كه‌شتییه‌كه‌ی كه‌ركووك كه‌ی له‌نگه‌ر ده‌گرێت؟

(4-9)

شارێكی وێڵ به‌دوای ناسنامه‌دا
گه‌وره‌ترین كێشه‌ و گرفتی كه‌ركووك، دیاركردنی ناسنامه‌ی كارگێڕییه‌تی. ئێستای ده‌ڤه‌ره‌كه‌ به‌رده‌وامیدانه‌ به‌ رابردووه‌كه‌ی، ناشكرێ ئاینده‌كه‌ی له‌ ئێستای داببڕدرێ.
پاڵپشت به‌و راستییه‌ روون و ره‌وانه‌ی پێشوو، ده‌كرێ بڵێین كه‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ به‌رۆكی كه‌ركووكی گرتووه‌، به‌شێكه‌ له‌ حاڵه‌تی په‌شێوی له‌ ناسنامه‌دا، كه‌ به‌رۆكی عێراقی وه‌ك ده‌وڵه‌ت گرتووه‌. نه‌خشه‌ و ئه‌ندازه‌ی وڵاته‌كه‌ و سنووری جوگرافیاكه‌ی كه‌ هێزه‌یلی سه‌ركه‌وتوو له‌ یه‌كه‌مین جیهانه‌ جه‌نگدا، به‌ هه‌مان شێوه‌ی وڵاتانی دیكه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كێشاویانه‌، ناسنامه‌یه‌كی یه‌ك ره‌نگی نیشتمانیی تێدا نه‌خه‌مڵی، هاوكات له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و حكوومه‌تانه‌ی دوا به‌دوای یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی وڵاته‌كه‌شیان گرته‌ ده‌ست، نه‌یانتوانی دۆخێكی ئه‌وتۆی ده‌ستووریی گه‌ڵاڵه‌ بكه‌ن، كه‌ رێ بۆ پێكه‌وه‌ژیانێكی به‌رهه‌مدار له‌نێو وڵاته‌كه‌دا خۆش بكات، سه‌ره‌نجام گیان نیشتمانی و خۆ به‌ هاووڵاتیی زانین له‌ لای دانیشتووانی دروست بكات، چونكه‌ ئه‌ندازه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ نه‌خشه‌ڕێژ كرا، ئه‌ویش به‌گوێره‌ی دید و خواستی خۆیان، ئیدی به‌م دۆخه‌وه‌، ئه‌سته‌م بوو ناسنامه‌یه‌كی گشتگیری نیشتمانی گه‌ڵاڵه‌ ببێت. به‌كورتییه‌كه‌ی وڵاته‌كه‌ كێشه‌ی ناسنامه‌ی هه‌یه‌.


ره‌نگه‌ به‌ریتانیا چاوی له‌وه‌ بووبێت، شانشینێكی یه‌كگرتوو له‌ عێراقدا دروست بكات، چه‌شنی شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیا، كه‌ له‌ چوار هه‌رێمی (ئینگلته‌را، ویڵز، سكوتله‌ندا، ئێرله‌ندای باكوور) پێك هاتووه‌. خۆ ره‌نگه‌ هه‌مان شتیش خه‌ون و خواستی فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌م، یه‌كه‌مین شای عێراقیش بووبێت. كه‌چی هه‌وڵی ده‌وڵه‌تی عێراق له‌ هه‌ردوو سه‌رده‌می پاشایه‌تی و كۆماریدا، تا ده‌گاته‌ ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ش، بۆ گه‌لاڵه‌كردن و داڕشتنی یه‌كێتیی نیشتمان و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمان، سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌، به‌ڵكوو ده‌سه‌ڵات هه‌ر له‌ فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌مه‌وه‌ تا رووخانی سه‌دام (1920- 2003) له‌ ده‌ستی پێكهاته‌ی عه‌ره‌بی سوننه‌دا بوو، دوای ئه‌وه‌ دۆخ به‌ره‌واژ بووه‌وه‌ و ئیدی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی عێراق كه‌وته‌ ده‌ستی عه‌ره‌بی شیعه‌وه‌. له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا شیعه‌ و كورد هه‌ستیان به‌ گۆشه‌گیری و فه‌رامۆشی و بێبه‌شی كرد و ئه‌شكی ئه‌و دۆخه‌یان به‌ تاڵی كێشا، كه‌چی ئێستا عه‌ره‌بی سوننه‌ گیرۆده‌ن و تاڵاوی گۆشه‌گیری و فه‌رامۆشی ده‌چێژن، پارێزگاكانی زۆرینه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ له‌ به‌رهه‌ڵستیكردنیان بۆ دۆخی سیاسیی پاش رووخانی رژێمی سه‌دام، باجێكی قورسیان دا، ناوچه‌كانی زۆرینه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ شه‌ڕێكی دژواری ناوخۆیان به‌خۆوه‌ بینی، لایه‌كی شه‌ڕه‌كه‌ چه‌ندین رێكخراوی هه‌مه‌جۆر بوون، كه‌ دروشم و چه‌كی به‌رگرییان به‌رز كرده‌وه‌، لایه‌كی دیكه‌ش هێزی ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌ر و هێزی حكوومه‌تی عێراق بوون، دواتر رێكخراوی تیرۆریستیی ناسراو به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی (داعش: ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ عێراق و شام) به‌شی هه‌ره‌ زۆری ناوچه‌كانی زۆرینه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ی كۆنترۆڵ كرد و شه‌ڕێكی دژواری به‌دوادا هات، كه‌ وێرانییه‌كی زۆری به‌دوای خۆیدا هێنا و به‌ ملیۆنان خه‌ڵكی نیشته‌جێی ناوچه‌كانی زۆرینه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌، ئاواره‌ و ده‌ربه‌ده‌ر بوون.


هه‌رچی كورد بوو، ئه‌وه‌ به‌درێژایی ته‌مه‌نی ده‌وڵه‌تی عێراق هه‌رده‌م چه‌كی به‌رهه‌ڵستییان دژ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌رز كرده‌وه‌، كه‌ له‌ ساڵی 1919 به‌دواوه‌ جێی عوسمانیی گرته‌وه‌، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا شێخ مه‌حمودی حه‌فید له‌ ده‌ربه‌ندی بازیان به‌ره‌و رووی هێزی به‌ریتانیا بووه‌وه‌، ئیدی زنجیره‌ی شۆڕش و راپه‌ڕینه‌كانی كورد، كه‌ شێخ مه‌حمودی حه‌فید ده‌ستی پێ كرد و شێخانی بارزانیش هەروەها و درێژه‌شیان پێ دا، به‌رده‌وام بوو تا گه‌یشته‌ ساڵی 1991، كه‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق راپه‌ڕینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی به‌خۆوه‌ دیت و بڵێسه‌ی ئه‌و راپه‌ڕینه‌ گه‌یشته‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری جوگرافیای هه‌رێمی كوردستان.


وێڕای ئه‌و هه‌موو رووداوه‌ گه‌رمانه‌ی به‌سه‌ر كوردستان و عێراقدا هاتن، كه‌چی په‌یوه‌ندیی نێوان به‌غدا و هه‌رێمی كوردستان له‌ كه‌ناری ئاشتی و ئارامییه‌كی هه‌میشه‌ییدا نه‌گیرسایه‌وه‌. ره‌نگه‌ دوایین رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چه‌كداریی نێوان حكوومه‌تی عێراق و هه‌رێمی كوردستان به‌ر له‌ دوو ساڵ (2017) قه‌وما، تا كێشه‌ و گرفته‌كانی عێراق به‌ گشتی و پرسی كوردستان به‌تایبه‌ت یه‌كلایی نه‌بێته‌وه‌، به‌و جۆره‌ی كه‌ گرفت و پرسی چاره‌سه‌رنه‌كراوی نێوان سێ پێكهاته‌ی سه‌ره‌كیی وڵاته‌كه‌ یه‌كلایی نه‌كرێنه‌وه‌، مه‌زه‌نده‌ ناكرێت دۆخی ململانێ و به‌ریه‌ككه‌وتن كۆتایی بێت، كه‌ زۆر جار شه‌ڕ و پێكدادانی سه‌ربازیی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. كه‌ركووكیش ته‌وه‌رێكی سه‌ره‌كیی ئه‌و پرسانه‌یه‌ كه‌ له‌نێوانی كوردستان و حكوومه‌تی عێراقدا یه‌كلایی نه‌كراوه‌ته‌وه‌.

به‌ریه‌ككه‌وتنی سه‌ربرده‌كان
دانیشتووانی كه‌ركووك له‌باره‌ی گریمانه‌ سه‌ربرده‌یه‌كه‌وه‌، كه‌ ئاشتی و گه‌شه‌ و پێكه‌وه‌ژیانی به‌رهه‌مدار له‌نێوان پێكهاته‌كان مسۆگه‌ر ده‌كات، كۆك و یه‌ك ده‌نگن. ئه‌و سه‌ربرده‌یه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ دۆخی گریمانه‌دایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا گه‌لێك ره‌گه‌زی واقیعیی تێدایه‌، بۆشی هه‌یه‌ زۆرترین رێژه‌ی لایه‌نگر و هه‌وادار، یان كۆده‌نگیی جه‌ماوه‌ری كه‌ركووك به‌ده‌ست بهێنێت.


ئه‌و گریمانه‌ سه‌ربرده‌یه‌ی له‌ بڕگه‌ی پێشوودا ئاماژه‌مان پێ كرد، ته‌نیا سه‌ربرده‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكوو هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌مووان واقیعیتر و به‌ته‌واوی مایه‌ی په‌سنده‌، كه‌چی له‌ هه‌مووان زیاتر گۆشه‌گیر كراوه‌. له‌پاڵ ئه‌م سه‌ربرده‌یه‌ش، چه‌ندین سه‌ربرده‌ی دیكه‌ش هه‌ن، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیۆلۆژی یان بنیاتی سیاسی رۆ نراون، هه‌وڵیش ده‌ده‌ن گره‌و له‌سه‌ر پشتیوانیی جه‌ماوه‌ر بكه‌ن، له‌ رێی راكێشانی زۆرترین ژماره‌ی كه‌سانی سه‌ر به‌ پێكهاته‌كانی كه‌ركووك. ده‌بێ ئه‌وه‌ش ره‌چاو بكه‌ین، كه‌ هه‌ندێك له‌ سه‌ربرده‌كان ئیدی بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ واقیعی ژیان و چاره‌نووسی خه‌ڵكی كه‌ركووك به‌ته‌واوی پێكهاته‌كانییه‌وه‌. هاوكات حاڵه‌تێكی دیفاكتۆش هه‌یه كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕان به‌سه‌ر شاره‌كه‌دا ده‌سه‌پێندرێت، كه‌ به‌درێژایی هه‌ر قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نی یه‌ك سه‌ده‌ی ده‌وڵه‌تی عێراق، كۆنترۆڵی شار و ده‌ڤه‌ره‌كه‌یان له‌ده‌ستدا بووه‌.


په‌یوه‌ست به‌ فره‌یی ئه‌تنی و فره‌خه‌ونی له‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌دا، هێنده‌ی په‌یوه‌ندیی به‌ هه‌مه‌جۆریی سه‌ربرده‌وه‌ هه‌بێت، ناكرێ وا به‌ئاسانی باوه‌ڕمان به‌ حاڵه‌تی ململانێ هه‌بێت، یان ئه‌و زاراوه‌یه‌ (ململانێ) وه‌ك په‌سندان و دیاریكردنێكی ورد بۆ دۆخی كه‌ركووك، ئه‌رێ بكه‌ین. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ده‌كرێ بڵێین له‌پشتی په‌رده‌وه‌، ته‌ون و داوی ململانێ له‌ گه‌ڕدایه‌، كه‌ (خه‌ڵكانێكی دیار و نادیار) به‌گوێره‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی ستوونی و ئاسۆیی، فاكته‌ر و بزوێنه‌ری ئه‌و ململانێیه‌ (كه‌ له‌ راستیدا گریمانه‌ و زاده‌ی مێشك و پلان و به‌رنامه‌ڕێژیی ئه‌وانه‌) تاو ده‌ده‌ن و گه‌رمی ده‌كه‌ن، خۆ هه‌ندێك جار بڕێ سه‌ربرده‌ له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵكی كه‌ركووكدا وێك نایه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو زۆر به‌ توندی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵكی ده‌ڤه‌ره‌كه‌دا ناته‌بایه‌، یان هه‌ر به‌ جارێ ناواقیعییه‌، چونكه‌ پشت به‌ بنه‌ما و ره‌گه‌زی واقیع و بابه‌تییانه‌ نابه‌ستن، كه‌ بۆیان ببنه‌ پاساوی پیاده‌كردن، ته‌نانه‌ت هه‌ندێك سه‌ربرده‌ تا ئاستی خه‌یاڵپڵاوی بۆی داده‌كشێن.