جه‌همییزم

كه‌س ناتوانێ بڵێت: تۆ بێ ئیمانیت!

جه‌همییزم، رێبازێكى زانستى كه‌لامى ئیسلامییه‌، له‌ كۆتاییه‌كانى سه‌ده‌ى یه‌كه‌مى كۆچى هاته‌ بوون، ئیمام (جه‌همى كوڕى سه‌فوان) به‌ دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م رێبازه‌ ناوى رۆیشتووه‌، ئه‌گه‌رچى دامه‌زرێنه‌رى حه‌قیقىی ئه‌م رێبازه‌ كه‌سایه‌تییه‌كى دیكه‌یه‌ به‌ ناوى ئیمام (جه‌عد كوڕى دیرهه‌م)، كه‌ مامۆستاى (جه‌هم) بووه‌، به‌ڵام رێبازه‌كه‌ ئه‌م ناوه‌ى هه‌ڵگرتووه‌. پێیان ده‌گوترێت: جه‌همییه‌كان، یان جه‌همییه‌ت، یان ئه‌لجه‌همییه‌، یان جه‌همییزم، یان شوێنكه‌وتوانى ئیمام (جه‌همى كوڕى سه‌فوان).


ئه‌م رێبازه‌ له‌ سه‌رده‌مى حوكمڕانیى خه‌لافه‌تى ئه‌مه‌وى له‌ شارى (ترموود) سه‌ری هه‌ڵدا، پاشان له‌ ته‌واوى خوراسان بڵاو بووه‌وه‌، ئیدى خه‌ڵكانى تایبه‌ت و گشتى له‌ده‌ورى كۆبوونه‌وه‌، ئینجا بانگخوازان بۆ ئه‌م رێبازه‌ ورده‌ ورده‌ به‌ئاشكرا و به‌نهێنى په‌یتا په‌یتا خه‌ڵكیان ده‌هێنا قه‌ناعه‌ت، به‌ره‌و عه‌قیده‌ و ئیمان به‌ بنه‌ماكانى جه‌همییزم، ئینجا نووسین و په‌رتووكى زۆرى لێ بووه‌وه‌.


جه‌همییه‌كان زۆر دژى لێكچوواندنى خوداوه‌ندن به‌ مرۆڤ و ئافرێندراوه‌كان، به‌رده‌ام له‌ شه‌ڕى ئه‌وه‌دان له‌گه‌ڵ نه‌یارانیان، كه‌ خوداوه‌ند به‌ هیچ جۆرێك نه‌خرێـته‌ قاڵبى به‌جه‌سته‌ییكردن، واته‌: (التجسیم)، بۆیه‌ هه‌چ ئایه‌تێك و فه‌رمووده‌یه‌ك بۆنى لێكچوواندن و جه‌سته‌یى (التشبیه‌ والتجسیم) لێ بێت، جه‌همییزم راسته‌وخۆ ته‌ئویلى ده‌كه‌ن، به‌ ئاراسته‌ى دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌م دوو ره‌هه‌نده‌.

بنه‌ماكانى ئیسلام له‌ رێبازى جه‌همییزم

بنه‌ماى یه‌كه‌م: ناو و سیفه‌ته‌كانى خودا..
خودا هیچ ناو و سیفه‌تێكى نییه‌، جه‌همییزم باوه‌ڕی وایه‌، سه‌رجه‌م ناو سیفه‌ته‌كانى خوداوه‌ند، كه‌ له‌ قورئان و فه‌رمووده‌كاندا هاتووه‌ مه‌جازن، هیچ ناو و سیفه‌تێك حه‌قیقى و حه‌قیقه‌ت نییه‌. هه‌موو ئه‌و سیفه‌ته‌ ئه‌زه‌لییانه‌ى له‌ خوداوه‌ند باس ده‌كرێن، وه‌ك: (توانایى، ویست، زانست، ژیان، شت، بوون). خودا لێى بێبه‌ش و دووره‌، چونكه‌ ئه‌م سیفه‌ت و ته‌واوى سیفه‌ته‌كانى دیكه‌، ئه‌زه‌ل و ئه‌به‌د نین، به‌ڵكوو ده‌چنه‌ چاپته‌ره‌كانى گۆڕانكارى و ته‌حه‌ول له‌ شكڵ و وێنه‌، ره‌سم و زه‌مان، كاتێكى دیكه‌، بۆ كائینێكى دیكه‌.


ئه‌م گه‌ردوون و بوونه‌ خودایه‌كى هه‌یه‌ كه‌س ناتوانێ لێى حاڵى ببێت، هیچ كاتێك عه‌قڵ ناتوانێ له‌ ناخ و زاتى خودا تێبگات، ته‌نیا ده‌توانێ له‌ رێگاى شوێنه‌وار و ئافرێندراوه‌كانى لێكدانه‌وه‌ بۆ گه‌وره‌یى و بێسنووریى ده‌سه‌ڵات و عه‌قڵى ئیلاهى بنه‌خشێنێت.


بە بۆچوونی ئەوان، خودا ناسنامه‌ى نییه‌، جگه‌ له‌وه‌یش خودا هیچ ناوێكى نییه‌، بۆیه‌ هه‌ر ناو و ناتۆرێك بۆ خودا بگوترێت له‌ سۆنگه‌ى كردار و داهێنراو و دروسكراوه‌كانیه‌تى، ناتوانرێ په‌ى به‌ ناوێك ببه‌ین له‌ زات و خودى خودا، ته‌نیا ئه‌و ناوانه‌ى له‌ خوداى ده‌دۆزینه‌وه‌ ئه‌وانه‌ن، كه‌ له‌ خودى خۆمان ره‌نگدانه‌وه‌ و وێنه‌كێشیى بۆ ده‌كه‌ین، له‌ وه‌هم و زهن و ئه‌ندێشه‌مان كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌.


خودا له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ هه‌ر هه‌بووه‌، له‌ چركه‌ساته‌كانى پێش دروستبوونى كات، خودا به‌ تاقى ته‌نیا هه‌بووە، پاشان خه‌ڵق و خه‌لیقه‌ت و ته‌واوى مه‌خلوقاتى ئافراند، به‌بێ ئه‌وه‌ى هیچ شتێك له‌ خود و زاتى خۆى زیاد و كه‌م بكات، بۆ خه‌ڵقكردن، خودا هیچ حیكمه‌ت و ئامانێكى نییه‌، له‌ زاتییاتى خوداوه‌ند هه‌یه‌ ته‌نیا خه‌ڵق بكات، ئیتر ئامانج و حیكمه‌ت له‌ سیفاتى خوداوه‌نددا نییه‌.

بنه‌ماى دووه‌م: خودا قسه‌ ناكات..
قسه‌كردن سیفه‌تێكه‌ له‌ سیفه‌ته‌كان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى خودا به‌ده‌ره‌ له‌ سیفه‌ت و وێنه‌، بۆیه‌ دروست نییه‌ بگوترێت خودا قسه‌ ده‌كات، یان خودا قسه‌ى كردووه‌. ئاخر قسه‌كردن دروست بووه‌، واته‌ ده‌چێته‌ ده‌روازه‌ى (رووداو)، سا له‌به‌رئه‌وه‌ى خوداوه‌ند قه‌دیم و ئه‌زه‌له‌، بۆیه‌ قسه‌كردن ده‌بێته‌ له‌كه‌داركردنى پێگه‌ و زاتى ره‌هایى خودا، بۆیه‌ ناچارین بڵێین: خودا قسه‌ ناكات.


به‌ڵام خوداوه‌ند قسه‌ و گوفتار خه‌ڵق ده‌كات، چه‌شنى هه‌ر مه‌خلووق و ئافرێندراوێكى دیكه‌ى، بۆ وێنه‌ى ته‌واوى ئه‌و قسانه‌ى خه‌ڵق كرد، كاتێك له‌ داره‌سووتاوكه‌ له‌گه‌ڵ (مووسا)ی په‌یامهێن، گفتوگۆ و رێنمایى و فه‌رمانى پێ كرد له‌ كێوى تووڕى سه‌یناى میسڕ.
قورئان، كه‌ كتێبى ئیلاهییه‌، خه‌لقى خودایه‌، بۆیه‌ ده‌گوترێت قورئان مه‌خلووقه‌، به‌مه‌یش وەک خۆیان دەڵێن: ئیمام (جه‌هم كوڕى سه‌فوان) یه‌كه‌مین موته‌كه‌لیم و بیرمه‌ندى ئیسلامه‌، كه‌ بانگه‌شه‌ى مه‌خلووقییه‌تى قورئانی كردووه‌.

بنه‌ماى سێیه‌م: خودا نابینرێت..
خودا قابیلى بینین نییه‌، ئاخر شته‌ بینراوه‌كان پێویسته‌ جه‌سته‌ بن، كه‌ ئه‌مه‌یش ئیعتیقادى رێبازى (حه‌شه‌وییه‌ت)ه‌، جه‌سته‌ییبوون هه‌ڵگرى ره‌هه‌نده‌كانى: (درێژى و پانى و قووڵى)یه‌، كه‌ ئه‌مه‌یش مه‌حاڵه‌ له‌ زاتى خودایى، چونكه‌ ئه‌گه‌ر باوه‌ڕ به‌ جه‌سته‌یى خودا بكرێـت، ئه‌وسا ئه‌و جه‌سته‌یه‌ ده‌بێت شوێنێك و بوقعه‌یه‌ك داگیر بكات، ئه‌گه‌ر شوێنێك داگیر بكات، واته‌ خودا سنوورى هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر خودا سنوورى هه‌بێت، كه‌واته‌ ده‌كرێت به‌ په‌نجه‌ ئاماژه‌ى بۆ بكرێت، ئه‌گه‌ر به‌ په‌نجه‌ ئاماژه‌ى بۆ بكرێت كه‌واته‌ خودا ده‌كه‌وێته‌ نێو مه‌خلووقی خۆى كه‌ شوێن و مه‌كانه‌!


له‌ ئایه‌تى (143) سووڕه‌تى (ئه‌لئه‌عڕاف)، مووسا به‌ خوداوه‌ند ده‌ڵێت: ".. په‌روه‌رێنم خۆتم نیشان بده‌ با بتبینم، گوتى قه‌ت نابینى.."، ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى خودا قه‌ت نابینرێت. هه‌روه‌ها له‌ ئایه‌تى (103) سووڕه‌تى (ئه‌لئه‌نعام)دا هاتووه‌: "هیچ بینینێك پێى ناگات، ئه‌ویش به‌ هه‌موو بینینه‌كات ده‌گات".

بنه‌ماى چواره‌م: خودا له‌ ئاراسته‌ى سه‌ره‌وه‌ نییه‌..
خودا له‌ بان سه‌ران نییه‌، خودا له‌ هیچ ئاراسته‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكوو له‌ هه‌موو ئاراسته‌كانه‌، له‌ ئایه‌تى (115) سووڕه‌تى (ئه‌لبه‌قه‌ڕه‌)دا هاتووه‌: "رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا هى خودان، روو له‌ هه‌ر ئاراسته‌یه‌ك بكه‌ن، خودا له‌وێیه‌، خودا فراوان و زانایه‌". هه‌ر بۆیه‌ رێبازى جه‌همییزم باوه‌ڕى وایه‌، خودا له‌ هه‌موو شوێنێكه‌.

بنه‌ماى پێنجه‌م: خودا له‌ هه‌مووان نزیكه‌..
خودا له‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌كانى به‌ یه‌ك ئه‌ندازه‌ نزیكه‌، هه‌رگیز ده‌ستبه‌ردار و پشتلێكه‌رى هیچ بوونه‌وه‌رێكى خۆى نه‌بووه‌ و نابێت، ئاگادارى هه‌موو شته‌كانه‌، یارمه‌تیده‌رى هه‌مووانه‌، به‌ڕێوه‌به‌رى هه‌موو كرداره‌كانه‌، له‌ مرۆڤ تا ئاژه‌ڵ، له‌ دره‌خت تا ده‌ریا. له‌ ئایه‌تى (59) سووڕه‌تى (ئه‌لئه‌نعام)دا هاتووه‌: "كلیله‌كانى شاراوه‌ لاى خۆیه‌تى و كه‌س پێیان نازانێت، ده‌زانێت چى هه‌یه‌ له‌ وشكانى و ده‌ریا، هه‌ر گه‌ڵایه‌ك بوه‌رێت ئه‌و ده‌یزانێت، ته‌نانه‌ت تۆیه‌ك له‌ تاریكایى ناخى زه‌وى، ته‌ڕ و وشك، هه‌موو له‌ كتێبى ئاشكرایه‌". هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ى نزیكیى له‌ مرۆڤ، له‌ ئایه‌تى (16)ى سووڕه‌تى (قاف)دا هاتووه‌: "مرۆڤمان ئافراند، ده‌زانین چى وه‌سوه‌سه‌ى بۆ ده‌كات، ئێمه‌ له‌ شاده‌مارى ئه‌و نزیكترین له‌ خۆى".

بنه‌ماى شه‌شه‌م: مرۆڤ سه‌رپشك نیه‌ (الجبر)..
له‌ دیدى رێبازى جه‌همییزم، مرۆڤ به‌ توانایى وه‌سف ناكرێت، هه‌میشه‌ مرۆڤ مه‌جبوور و سه‌لبى ئیڕاده‌ و ویسته‌كانیه‌تى، سزا و پاداشتى خوداییش له‌ رۆژى دوایى به‌ پێوه‌رى كردارى ناخى مرۆڤه‌كه‌یه‌، (كرداره‌ ناوه‌خنه‌كان).


مرۆڤ به‌ په‌ڕەمووچ ده‌چوێنن، كاتێك له‌ ده‌ستى هه‌وا به‌رز و نزم ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وسا خوداوه‌ند وه‌ك هه‌وا و با، ئینسانیش وه‌ك ریشه‌ و په‌ڕه‌یه‌ك ویست و سه‌ربه‌ستى و سه‌رپشكى له‌ ده‌ست نامێنێ، ته‌نیا له‌ ناخى خۆى ده‌توانێ له‌گه‌ڵ دڵ و وێژدان و هۆشى خۆى، ویستى خۆى بنوێنێت.

بنه‌ماى حه‌وته‌م: مه‌نزڵگاى ئیمان به‌ته‌نیا دڵه‌..
بە بۆچوونی جه‌همییزم، ئیمان ته‌نیا دڵه‌، كاتێك دڵێك ئاوى ئیمانى خوارده‌وه‌، ئیتر ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌چێته‌ بازنه‌ى ئه‌هلى ئیمان، قسه‌ و كردار هیچ كات نابنه‌ پێوه‌ر و ته‌رازووى ئیمان بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى، واتە ئیمان بریتییه‌ له‌ مه‌عریفه‌، كوفریش بریتییه‌ له‌ جه‌هل، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ته‌واوى ئازادیى خۆى بانگه‌شه‌ى بێ ئیمانى و كافربوون و بتپه‌رستییش بكات، كه‌س ناتوانێ بڵێت: تۆ بێ ئیمانیت، دواجار ته‌نیا خوداوه‌ند كرۆكى دڵه‌كان ده‌بینێت، بۆیه‌ نهێنیى ئیمان په‌یوه‌سته‌ له‌نێوان تاك و خودا. له‌م خاڵ و پرنسیپه‌ رێبازى جه‌همییزم كۆك و هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ رێبازى (موڕجیئه‌). ئاخر له‌ دیدى هه‌ردوو رێباز ته‌واوى مرۆڤه‌كانى ئایینه‌كانى تریش و هاوبه‌شیاران و بتپه‌رستانیش ئه‌گه‌ر مه‌عریفه‌ى تێر و ته‌سه‌لیان به‌ لاهووت هه‌بێت، ده‌چنه‌ بازنه‌ى ئه‌هلى ئیمانه‌وه‌.

بنه‌ماى هه‌شته‌م: سزا و پاداشتى گۆڕ بوونى نییه‌..
له‌ دیدى رێبازى جه‌همییزم له‌به‌ر ئه‌وه‌ى پێچه‌وانه‌ى دادپه‌روه‌ریى خوداییه‌، كه‌سێك له‌ سه‌رده‌مانى زوو مردووه‌، له‌گه‌ڵ كه‌سێك رۆژێك پێش قیامه‌ت ده‌مرێت، چۆن هاوسه‌نگیى سزا و پاداشتى گۆڕ ده‌كرێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى هیچ ئایه‌تێك له‌ قورئان باس له‌ سزا و پاداشتى گۆڕ ناكات، به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ ئایه‌تى (52) سووڕه‌تى (یاسین)دا ده‌فه‌رموێت: "گوتیان كێ ئێمه‌ى له‌ گۆڕ زیندوو كردووەته‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌ڵێنى خودایه‌ و په‌یامهێنانیش راستیان كرد".

بنه‌ماى نۆیه‌م: ته‌رازوو و پرد بوونى نییه‌..
له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هیچ ده‌قێكى قورئان باس له‌ بوونى ته‌رازوو و پرد ناكات، بۆیه‌ جه‌همییزم باوه‌ڕى به‌ بوونیان نییه‌، به‌ڵكوو ده‌یخه‌نه‌ چوارچێوه‌ى عه‌قڵیه‌تى ئیعتیقادیى به‌شێك له‌ جووه‌كان، كه‌ كاریگه‌ر بوون به‌ كتێبى (مردووه‌كان)ى میسڕى كۆن، كه‌ له‌وێدا هاتووه‌، له‌ جیهانى ئه‌ودیودا ته‌رازوو و پرد بوونى هه‌یه‌.

بنه‌ماى ده‌یه‌م: به‌هه‌شت و دۆزه‌خ له‌ناو ده‌چن..
بە بۆچوونی رێبازى جه‌همییزم، هیچ شتێك ئه‌به‌د و تا هه‌تایى و نه‌مر نییه‌ جگه‌ له‌ خودا، بۆیه‌ به‌هه‌شت و دۆزه‌خیش وه‌ك هه‌ر دروستكراوێكى دیكه‌، رۆژێك دێت و له‌ناو ده‌چن، سه‌ر ده‌نێنه‌وه‌ جیهانى فه‌نا و ره‌هه‌نده‌كانى عه‌ده‌مى رووت. دواى ئه‌وه‌ى به‌هه‌شتییه‌كان تێر تێر له‌ چێژ و مه‌له‌ززات و خۆشییه‌كانى به‌هه‌شت ده‌بن، به‌هه‌شت له‌ناو ده‌چێت و خۆى و ئه‌هل و شته‌كانى ده‌بن به‌ هه‌ڵمێكى بێ ئه‌سه‌ر. هه‌روه‌ها دواى ئه‌وه‌ى دۆزه‌خییه‌كان تێر تێر نغرۆى ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ و نه‌هامه‌تییه‌كانى دۆزه‌خ ده‌بن، دۆزه‌خ له‌ناو ده‌چێت، خۆى و ئه‌هل و شته‌كان ده‌بن به‌ هه‌ڵمێكى بێ ئه‌سه‌ر.


له‌ ئایه‌ته‌كانى (26-27)، سووڕه‌تى (ئه‌لڕه‌حمان)دا هاتووه‌: "هه‌مووان له‌ناو ده‌چن* ته‌نیا خوداى موته‌جه‌ل و كه‌ڕه‌م ده‌مێنێته‌وه‌".


له‌ دیدى جه‌همییه‌تدا، جووڵه‌ له‌ناو ده‌چێت، بۆیه‌ هه‌ر ئه‌ستێره‌ و كائین و ئافرێندراو و شتێك جووڵه‌ى هه‌بێت، ده‌بێ له‌ناو بچێت، چونكه‌ هه‌موو شته‌كان دواجار له‌ فه‌زای جووڵه‌ به‌ده‌ر نین، ته‌نانه‌ت به‌هه‌شت و دۆزه‌خیش، بۆیه‌ ده‌بێ له‌نێو بچن.


مه‌به‌ست له‌ چه‌مكى (خالدین فیها) كاتێ قورئان و ده‌قه‌كان ده‌یخه‌نه‌ پاڵ به‌هه‌شت و دۆزه‌خ، چه‌مكێكى مه‌جازییه‌، زیده‌ڕۆییه‌ له‌ دڵنیایى، مه‌به‌ست حه‌قیقه‌ت و ریالیست نییه‌ له‌ ماناكه‌ى، واته‌ به‌ هیچ جۆرێك مه‌به‌ستى تاهه‌تایى و ئه‌به‌دییه‌ت نییه‌، به‌ڵكوو مه‌به‌ست كاتێكى زۆر و دوور و درێژە.