چراخان و شه‌وه‌زه‌نگ

2

نووسینی: مه‌حمود ئه‌حمه‌د عوسمان
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: ئیسماعیل به‌رزنجی


وه‌زیرییه
ماڵه‌كه‌مان له‌ وه‌زیرییه‌ كه‌وتبووه‌ سه‌ر شه‌قامێك پێیان ده‌گوت (شارع النهر)، له‌و بڕوایه‌دام، كه‌ ئه‌مه‌ ناوی فه‌رمیی نه‌بوو، به‌ڵام دانیشتوانی وه‌زیرییه‌ وایان پێ ده‌گوت. ڕووبارێكی بچووك به‌وێدا ده‌ڕۆیشت، كه‌ له‌ به‌نداوی (نازم پاشا)وه‌ درێژ ده‌بووه‌وه‌، تا ده‌گه‌یشته‌ (الكسره‌)ی پاڵ (كرنتینه‌). دوای ئه‌وه‌ی ماڵمان چووه‌ وه‌زیرییه‌، پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م پێوه‌ندیمان له‌گه‌ڵ دراوسێیه‌كان په‌یدا كرد.
له‌ وه‌زیرییه‌دا، دراوسێیه‌كان تۆڕێكی پێوه‌ندیی پته‌وی وایان دروست كرد، كه‌ ده‌یان ساڵی خایاند و گه‌یشته‌ نه‌وه‌ دوای نه‌وه‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ به‌ جۆرێكی ئه‌وتۆ درێژه‌ی كێشا، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی عێراقیش درێژه‌یان به‌و پێوه‌ندییه‌ دا. (وه‌جبه‌ یونس) به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی پۆلیس دراوسێمان بوو، هه‌روه‌ها (ئه‌نوه‌ر سائیب)ی به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی ئه‌شغال له‌ته‌نیشت ماڵی ئێمه‌وه‌ بوو، (عه‌بدولمه‌جید عرێم) ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌ رومادی و (ره‌ئووف به‌حرانی) كه‌ چه‌ند وه‌زاره‌تێكی وه‌رگرت، له‌وانه‌ وه‌زاره‌تی دارایی، (ئیسماعیل نامیق) وه‌زیری به‌رگری، ئه‌مانه‌ هه‌موو دراوسێمان بوون. هه‌ر له‌سه‌ر هه‌مان شه‌قام و نێزیك ماڵی ئێمه‌، ماڵی هه‌ر یه‌ك له‌ (عه‌بدولئیلا حافز)، كه‌ دوایی بوو به‌ یه‌كه‌م پارێزگاری بانكی ناوه‌ندیی عێراق و (عیزه‌دین نه‌قیب) ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌ مه‌نده‌لی و (عه‌زیز یامولكی) سه‌ركرده‌ له‌ سوپای عێراق له‌وێ بوون، هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا (عه‌لی مومتاز ده‌فته‌ری) و (عه‌بدولوه‌هاب مه‌حمود) و (ئه‌حمه‌د شه‌وقی) و (ره‌ئووف ئه‌لكوبه‌یسی) و (تۆفیق وه‌هبی) و (یونس حه‌نزه‌ڵ) و (سه‌بیح نه‌جیب) ماڵه‌كانیان له‌ وه‌زیرییه‌ بوو.
له‌ شه‌قامی (زه‌هاوی) نزیك ئێمه‌وه‌، ماڵی هه‌ندێك له‌ براده‌ره‌كانی باوكم له‌وێ بوو، له‌وانه‌: (لیوا عه‌بدولوه‌هاب سامه‌ڕائی) سه‌رۆكی هاوه‌ڵانی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی دووه‌م، من و براكانم پێوه‌ندییه‌كی پته‌ومان له‌گه‌ڵ (موزه‌فه‌ر، تاریق، فارووق، موفید) و كوڕه‌كانی لیوا عه‌بدولوه‌هابدا هه‌بوو، له‌ سه‌یركردنی یارییه‌كانی تۆپی پێ و پێشبڕكێكان و نواندنه‌ وه‌رزشییه‌كاندا، له‌ سه‌ربانی ماڵی ئه‌وانه‌وه‌، كه‌ ده‌یڕوانییه‌ گۆڕه‌پانی كه‌شاف، به‌شداریمان ده‌كردن، له‌ یاریزانه‌ به‌ناوبانگه‌كانی تۆپی پێ له‌و كاته‌دا (ساڵح ئه‌لئه‌سوه‌د)م بیر دێته‌وه‌، ده‌ڵێن، دوایی بووه‌ ئه‌فسه‌ر له‌ سوپا، یان پاسه‌وانی مه‌لەكی.
له‌ پێشبڕكێ وه‌رزشییه‌كاندا، زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ جامی پاڵه‌وانێتییان له‌ یاریی گۆڕه‌پان و مه‌یدان به‌ده‌ست ده‌هێنا، وه‌رزشوانانی كۆلێجی به‌غدا بوون، ئه‌وانه‌ی له‌بیرم مابن (فوفو)ی خه‌ڵكی به‌غدا و (شاكر به‌در)ی خه‌ڵكی به‌سڕا بوون، وه‌رزشوانانی كۆلێجی به‌غدا به‌ فانیله‌كانیان، كه‌ هه‌ردوو پیتی (B.C) ی به‌سه‌ره‌وه‌ بوو، هه‌روه‌ها لاپچینه‌ بریقه‌داره‌كانیان (سپایكس) ده‌ناسرانه‌وه‌. ساڵێكیان جه‌ماوه‌ر تووشی سه‌رسوڕمان بوون، كاتێك یاریزانێكی قوتابخانه‌ی كه‌رخ زۆربه‌ی كاسی پاڵه‌وانێتییه‌كانی له‌ یارییه‌كانی غاردان و به‌ربه‌ستدا به‌ده‌ست هێنا، به‌ خاڵێكی زۆره‌وه‌ به‌سه‌ر ركابه‌ره‌كه‌ی (كۆلێجی به‌غدا)دا سه‌ركه‌وت، جه‌ماوه‌ر هوتافین بۆ ده‌كێشا و به‌ (لیلی) بانگیان ده‌كرد، نازانم ئه‌مه‌ ناوی راسته‌قینه‌ی بوو یان نا، ئه‌و یاریزانه‌ له‌ پێشبڕكێكاندا به‌ پێخواسی غاری ده‌دا.
له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی ئه‌و ماوه‌یه‌دا، كه‌سایه‌تیی (حه‌سوون ئه‌مه‌ریكی)م بیر دێته‌وه‌، كه‌ به‌ خۆی و سه‌گه‌كه‌ی و جلوبه‌رگه‌ سه‌یره‌كه‌یه‌وه‌ به‌ شه‌قامه‌كانی سلێخ و ئه‌عزه‌مییه‌ و ته‌ها و وه‌زیرییه‌ و زه‌هاویدا ده‌سووڕایه‌وه‌ و سڵاوی له‌ خه‌ڵك ده‌كرد، یه‌كێكی دیكه‌ش هه‌بوو ناوی (شێخان عه‌ره‌به‌نچی) بوو، كه‌ ده‌نگێكی لێوه‌ ده‌هات، هه‌ر له‌ لرمه‌ی تۆپ ده‌چوو.
هه‌ر له‌ بیره‌وه‌ییه‌كانی وه‌زیرییه‌، رێپێوانێكی سه‌ربازه‌ پۆلۆنییه‌كانم له‌ كاتی دووه‌م شه‌ڕی جیهانیدا به‌بیر دێته‌وه‌، كه‌ هه‌ریه‌كه‌ و چرایه‌كیان به‌ده‌سته‌وه‌ گرتبوو و سروودی نیشتمانیی پۆلۆنیایان ده‌گوته‌وه‌، هه‌روه‌ها ساڵی لافاوه‌كه‌ی وه‌زیرییه‌م له‌بیره‌، ئاو ناوچه‌ی پشت به‌نداوی (نازم پاشا)ی داپۆشی و خه‌ریك بوو وه‌زیرییه‌ نغرۆ بێت، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و لافاوه‌دا له‌ سه‌ردابه‌كانی وه‌زیرییه‌دا مار بڵاو بوونه‌وه‌. رۆژانی هه‌ینی، سه‌رله‌به‌یانی باوكم پێشوازیی له‌ مێوانان ده‌كرد، له‌و مێوانانه‌ی بیرم دێنه‌وه‌: (عه‌بدولعه‌زیز قه‌ساب) و (ته‌ها راوی) و (ره‌ئووف ئه‌لبه‌حرانی)ن، (ره‌ئووف باسی نه‌فیكردنه‌كه‌ی له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌وه‌، کە له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك وه‌زیر بۆ باشووری ئه‌فریقیا نه‌فی كرابوون، بۆ باوكم ده‌گێڕایه‌وه‌، دوای كۆتاییهاتنی هه‌رای ڕه‌شید عالی گه‌یلانی، عه‌بدولمه‌جید عرێم و وه‌جبه‌ یونس و عه‌بدولوه‌هاب سامه‌ڕائی و تۆفیق وه‌هبی و یاسین خزیری، (له‌ یه‌ك خولدا له‌گه‌ڵ باوكم ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران بوو)، هه‌روه‌ها عزرا مناحم دانیاڵ، كه‌ نوێنه‌ری تایفه‌ی مووساییه‌كان بوو له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، یه‌كێكی تریش له‌ براده‌ره‌ نێزیكه‌كان كه‌ به‌رده‌وام ده‌هاته‌ لای باوكم، عه‌بدوڵا لوتفی بوو و له‌ زۆر كاروباردا پرس و رایان به ‌یه‌كتر ده‌كرد، ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی هه‌ولێریش ڕۆژانی هه‌ینی ده‌هاتنه‌ لای باوكم.
یه‌كێك له‌و میوانانه‌ی باوكم مه‌زه‌نده‌ی نه‌ده‌كرد بچێته‌ لای (ئه‌مین حوسه‌ینی)ی موفتیی فه‌له‌ستین بوو، له‌ هه‌رای ره‌شید عالی گه‌یلانیدا وه‌ك په‌نابه‌ر هاته‌ عێراق و له‌ وه‌زیرییه‌ دانیشت، دوای ڕووخانی ڕه‌شید عالی گه‌یلانی گه‌ڕایه‌وه‌ فه‌له‌ستین. كه‌ چووینه‌ به‌غدا، له‌ قوتابخانه‌ی مه‌ئموونییه‌ی سه‌ره‌تایی ناوم تۆمار كرا، ئه‌و كاته‌ قوتابخانه‌كه‌ له‌ گۆڕه‌پانی مه‌یدان بوو، بۆ خوێندنی ناوه‌ندییش چوومه‌ كۆلێجی به‌غدا له‌ سلێخ، به‌ پاسه‌ زه‌رده‌كه‌، له‌ ده‌روازه‌ی شه‌قامی زه‌هاوی به‌لای به‌ڵاتی مه‌لیكییه‌وه‌ ده‌چووین بۆ قوتابخانه‌، پاسه‌كه‌ له‌ شه‌قامی ته‌ها ڕاده‌وه‌ستا و قوتابییان سه‌رده‌كه‌وتن و ئینجا ده‌چووه‌ سلێخ.
له‌و ڕووداوانه‌ی به‌بیرم دێنه‌وه‌، ڕۆژێكیان له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌ماندا له‌ كۆلێجی به‌غدا، له‌ كۆتایی شه‌قامی ته‌هادا ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ پۆلیسمان به‌ ئۆتۆمبێلی فه‌رمییه‌وه‌ بینی، كه‌ نزیك بووینه‌وه‌، بینیمان مه‌لیك عه‌بدوڵای یه‌كه‌م (لام وایه‌ ئه‌و كاته‌ پێیان ده‌گوت میر عه‌بدوڵا) به‌ یاوه‌ریی وه‌سی میر عه‌بدولئیلا، له‌ ماڵی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران (عه‌بدولهادی چه‌له‌پی) دێنه‌ ده‌ره‌وه‌، دیار بوو نیوه‌ڕۆخوانێك له‌سه‌ر شه‌ره‌فی میوانی ئوردنی ساز درابوو.
سیسته‌می فێركردنی باوكه‌ یه‌سووعییه‌كان له‌ كۆلێجی به‌غدا زۆر توند بوو، ئه‌وه‌ی زیاتر توندی كردبوو، باوكه‌ كونێل بوو، كونێل و براده‌ره‌ یه‌سووعییه‌كانی به‌و توندییه‌ توانییان چه‌ند نه‌وه‌یه‌ك له‌ قوتابیی زیره‌ك و سه‌ركه‌وتوو دروست بكه‌ن، پێوه‌ندییه‌كی پته‌و له‌نێوان باوكه‌ یه‌سووعییه‌كان و خانه‌واده‌ی ئه‌و قوتابییانه‌ی، كه‌ له‌ سلێخ داده‌نیشتن، دروست بووبوو.
فه‌یسه‌ڵی برام، مرۆڤێكی بێده‌نگ و گوێی له‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌گرت، رێنوێنییه‌كانی هه‌موو كات راست بوون، خانه‌واده‌كه‌مان له‌ زۆر كاروباردا راوێژیان پێ ده‌كرد، ئه‌وه‌ی كه‌ زیاتر بۆ ئێمه‌ سوودبەخش بوو، فه‌یسه‌ڵ فێری خوێندنه‌وه‌ی كردین، به‌ خۆی عه‌شقی كتێب بوو، هه‌موو كات به‌ باوه‌شێك كتێبه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، كتێبخانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو، كه‌ ژوورێكی داگیر كردبوو، به‌ رێگه‌ی فه‌یسه‌ڵه‌وه‌ كۆواره‌ میسڕییه‌كانی وه‌ك (الهلال) و (الرساله‌)مان بینی، ئه‌و هانی دام (العبرات)ی مه‌نفه‌لووتی و (الایام)ی ته‌ها حوسێن و كتێبه‌كانی تۆفیق حه‌كیم و مازنی و زه‌یات و عه‌قاد و سه‌لامه‌ مووسا بخوێنمه‌وه‌. فه‌یسه‌ڵ ته‌نیا بایه‌خی به‌ ئه‌ده‌ب نه‌ده‌دا، كتێبخانه‌کەی چه‌ندان كتێبی مێژوویی و سیاسی و فه‌لسه‌فیی تێدابوو، له‌مانه‌: (قصة الفلسفة الحدیثة)ی زه‌كی نه‌جیب مه‌حمود و كتێبه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی عه‌بدوڕه‌حمان به‌ده‌وی.
جگه‌ له‌ بایه‌خدانی به‌ ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی، فه‌یسه‌ڵ بایه‌خێكی زۆری به‌ ئه‌ده‌ب و مێژووی كوردی ده‌دا، به‌رده‌وام كۆواری (گه‌لاوێژ)ی ده‌خوێنده‌وه‌ و له‌گه‌ڵ سه‌رنووسەره‌كه‌ی (عه‌لادین سه‌جادی) پێوه‌ندیی زۆر باش بوو، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ئه‌دیبی ناسراو ره‌فیق حیلمی و چه‌ندان شاعیر و ئه‌دیبی كورد پێوه‌ندیی زۆر باش بوو، فه‌یسه‌ڵ له‌گه‌ڵ دامه‌زرێنه‌رانی حزبی هیواش كۆ ده‌بووه‌وه‌.
وا ده‌زانم دوێنێیه‌، كه‌ فه‌یسه‌ڵ كیژه‌ گه‌وره‌ی مه‌لافه‌ندی كه‌ ناوی (نه‌فیسه‌) بوو خواست، له‌ ماڵه‌كه‌ماندا له‌ وه‌زیرییه‌ ئاهه‌نگی بووك گواستنه‌وه‌ ساز درا، ئه‌و ڕۆژه‌ خۆشترین ڕۆژ بوو لای خانه‌واده‌كه‌مان، كه‌ژاوه‌ی بووك له‌ هه‌ولێره‌وه‌ به‌ ژماره‌یه‌كی زۆر ئۆتۆمبێل و هاوه‌ڵیی چه‌ندان ئافره‌ت و به‌ربووك گه‌یشتنه‌ به‌غدا، ئه‌و خۆشییه‌ زۆر درێژه‌ی نه‌كێشا و دوای كه‌متر له‌ دوو ساڵ به‌سه‌ر ژنهێنانی فه‌یسەڵ، به‌ وه‌ستانی دڵ، مه‌لافه‌ندی كۆچی دوایی كرد.
به‌بۆنه‌ی چله‌ی کۆچی دوایی مه‌لافه‌ندییه‌وه‌، رۆژنامه‌ی (فتی العراق) رۆژی 11/2/1943 ژماره‌یه‌كی تایبه‌تی ده‌ركرد، له‌ بڕگه‌یه‌كدا هاتووه‌: "ڕۆژی پێنجشه‌م، مێژووی 11/ 2/1943، رۆژی ماته‌می شاری هه‌ولێر بوو، له‌و رۆژه‌دا زانای چاكه‌كار، ئه‌بوبه‌كر مه‌لافه‌ندی كۆچی دوایی كرد، خه‌ڵك به‌وپه‌ڕی خه‌م و په‌ژاره‌وه‌ هه‌واڵه‌كه‌یان بیست، رۆژی به‌خاكسپاردنی ته‌رمه‌كه‌ی، له‌ مزگه‌وتی گه‌وره‌ی قه‌ڵاوه‌ تا باداوه‌ خه‌ڵك رێچكه‌یان به‌ستبوو، ژماره‌یه‌كی زۆر مورید له‌ عێراق و وڵاتانی دراوسێ ئاماده‌ بوون"،
هه‌ر له‌و رۆژنامه‌یه‌دا =برووسكه‌ی پرسه‌نامه‌ی سه‌رۆكی ته‌شریفاتی مه‌لیكی، به‌ناوی وه‌سی میر عه‌بدولئیلا و نووری سه‌عیدی سه‌رۆك وه‌زیران و محه‌مه‌د سه‌دری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران و سێر كورونوالیس، بالوێزی به‌ریتانیا له‌ عێراقدا بڵاو كرانه‌وه‌.
چل رۆژ دوای كۆچی دوایی مه‌لافه‌ندی، له‌ بارودۆخێكی نادیاردا (فه‌یسه‌ڵ)ی برام، كه‌ پۆلی دووه‌می كۆلێجی ماف بوو، خۆی كوشت و خه‌مێكی قووڵی له‌لای خانه‌واده‌ جێ هێشت، وه‌بیرم دێت، ژووره‌كه‌ی فه‌یسه‌ڵ به‌ كتێب و وێنه‌كانیه‌وه‌ قفڵ درا، شاعیری گه‌وره‌ی كورد پیره‌مێرد قه‌سیده‌یه‌كی لاواندنه‌وه‌ی بۆ نووسی، كه‌ فه‌یسه‌ڵ كۆچی دوایی كرد، دلاوه‌ری كوڕی ته‌مه‌نی (8) مانگ بوو.
به‌نیسبه‌ت باوكمه‌وه‌، ئه‌م كاره‌ساته‌ هێدمه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو، كه‌ نه‌یتوانی به‌سه‌ریدا زاڵ بێت و دوای (2) ساڵ به‌سه‌ر كۆچی دوایی فه‌یسه‌ڵدا چاوه‌كانی كز بوون و نه‌شته‌ركارییش سوودی نه‌بوو، كه‌ له‌ قودس بۆی كرا، ساڵی 1946 جه‌ڵته‌ لێی دا و هه‌ر به‌میش كۆچی دوایی كرد.
ده‌قی شیعره‌كه‌ی پیره‌مێرد، كه‌ بۆ كۆچی دوایی (فه‌یسه‌ڵ)ی نووسیوه‌:
هه‌ورێكی سوور له‌ كاولی وه‌ته‌ن كه‌وته‌ گرم و هوور
دای ڕشت به‌ شین و گریه‌وه‌ فرمێسكی خوێنی سوور
وامزانی پێشڕه‌وێكی گوڵاڵه‌ی به‌هارییه‌
گوڵی نه‌ورۆز، به‌رگی سووری كورده‌وارییه‌
هه‌یڕۆ توومه‌ز گوڵاڵه‌ نه‌بوو، خوێنی لاوێك بوو
هه‌ڵكه‌وتوویه‌ك بوو بۆ هه‌موو كورد، نووری چاوێك بوو
له‌م كاته‌دا، كه‌ گوڵی له‌ هه‌موو لاوه‌ ده‌پشكوێ
كوێر بی فه‌له‌ك له‌ تازه‌ گوڵی ئێمه‌ چیت ئه‌وێ؟
چرایه‌ك بوو بۆ نیشتمان، خۆی به‌و هیوایه‌وه‌
ئه‌ی ویست رووناكی ببینێ، ئاخ زوو كوژایه‌وه‌
توخوا كوڕینه‌ سا تێر بگرین، شینی فه‌یسه‌ڵه‌
ئه‌و خوێنه‌ی وا ڕژاوه‌، هیوای كوردی تێكه‌ڵه‌
كۆمه‌ڵ غه‌زایه‌، ماته‌مه‌، شینه‌ له‌ناو گه‌لا
تاریخییه‌ فه‌یسه‌ڵه‌ چووه‌ بۆ خزمه‌تی مه‌لا

 

ئەلبوومی وێنەکان