، رۆمانه‌كه‌ی (جۆرج دۆهامیل)یش (اعترافات منتصف اللیل) ده‌چێته‌ هه‌مان خانه‌وه‌ و مرۆڤ ناتوانێت ده‌ستبه‌رداری بێت، به‌م دواییانه‌ هه‌ردوو رۆمانه‌كه‌م خوێنده‌وه‌.


ساڵانی چله‌كان و دواییش په‌نجاكان، ساڵانی پاڵه‌وانێتی بوون، ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌ربڕینه‌ راست بێت، له‌و ساڵانه‌دا شۆڕش له‌ بواری شیعر و وێنه‌كێشان و ئه‌ده‌ب به‌رپا بوو، ئه‌و شۆڕشه‌ وه‌ك شۆڕشه‌كانی تر به‌ نهێنی له‌ سه‌ردابه‌كاندا به‌رپا نه‌بوو، بگره‌ له‌ قاوه‌خانه‌ و كتێبخانه‌ و ڕووبه‌ری رۆژنامه‌ و كۆواره‌كاندا به‌رپا بوو، وه‌ك هه‌موو شۆڕشه‌كان، شۆڕشگێڕانی ئه‌و بواره‌ش گردبوونه‌وه‌ و چالاكی و شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی خۆیان هه‌بوو، نزار سه‌لیم كۆواری (الوقت الظائع)ی بڵاو كرده‌وه‌، كه‌ وێنه‌ی به‌رگی ژماره‌ی یه‌كه‌می په‌یكه‌ری ئافره‌تێك بوو له‌ ده‌ستكردی خالید ئه‌لڕه‌حال، هه‌روه‌ها نزار له‌نزیك یانه‌ی ئۆلمپی له‌ ئه‌عزه‌مییه‌ قاوه‌خانه‌یه‌كی به‌ناوی (واق واق) كرده‌وه‌، قاوه‌خانه‌ی سویسڕیش له‌ شه‌قامی ره‌شید شوێنی سه‌ره‌كیی گردبوونه‌وه‌ی رۆشنبیران بوو، ئینجا له‌ته‌نیشتی قاوه‌خانه‌ی به‌رازیلی و پاشانیش هۆڵه‌كانی په‌یمانگه‌ی هونه‌ره‌ جوانه‌كان له‌ شه‌قامی زه‌هاویی نزیك گۆڕه‌پانی كه‌شافه‌.


هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا، به‌در شاكر سه‌یاب و نازك ئه‌لمه‌لائیكه‌ و بڵند حه‌یده‌ری و عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتی شعره‌ نازداره‌كانیان بڵاو كردنه‌وه‌، به‌غداییه‌كان سیحری (ئیمپریشیونیزم) و(ئێكسپیریشیونیزم) و (كوبیزم)یان دۆزییه‌وه‌ و چێژیان له‌ تابلۆكانی جه‌واد سه‌لیم و فائیق حه‌سه‌ن و شاكر حه‌سه‌ن ئال سه‌عید و په‌یكه‌رتاشییه‌كانی خالید ره‌حال و محه‌مه‌د غه‌نی حیكمه‌تیان بینی.


دیسان له‌و ماوه‌یه‌دا، كۆمه‌ڵه‌ی به‌غدا بۆ هونه‌ری نوێ دامه‌زرا، ئه‌و به‌یاننامه‌ دامه‌زراندنه‌ی، كه‌ جه‌واد سه‌لیم له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ی مۆزه‌خانه‌ی جلوبه‌رگ له‌ بابئه‌لشه‌رقی خوێندییه‌وه‌، خاڵێكی وه‌رچه‌رخان بوو له‌ بزاڤی هونه‌ری له‌ عێراقدا، له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی وتاره‌كه‌یدا، جه‌واد سه‌لیم هه‌ڵوه‌سته‌یه‌كی كرد و بێ ئه‌وه‌ی سه‌یری وتاره‌ نووسراوه‌كه‌ی بكات، ڕووی ده‌می كرده‌ جه‌ماوه‌ر و گوتی: "یه‌كێك دێت سه‌یری تابلۆی ـ وێنه‌ی سێوێك ـ ده‌كات و ده‌ڵێت، ئه‌مه‌ چۆن سێوێكه‌، پێویسته‌ سێو سوور و خڕ بێت، ئه‌مه‌ نه‌ سووره‌ و نه‌ خڕه‌، ئه‌مه‌ سێو نییه‌".