هونه‌ر له‌ سه‌رده‌می ته‌یموور له‌نگدا

له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ته‌یمووردا گرنگیی به‌ نووسین دراوه‌

ئه‌م چه‌شنه‌ سه‌بكه‌ شێوه‌كارییه‌، به‌ ناوی ده‌وری ته‌یموور له‌نگه‌وه‌ ناو نراوه‌، له ‌كاتێكدا هیچ پۆ و پێوه‌ندییه‌كی به‌ شه‌خسی ته‌یموور له‌نگه‌وه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكوو له‌ سه‌ده‌ی چواره‌مدا گۆڕانكارییه‌ك له‌ جۆری شێوه‌كاری له‌ ئێراندا هاتووه‌ته‌ كایه‌وه‌، دواتر هێرشی ته‌یموور له‌نگی به‌سه‌ردا هاتووه‌، ئێران سه‌رتاسه‌ری كه‌وتووه‌ته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ته‌یمووره‌وه‌. له‌دوای ڕه‌شبگیری و كۆمه‌ڵكوژی و په‌لاماردانی ته‌یموور له‌ ساڵانی پێش مه‌رگیدا، ئه‌وی میعماری بووه‌، ئه‌وی وه‌ستا بووه‌، ئه‌وی خاوه‌ن پیشه‌ و سنعه‌ت بووه‌، ده‌ستبه‌سه‌ر و قۆڵبه‌ست كراوه‌ و ڕه‌وانه‌ی شاری (سه‌مه‌رقه‌ند) كراوه‌. ئه‌و توندوتیژییه‌شی له‌ ڕه‌فتاری جه‌نگیزخانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، كه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌مه‌رقه‌ند، به‌ هه‌مان خووی توندیه‌وه‌ كه‌وتووه‌ته‌‌ خولیای دروستكردنی پایته‌ختێكی نوێ و ڕازاوه‌، ئیتر مزگه‌وت و مینبه‌ر و میحراب و مه‌زار و كاروانسه‌رای جۆراوجۆر له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ جیاواز، له‌ شێوه‌ی مزگه‌وته‌كانی وڵاتانی ئیسلامیی دروست كردووه‌، جگه‌ له‌ كۆشكی تایبه‌تی خۆی و داموده‌سگه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی، هیچ گرنگییه‌كه‌ی به‌ شێوه‌كاری و كارێكی له‌م ڕووه‌وه‌ نه‌داوه‌. گوێی له‌ مه‌لای ده‌مارگرژی ده‌وروبه‌ری گرتووه‌، به‌ حیساب به‌ند و بنوودی ئیسلامی به‌جێ دێنێ، له‌كاتێكدا ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی موسڵمان به‌ شمشێری ئه‌و و به‌ فەرمانی ئه‌و كاوڕئاسا سه‌ربڕاون.


ئه‌وانه‌ی خه‌مخۆری شێوه‌كاری بوونه‌، شازاده‌كانی دوای مه‌رگی ته‌یموورن، واته‌ توێژی دووه‌می ده‌سه‌ڵاتی ته‌یموورن بوونه‌ته‌ خاوه‌نی سه‌بكی ته‌یمووری، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی خودی ته‌یمووردا گرنگی دراوه‌ته‌ بابه‌تی نووسین، وه‌كوو کتاوی (زه‌فه‌رنامه‌)، كه‌ بۆ خۆی چه‌ندان به‌رگه‌، باس له‌ چۆنیه‌تیی په‌لامار و فه‌تح و فتووحاتی ته‌یموور له‌نگ ده‌كات، ڕووداوه‌كانی ناویشی به‌ شێوه‌كاری ڕازێنراونه‌ته‌وه‌ (به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی)، ته‌نانه‌ت ئه‌و وێنه‌ سه‌ره‌تاییانه‌یش هیچ پۆ و پێوه‌ندییه‌كیان به‌ خودی ته‌یمووره‌وه‌ نه‌بووه‌. ته‌یموور له‌نگ فڕی به‌سه‌ر چۆنیه‌تیی شێوه‌كارییه‌وه‌ نه‌بووه‌، دیوانی به‌ناوبانگی (خواجۆی كرمانی) له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ریتانیا پارێزراوه‌. هه‌روه‌ها کتاوی شاهنامه‌ له‌ کتاوخانه‌ی میسڕیدا له‌ شاری قاهیره‌ به‌ ژماره‌ی (32) پارێزراوه‌، له‌ ساڵی 1393ز له‌ شیرازدا نوسخه‌ی له‌ شانامه‌ وه‌رگرتووه‌. خۆ پێده‌چێت له‌پێش گرتنی (شیراز)دا ئه‌و كاره‌ كرابێت، له‌وێڕا چه‌ندان لاپه‌ڕه‌ی شێوه‌كاری كراون، به‌ڵام ناجۆر.


نوسخه‌یه‌ك له‌ شانامه‌ 1397ز له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ریتانیادا پارێزراوه‌، پڕه‌ له‌ شێوه‌كاریی ڕه‌نگاوڕه‌نگ، زۆربه‌ی ڕه‌نگه‌كان به‌ ئاوی زێڕ ڕه‌نگ كراون، تا ڕاده‌یه‌كی باش تابلۆكانی په‌سندن، به‌سه‌ر كاغه‌زی ناسكه‌وه‌ ڕه‌نگئامێزی كراوه‌. ئه‌وه‌ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌، ئه‌و شاهنامه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌می سوڵتان ئه‌حمه‌د له‌ شیراز ئه‌نجام دراوه‌. (دوست محه‌مه‌د) له‌ کتاوی مێژووی ئێراندا نووسیویه‌تی: "ئه‌و وێنانه‌ له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ندێكه‌وه‌ كێشراون به‌ناوی (جونێد) ئه‌و کتاوه‌ له‌ کتاوخانه‌ی تۆپقاپی ئه‌سته‌نبۆڵ پارێزراوه‌. له‌ ساڵی 1388ز کتاوی (كه‌لیله‌ و دمنه‌) نووسراوه‌، ئه‌ویش چه‌ندان تابلۆی تیادایه‌، زۆر له‌ شێوه‌ی شێوه‌كارییه‌كانی ناو شانامه‌ پارێزراوه‌كه‌ی مۆزه‌خانه‌ی به‌ریتانیا ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، ده‌سه‌ڵاتی سوڵتان ئه‌حمه‌دی جه‌لایردا گرنگیی داوه‌ته‌ کتاو نووسین و شێوه‌كاری. هه‌روه‌ها کتاوی (قه‌زوێنێ) له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ریتانیا پارێزراوه‌، له‌سه‌ر فه‌رمانی سوڵتان ئه‌حمه‌د جه‌لایری نووسراوه‌. ده‌وڵه‌ت شاهـ یه‌كێكه‌ له‌ نووسه‌ره‌ كۆنه‌كان و ده‌ڵێت: "خودی سوڵتان ئه‌حمه‌دی جه‌لایر شێوه‌كارێكی به‌توانا بووه‌".


له‌ سه‌رده‌می كوڕه‌كانی ته‌یموور له‌نگدا: شارۆخ، عومه‌ر شێخ، نه‌وه‌كانیدا، ئیبراهیم سوڵتان، ئه‌سكه‌نده‌ری كوڕی عومه‌ری شێخ، شێوه‌كاری پاڵپشتی كراوه‌ و هه‌نگاوی باشی هونه‌ریی نراوه‌، ئه‌گه‌رچی نه‌ختێك شێوه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتیی پێوه‌ دیاره‌، به‌ڵام به‌ هیچ ڕه‌نگێك ئاگاداری یان پێوه‌ندییان له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا نه‌بووه‌، بۆیه‌ كاره‌كان وردن و پڕن له‌ شێوه‌كاری. له‌و سه‌رده‌مه‌دا کتاوێكی ڕه‌نگیی ساز كراوه‌ بۆ شازاده‌ ئه‌سكه‌نده‌ری كوڕی عومه‌ری شێخ 1410ز، ئه‌ویش له‌ مۆزه‌خانه‌ی به‌ریتانیادا پارێزراوه‌. تابلۆی ڕه‌نگاوڕه‌نگی جۆراوجۆر، هه‌روه‌ها کتاوی گوڵستانی سه‌عدی بۆ شازاده‌ نووسراوه‌، شاهزاده‌ شاروخ كوڕی ته‌یموور له‌نگ له‌ ته‌مه‌نی بیست ساڵی كراوه‌ته‌ فه‌رمانڕه‌وای خوراسان، ئه‌وده‌م (هیرات و ئه‌فغانستانیش له‌سه‌ر ئێران ژمێردراون) ئێستایش ململانێ له‌نێوان توركیا و ئێراندا هه‌یه‌، ئایا مه‌ولانا جه‌لاله‌دین به‌ڵخییه‌ یان ڕۆمییه‌؟ به‌ڵخ شارێكه‌ له‌ وڵاتی ئه‌فغانستان، ئه‌ویش به‌شێك بووه‌ له‌ ئێران.


ئه‌م شاروخ شایه،‌ توانی وه‌ك شایه‌كی ڕۆشنفكر و هونه‌رپه‌روه‌ر خۆی پیشان بدات، ئه‌و وێرانییانه‌ی ته‌یمووری باوكی له‌ هه‌ڕووژانی وڵاتان ئه‌نجامی داون، له‌ ده‌ڤه‌ری خوراساندا شاری (هیرات و مه‌ڕۆ) هه‌ڕووژاوی دووباره‌سازی كردووه‌ته‌وه‌. شاروخ توانیویه‌تی دۆستایه‌تییه‌كی پته‌و له‌گه‌ڵ فه‌رمانڕه‌وایانی دوور و نزیك بێنێته‌ كایه‌وه‌. دیكۆمێنیت به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، كه‌ نامه‌ی دۆستانه‌ی بۆ ئیمپراتۆریه‌تی چین نووسیوه‌. سیرجان ده‌رباره‌ی شاروخ شاهـ ده‌ڵێت: "ده‌وری شایه‌تیی شاروخ پڕ ڕه‌ونه‌قترین ده‌ورانی شاهی ئێران بووه‌، به‌تایبه‌ت کتاوی ده‌ستنووسی جۆراوجۆری به‌نر‌خ و نایاب، كه‌ تیایدا ئاوێنه‌ ئاسا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی تیادا ڕۆشن كردووه‌ته‌وه‌. شاری هیرات له‌ سه‌رده‌می شاروخ شادا به‌ پایته‌ختی بێ ڕكابه‌ری هونه‌ر ژمێردراوه‌، به‌ هه‌وارگه‌ی مه‌كته‌بی ته‌یمووری ده‌ناسرێت. ئه‌و مه‌كته‌به‌ له‌ شێرازدا ده‌ستی پێ كردووه‌ و ئه‌وزه‌ڵی كردووه‌ له‌ شاری هیراتدا گه‌یشتووه‌ته‌ پۆپه‌. بایسنقر پێنجه‌مین كوڕه‌زای ته‌یموور له‌نگ بووه‌ و له‌ ساڵی 1394ز هاتووه‌ته‌ دونیاوه‌. له‌ ساڵی 1433ز له‌ ته‌مه‌نی 35 ساڵیدا به‌ سه‌رخۆشی له‌سه‌ر بانه‌وه‌ كه‌وتووه‌ته‌ خواره‌وه‌، دیاره‌ هه‌ر له‌ گه‌نجیدا ته‌ندروست و وه‌رزشكار نه‌بووه‌. له‌ ساڵی 1414ز تا 1432ز وه‌زیر بووه‌ به‌ لای باوكییه‌وه‌. زۆربه‌ی ژیانی له‌ شاری هیرات گوزه‌راندووه‌. هه‌ر له‌ گه‌نجیدا مه‌یلی به‌ لای شوعه‌را و هونه‌رمه‌ندان و ئه‌ده‌بیاته‌وه‌ بووه‌، گه‌وره‌ترین كارێك كردوو‌یه‌تی، توانیویه‌ کتاوێكی ڕه‌خنه‌ له‌ کتاوی شاهنامه‌ی فیرده‌وسی له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا بنووسێت. ئه‌گه‌رچی چاوساغانی هه‌ڵسه‌نگاندنی (شه‌هنامه‌) ئه‌و کتاوه‌یان به‌ لاوه‌ بێ نرخ و كه‌م بایه‌خ بووه‌. دیاره‌ پێشه‌كییه‌كه‌ی له‌ لایه‌ن خودی بایسنقره‌وه‌ نووسراوه‌، نووسخه‌یه‌كی شاهنامه‌ بۆ بایسنقر نووسراوه‌، له‌ مۆزه‌خانه‌ی ئه‌سته‌نبۆڵدایه‌.


له‌ مێژووی شه‌ڕه‌كاندا، ته‌نیا یه‌ك جاڕ ناوی بایسنقر هاتووه‌، ئه‌ویش له‌ ساڵی 1420ز، كه‌ له‌جێی باوكی فه‌رمانڕه‌وای سوپا بووه‌ بۆ سه‌ر ته‌برێز و شاری له‌ ده‌ست (قه‌ره‌ یوسف) ده‌رهێناوه‌. دیاره‌ له‌ سه‌رده‌می بایسنقردا بۆ یه‌كه‌مین جار کتاوی وێنه‌داری به‌ ئاوی زێڕ نه‌قاشی كراوه‌، به‌ فه‌رمانی ئه‌ویش ئه‌و كاره‌ كراوه‌. کتاوی شاهنامه‌ی موسه‌وه‌ڕ پێشكه‌ش كراوه‌ به‌ سوڵتان ئیبراهیم، ئێستا له‌ کتاوخانه‌ی زانكۆی ئۆكسفۆرددایه‌ به‌ ژماره‌ی 46. بایسنقر له‌پێش باوكیدا كۆچی دوایی كردووه‌، له‌و ماوه‌ كورته‌ی ژیانیدا پاڵپشتیی هونه‌ری شێوه‌كاریی كردووه‌. هه‌ر ئه‌و بووه‌ هونه‌رمه‌ندێكی به‌ ناوی غیاسودین ڕه‌سامی له‌گه‌ڵ باڵوێزه‌كه‌ی باوكیدا هه‌ناردووه‌ بۆ ده‌رباری چین، ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ سه‌رتاسه‌ری ڕووداوه‌كانی ئه‌و گه‌شته‌ی نووسیوه‌ته‌وه‌ و پێشكه‌یشی بایسنقری كردووه‌ و ئه‌ویش بردوویه‌تییه‌ خزمه‌تی شاروخ شای باوكی و پێشكه‌شی كردووه‌، له‌وێڕا باس له‌ شێوه‌كاریی په‌رستگای بتپه‌رسته‌كان ده‌كات، كه‌ چه‌ند جوان و په‌سندن. له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ئوزون حه‌سه‌ندا تا ڕاده‌یه‌ك لاسایی شێوه‌كاریی چینی كراوه‌ته‌وه‌.


له‌ ده‌رباری شاروخ شادا شێوه‌كارێك به‌ناوی (خه‌لیل) كاری كردووه‌، تابلۆی گه‌لێك زه‌ریفی لێ به‌جێ ماوه‌. ئیدوارد براون له‌ کتاوه‌كه‌یدا ده‌ڵێت: "له‌ ده‌رباری شاروخ شادا چوار هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ هه‌بوونه‌، یه‌كه‌م مه‌ولانا خه‌لیل، له‌دوای مانی باشترین شێوه‌كاری ئێران بووه‌، به‌ڵام غیاسودینی نه‌قاش له‌گه‌ڵ سه‌فیری شاروخدا ڕۆیشتوونه‌ بۆ چین. کتاوه‌كه‌ به‌ وێنه‌ی بایسنقر ڕازێنراوه‌ته‌وه‌. له‌ په‌ڕه‌ی یه‌كه‌مدا نه‌قاشی كراوه‌ و ئیمزای خۆی كردووه‌، كه‌ سه‌فیری بایسنقر بووه‌ بۆ وڵاتی چین.


ئه‌وه‌یش حاشه‌هه‌ڵنه‌گره‌، کتاوی میعراجنامه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌می شاروخدا نووسراوه‌ و نه‌قاشی كراوه‌، یه‌كێكه‌ له‌ کتاوه‌ ڕازاوه‌كان.


له‌ ته‌واوی ئه‌و كتاوانه‌دا شێوه‌كارییه‌كان هه‌ر هه‌موویان نه‌قاشی كراون، جووڵاوه‌كان و وه‌ده‌رخستنه‌كانیان سوننه‌تین و شتێكی تازه‌ و داهێنانێكی نوێیان تێدا نابینرێت. له‌و سه‌رده‌مه‌دا وێنه‌ی تاكه‌ پۆرترێتێك،‌ كه‌ به‌ دیواردا هه‌ڵواسرابێت نه‌كراوه‌ و نه‌بینراوه‌، یان وه‌ك ئه‌ورووپییه‌كان تابلۆی پانوپۆڕی ئایینییان نه‌كردووه‌. دیاره‌ سیسته‌م و بواری وێنه‌كێشان زۆرتر هه‌ر له‌ناو لاپه‌ڕه‌ی كتاوه‌ ده‌ستنووسه‌كاندا بووه‌ و به‌س، ئه‌گینا بۆ یه‌كێك له‌و تابلۆیانه‌ نه‌ باس كراون، نه‌ به‌ده‌ست هاتوون؟