جۆره‌كانی سیسته‌می پارته‌ سیاسییه‌كان

1

په‌یڕه‌وكردنی سیسته‌می پارته‌ سیاسییه‌كان له‌ وڵاتانی ئه‌مڕۆماندا به‌ كۆمه‌ڵێك فاكته‌ره‌وه‌ پابه‌نده‌، هه‌ندێ له‌و فاكته‌رانه‌وه‌ تایبه‌تن به‌ خودی پارته‌كانه‌وه‌ له‌ ڕووی ژماره‌، سروشتی پێكهاته‌كانیان له‌نێو خۆیاندا، سروشتی په‌یوه‌ندیی نێوان پارته‌كانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، ئه‌و ژینگه‌ سیاسییه‌ی سیسته‌مه‌كه‌ی تێیدا په‌یڕه‌و ده‌كرێت، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ زه‌قه‌كانیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سیسته‌مه‌ هه‌ڵبژاردنه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ په‌یڕه‌وی ده‌كات.


جا له‌ ڕوانگه‌ی جیاوازیی زاڵبوونی هه‌ندێ له‌و فاكته‌رانه‌وه‌، سیسته‌می پارتایه‌تییه‌كه‌ش له‌ ده‌وڵه‌تێكه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێكی تر ده‌گۆڕدرێت.


به‌ڵام له‌ ڕووی لێكۆڵینه‌وه‌وه‌، توێژه‌ران له‌سه‌ر یه‌ك دابه‌شبوون بۆ سیسته‌می پارتایه‌تی كۆك نین، چونكه‌ هه‌ندێ له‌ توێژه‌ران دوو سیسته‌م په‌سه‌ند ده‌كه‌ن، ئه‌ویش: سیسته‌مه‌ كێبڕكێیه‌كان و سیسته‌مه‌ ناكێبڕكێیه‌كان، هه‌ندێكی تریش دابه‌شبوونی سیسته‌مه‌كان بۆ سێ جۆر ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌: سیسته‌می فره‌ پارته‌یاتی، سیسته‌می دوو پارته‌یاتی، سیسته‌می تاك پارتی، به‌ڵام لایه‌نگرانی بۆچوونی دووه‌م له‌سه‌ر یه‌ك ڕا كۆك نین، چونكه‌ ره‌وتێك له‌نێوانیان په‌یدا بوو، جۆرێكی تریش زیاد ده‌كات بۆ ئه‌م سێ جۆره‌، كه‌ ئه‌ویش سیسته‌می پارتی سه‌ركرده‌یه‌ (1)، به‌ڵام ئه‌و ڕایه‌ لای زۆرینه‌ی توێژه‌ران په‌سه‌ندكراو نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیسته‌می تاك پارتی و سیسته‌می پارتی سه‌ركرده‌ زۆر جیاوازیێكی ئه‌وتۆیان نییه‌ تا به‌ دوو سیسته‌می جیاواز دابنرێن، ئه‌گه‌رچی هه‌ندێ جیاوازیی بچووك له‌نێوان هه‌ردوو سیسته‌مدا به‌دی ده‌كرێت، وه‌كوو ئه‌وه‌ی له‌ سیسته‌می تاك پارتیدا هیچ پارتێكی تر بوونی نییه‌ له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسیی ده‌وڵه‌تدا، به‌ڵام له‌ سیسته‌می پارتی سه‌ركرده‌ ئه‌وا پارتێكی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند پارتێكی تری قه‌باره‌ بچووك. ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی لۆژیكیانه‌ دیقه‌ت بده‌ینه‌ ئه‌و جیاوازییه‌، ده‌بینین جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یڕه‌وكردنی هه‌ردوو سیسته‌مه‌كه‌ له‌لایه‌ن رژێمه‌ دیكتاتۆرییه‌كانه‌وه‌ ده‌بێت، چونكه‌ هه‌ر یه‌ك پارت ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، جا به‌ته‌نیا بێت یان چه‌ند پارتێكی تری بێ هێزی له‌گه‌ڵدا بێت.


ئێمه‌ له‌م بابه‌ته‌دا به‌ دابه‌شبوونی سیسته‌مه‌كان بۆ دوو جۆر وه‌رده‌گرین، ئه‌ویش سیسته‌مه‌ كێبڕێیه‌كانه‌ و سیسته‌مه‌ ناكێبڕێیه‌كانه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م دابه‌شكردنه‌ زانستیتره‌، كه‌وا له‌ سیسته‌مه‌ كێبڕێیه‌كاندا ئالوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵات به ‌شێوازێكی ئاشتییانه‌وه‌ ده‌بێت له‌ رێگه‌ی سندووقه‌كانی ده‌نگدانه‌وه‌، واته‌ ئه‌م جۆره‌ سیسته‌مانه‌ له‌ ده‌وڵه‌تانی دیموكراسی په‌یڕه‌و ده‌كرێن، به‌ڵام له‌ سیسته‌مه‌ ناكێبڕێیه‌كاندا گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات له‌ رێگه‌ی سندووقی ده‌نگدانه‌وه‌ نییه‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ڵبژاردنی كارتۆنیش رێك دەخرێت، به‌ڵام ئه‌نجامی ده‌نگدانه‌كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ڕاست و دروستی ڕای گشتی نییه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی رژێمی دیكتاتۆری تێیدا حوكم ده‌كه‌ن، هه‌تا ئه‌گه‌ر ناویش له‌خۆ بنێن دیموكراسی.


أ- سیسته‌مه‌ كێبڕێیه‌كان:


له‌نێو ئه‌و سیسته‌مه‌دا دوو شێواز هه‌یه‌، ئه‌وانیش: شێوازی دوو پارتی و شێوازی فره‌ پارتایه‌تی:


A- شێوازی دوو پارتی:


بنچینه‌ی ئه‌م شێوازه‌ بۆ هه‌بوونی دوو پارتی گه‌وره‌ له‌ ده‌وڵه‌تێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌وا بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات كێبڕكێ ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌و نییه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ی ئه‌و شێوازه‌ی تێیدا سه‌ر هه‌ڵده‌دات، رێگریی هه‌بێت له‌به‌رده‌م بوونی پارتی تر، جگه‌ له‌و دوو پارته‌، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ پارتی بچووكتریش هه‌بێت، به‌ڵام زۆر لاواز ده‌بن و كاریگه‌رییان كه‌متره‌ له‌سه‌ر سیسته‌می سیاسیی وڵات به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ دوو پارته‌ گه‌وره‌كه‌.


په‌یدابوونی ئه‌م شێوازه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ئه‌نگلۆسه‌كسۆنی: بەریتانیا و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مەریكا.


هۆیه‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و شێوازه‌ له‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ بۆ چه‌ند فاكته‌رێكی تایبه‌ت به‌ هه‌ردووكیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، وه‌كوو گه‌شه‌سه‌ندنی مێژوویی تێیاندا.


جگه‌ له‌وه‌ی سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی زۆرینه‌ی ساده‌ فاكته‌رێكی به‌هێزه‌ بۆ په‌یدابوون و به‌رده‌وامیی ئه‌و شێوازه‌، چونكه‌ به‌پێی ئه‌م سیسته‌مه‌ی هه‌ڵبژاردن، ئه‌و پالێوراوه‌ی زۆرترین ده‌نگ به‌ده‌ست ده‌هێنێت (رێژه‌كه‌ی هه‌رچه‌ند بێت، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ كۆی ئه‌وانه‌ی ده‌نگیان داوه‌) به‌ براوه‌ داده‌نرێت له‌ ناوچه‌ی هه‌ڵبژاردنییه‌كه‌دا.


لایه‌نی ئه‌كتیڤی ئه‌و شێوازه‌ ئه‌وه‌یه‌، ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی حكوومه‌تێكی سه‌قامگیر له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی په‌یڕه‌وی ئه‌و شێوازه‌ ده‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ به‌ده‌ست بهێنێت، حكوومه‌ت پێكده‌هێنیت، ئه‌وه‌ی تر ده‌بێته‌ ئۆپۆزیسیۆن.


لایه‌نی نیگه‌تیڤی ئه‌و شێوازه‌ خۆی له‌ له‌ناوچوونی پارته‌ بچووكه‌كان ده‌بێنیته‌وه‌، ئه‌وانه‌ی ناتوانن بۆ چه‌ند جارێک بگه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات (كه‌وا ئامانجی سه‌ره‌كیی هه‌ر پارتێكی سیاسییه‌).


1- د. حسان محمد شفیق العانی، الانظمة السیاسیة‌ المقارنة، مطبعة‌ المعارف، بغداد، 1980، ص73.