كه‌شتییه‌كه‌ی كه‌ركووك كه‌ی له‌نگه‌ر ده‌گرێت؟

(5-9)

گه‌مه‌ی ژماره‌ و ئامار
زۆر پێویسته‌ هه‌رده‌م ئه‌و راستییه‌ گه‌شه‌ دووپات بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ ده‌ڵێ: كولتووری پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ له‌نێوان خه‌ڵكی كه‌ركووك و پێكهاته‌گه‌لی ئه‌تنیی ئه‌و پارێزگایه‌، ره‌گاژۆیه‌، وێڕای سیاسه‌تی نه‌گریسی ده‌سه‌ڵات، رووداو و گۆڕانكارییه‌كان سه‌لماندییان، ئه‌و پێكه‌وه‌ژیانه‌ نه‌گۆڕ و چه‌سپاوه‌.
ئه‌و بڕگه‌یه‌ی پێشوو، ده‌بێ به‌ ئاوی زێڕ بنووسرێته‌وه‌.
ده‌بێ بڵێم، چه‌ند باره‌ و چه‌ندپات كردنه‌وه‌ی ئه‌م راستییه‌ له‌م وتاره‌دا، تكا ده‌كه‌م نه‌بێته‌ مایه‌ی بێزاری و ناڕه‌حه‌تی بۆ خوێنه‌ری به‌ڕێز، چونكه‌ به‌رامبه‌ر به‌و گوته‌یه‌، كه‌سانێك (شرۆڤه‌كار، نووسه‌ر، لایه‌ن و كه‌سایه‌تیی سیاسی هه‌ن) گوته‌ی ترسناك بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌، باسی رۆژانی ره‌ش و به‌رپابوونی پێكدادان و ململانێ له‌نێوان پێكهاته‌كانی كه‌ركووك ده‌كه‌ن. گۆڕانكاری و رووداوی ده‌یان ساڵی رابردوو سه‌لماندییان، كه‌ كولتووری پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ی نێوان خه‌ڵكی كه‌ركووك زۆر جێگیر و تۆكمه‌ و چه‌سپاوه‌، باهۆز و ره‌شه‌بای توندڕه‌وی و سه‌نگه‌ربه‌ندی و ره‌گه‌زپه‌ستی، جێی پێ له‌ق ناكات.
ئه‌و هێز و لایه‌نانه‌ی له‌باره‌ی چاره‌نووسی شار و پارێزگاكه‌ و ئایینده‌ی هه‌ردووكیان له‌ ململانێدان، په‌نایان بۆ هه‌موو جۆره‌ به‌ڵگه‌ و گه‌واهییه‌ك بردووه‌، له‌پێناو پاساودانه‌وه‌ی ئه‌جێندای خۆیان و پشتیوانیكردن له‌ دروشمه‌كانیان، یان رێخۆشكردن بۆ بره‌و پێدانیان له‌نێو هه‌وادار و لایه‌نگرانی خۆیان. گه‌مه‌ی داتا و ئامار یه‌كێك بوو له‌و ره‌گه‌زه‌ گرنگانه‌ی، كه‌ هه‌موو لایه‌نانی ململانێیه‌كه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی جیاجیا په‌نای بۆ ده‌به‌ن، به‌ كرده‌نیش ئه‌وه‌ی توانیبێتی (به‌تایبه‌تی حكوومه‌تی عێراق) به‌ كردار كاری بۆ كردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌یه‌كی ئه‌وتۆ له‌باره‌ی واقیعی ئه‌تنیی كه‌ركووكه‌وه‌ پێشكه‌ش بكه‌ن، كه‌ له‌گه‌ڵ خواست و مه‌به‌ست و دوایین ئامانجی ئه‌واندا گونجاو بێت. كار گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌ی، هه‌ندێك لایه‌ن داتاكان به‌ ئاره‌زووی خۆیان قه‌به‌ یان بچووك ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی پشت به‌ سه‌رچاوه‌ی فه‌رمی یان ژێده‌ری جێ متمانه‌ی زانستیی له‌م باره‌یه‌وه‌ ببه‌ستن، ئامانجیش به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌یه‌ بۆ تێزی تیۆری و روانگه‌ی ئایدیۆ- سیاسیی خۆیان له‌باره‌ی كه‌ركووكه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی ره‌وشه‌كه‌ی ئاڵۆزتر كردووه‌، كه‌ وای كردووه‌ گه‌مه‌ی داتا و ئامار ئاڵۆزتر و توندتر بێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق بۆ خۆشی به‌ ته‌وژم و پلان و به‌رنامه‌وه‌ هاته‌ نێو گه‌مه‌كه‌وه‌، له‌م رووه‌وه‌ پلان و به‌رنامه‌ڕێژییه‌كی په‌یڕه‌و كرد، كه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی فه‌رمیی ده‌سه‌ڵاتی عێراقدا به‌ زاراوه‌ی (عه‌ره‌باندن: ته‌عریب) ناوزه‌د كرا. ئه‌م پلان و به‌رنامه‌ڕێژییه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراق گرتییه‌ به‌ر و له‌ باڵاترین لوتكه‌ی ده‌سه‌ڵاتیشه‌وه‌ پشتیوانیی لێ كرا، بودجه‌ی زۆریشی بۆ ته‌رخان كرا، به‌تایبه‌تی له‌ ماوه‌ی ساڵانی (1968- 2003)، ناوه‌ندی پارێزگاكه‌ (شاری كه‌ركووك) و ته‌واوی گونده‌كانیشی گرته‌وه‌. ئه‌و سیاسه‌ته‌ی له‌ كه‌ركووك و شوێنانی دیكه‌ش په‌یڕه‌و كرا، عێراقییه‌كانی به‌سه‌ر لایه‌نگر و دژدا پۆلێن كرد، بۆ نموونه‌، خۆی له‌ په‌رتكردن و پارچه‌ پارچه‌كردنی پارێزگاكه‌ و دابڕینی نیوه‌ی رووبه‌ڕه‌كه‌ی له‌ ساڵی 1976دا به‌رجه‌سته‌ كرد، واته‌ نیوه‌ی رووبه‌ری كه‌ركووكی دابڕی و خستییه‌ سه‌ر پارێزگاكانی ده‌وروبه‌ر، پاشان شاڵاوی ئه‌نفالی جێبه‌جێ كرد، كه‌ ته‌واوی گونده‌كانی كوردنشینی پارێزگاكه‌ی خاپوور كرد، هه‌ر له‌ باكووری رۆژاواوه‌ تا باشووری رۆژاوای پارێزگاكه‌، هه‌رچی گوندی كوردنشین بوو خاپوور و وێران كران، هاوكات چه‌ندین گوندی توركماننشینیش به‌ر ئه‌و شاڵاوه‌ كه‌وتن، جگه‌ له‌وه‌ی به‌ ده‌یان هه‌زار كه‌سی بێ تاوان له‌ خه‌ڵكی سڤیلی گوندنشینی پارێزگاكه‌ ته‌ڤكوژ و زینده‌به‌چاڵ كران، سه‌رباری ده‌ركردنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ دانیشتووانی ره‌سه‌نی پارێزگاكه‌ و به‌زۆر ئاواره‌كردنیان به‌ره‌و پارێزگاكانی دی، هاوشان و هاوكاتی ئه‌وه‌ ئاسانكارییه‌كی زۆر بۆ خه‌ڵكی هاورده‌ كرا، ئه‌و هاوردانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی سیاسه‌تێكی به‌رنامه‌ڕێژانه‌ی نیشته‌جێكردن، له‌ پارێزگاكانی زۆرینه‌ عه‌ره‌بنشینه‌وه‌ به‌ره‌و كه‌ركووك هاتن و هێندران، ئه‌م شاڵاوی هاتنی خه‌ڵكی هاورده‌یه‌ زۆر به‌چڕی و به‌ رێژه‌یه‌كی فراوان به‌درێژایی دوایین چاره‌كی سه‌ده‌ی رابردوو به‌ردوام بوو، هه‌ڵبه‌ت پێشتریش هه‌ر له‌گه‌ڕدا بووه‌.
هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی باسمان كردن، له‌ نووسراو و به‌ڵگه‌نامه‌ی فه‌رمیی ده‌وڵه‌تی عێراقدا هه‌ن، ئه‌مه‌ش وای له‌و كه‌سانه‌ كرد، كه‌ ده‌ستووری ساڵی 2005ی ده‌وڵه‌تی عێراقیان نووسییه‌وه‌، مادده‌یه‌ك له‌ ده‌ستووردا بڕیار بده‌ن، بڕگه‌كانی بریتین له‌ ئاساییكردنه‌وه‌ی ره‌وش له‌ هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ی له‌ رووی كارگێڕی و پێكهاته‌ی دانیشتووانه‌وه‌، گۆڕانكاریی نائاساییان تێدا كراوه‌، ئه‌و كاره‌ش (گۆڕینی باری دیموگرافیا و پێكهاته‌ی ئه‌تنیی دانیشتووان) به‌رنامه‌ڕێژانه‌ كراوه‌، له‌ لایه‌ن حكوومه‌تیشه‌وه‌ پاڵپشتیی دارایی و یاسایی لێ كراوه‌. ئامانجی به‌دیهێنانی مه‌به‌ستی گوماناوی بووه‌، ته‌نانه‌ت ده‌كرێ، روون و ره‌وان، پێی بڵێین سیاسه‌تی پاكتاوی ره‌گه‌ز له‌و شوێنانه‌دا پیاده‌ كراوه‌. ئه‌م مادده‌یه‌ی ده‌ستوور پێشتر له‌ یاسای كاتیی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تی عێراقیشدا چه‌سپێندرابوو، كه‌ له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی داگیركاریی ئه‌مەریكا به‌سه‌ر عێراقه‌وه‌، ده‌رچووبوو.

به‌رایی و به‌ره‌نجام
كه‌ركووك جه‌مسه‌رێكی نوێی ململانێ نییه‌، به‌ڵكوو ویلایه‌تی مووسڵ (باكووری عێراق، كه‌ ئێستا شه‌ش پارێزگایه‌: نه‌ینه‌وا، دهۆك، هه‌ولێر، كه‌ركووك، سلێمانی، هه‌ڵه‌بجه‌)، خاڵێكی جێناكۆكی نێوان ده‌وڵه‌تی تازه‌ دامه‌زراوی توركیا، كه‌ پاشماوه‌ی میراتی عوسمانیی بۆ مابووه‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌ری به‌ریتانیا بوو. پاش ئه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌كه‌ خرایه‌ سه‌ر شانشینی تازه‌ دامه‌زراوی عێراقه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تیی عێراق مافی كورد، كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتووانی ویلایه‌ته‌كه‌ی پێك ده‌هێنا، مسۆگه‌ر بكات، شۆڕشی كوردستان به‌ رابه‌رایه‌تیی شێخ مه‌حمودی حه‌فید داوای دامه‌زراندنی شانشین (مه‌مله‌كه‌ت)ی كوردستانی ده‌كرد، كه‌ به‌ریتانیا ده‌مێك بڕیاری دامه‌زراندنی ده‌دا، تاوێكیش زۆر به‌ توندی شه‌ڕی له‌ دژ به‌رپا ده‌كرد.
خواستی كورد و شۆڕشه‌كه‌ی بریتی بوو له‌ دیاریكردنی جوگرافیای باشووری كوردستان، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ر به‌ شانشین (مه‌مله‌كه‌ت)ی كوردستان بێت، كه‌ شاری سلێمانیی وه‌ك پایته‌ختی خۆی ناساند. بڕیار و خواست و به‌رژه‌وه‌ندیی به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ خواستی ره‌وای كورددا وێك نه‌ده‌هاته‌وه‌، به‌م جۆره‌ پرسی كوردستان (دیزه‌ به‌ ده‌رخۆنه‌ كرا)، ئیدی باشووری كوردستان بوو به‌ به‌شێك له‌ شانشینی تازه‌ دامه‌زراوی عێراق. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی نه‌یتوانی گیانی وڵاتایه‌تی و هاووڵاتیبوون له‌ ناخی رۆڵه‌كانیدا جێگیر بكات، ئه‌ویش له‌پای ئه‌و سیاسه‌ته‌ی په‌یڕه‌وی ده‌كرد، كه‌ مافی هاووڵاتی پێشێل و بن پێ ده‌كات. جا كارێكی چاوه‌ڕوان كراوه‌، كه‌ به‌رایی چه‌وت و نه‌رێنی له‌ رووی ره‌فتاری ده‌سه‌ڵات له‌گه‌ڵ هاووڵاتییانی، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی جیاواز و نایه‌كسان ره‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتیان له‌گه‌ڵدا ده‌كات، به‌ره‌نجامی دروست و ئه‌رێنیی لێ ناكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵكوو كار و ره‌فتاری چه‌وت و نه‌رێنی، كاردانه‌وه‌ی ده‌بێت و سه‌ره‌نجام له‌ چه‌ندین ئاست و بواردا، ده‌بێته‌ مایه‌ی كێشه‌ و ململانێ و به‌ریه‌ككه‌وتن.
كه‌ركووك ته‌نیا ناوچه‌یه‌ك نه‌بوو له‌باره‌ی ناسنامه‌كه‌ی و ئاخۆ سه‌ر به‌ كوێ بێت، كه‌ ململانێ و كێشمه‌كێشی به‌خۆوه‌ دیت، به‌ڵام ئه‌و له‌پای سامانی نه‌وته‌كه‌ی، هه‌رده‌م جه‌مسه‌ری هه‌ره‌ هه‌سته‌وه‌ری ململانێ و به‌رپابوونی به‌ریه‌ككه‌وتن بووه‌.