له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژووی کوردەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 21

(حكوومه‌تى شوانكاره‌) بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ناوچه‌ییه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ (هۆزى شوانكاره‌) له‌ هه‌رێمى فارسى خاكی ئێران له‌نێوان سه‌ده‌كانی پێنجه‌م بۆ هه‌شته‌می كۆچى به‌رامبه‌ر سه‌ده‌كانی یازه‌دیه‌م بۆ چوارده‌یه‌می زایینى دروستیان كرد. سنووری ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م حكوومه‌ته‌ كه‌وتبووه‌ نێوان به‌رى خۆرهه‌ڵات‌ و باكوورى خۆرهه‌ڵاتى هه‌رێمى فارس. ناوچه‌كه‌ش به‌ (شوانكاره‌) ناسرابوو، به‌هۆی بوونی (هۆزی شوانكاره‌)، كه‌ له‌ چه‌ند مه‌ڵبه‌ندێك پێكهاتبوون و به‌ (كوره‌) ناسرا بوون.


مێژووى ته‌مه‌نی ئه‌م حكوومه‌ته‌ نزیك به‌ (سێ) سه‌ده‌ بوو، كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا (سێزده‌) ئه‌ندامی هۆز و بنه‌ماڵه‌ی شوانكاره‌، گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵات و كاروباری حكوومه‌ته‌كه‌یان به‌ڕێوه‌ برد. چاكه‌ی ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ش وه‌ك به‌شێك له‌ سه‌رچاوه‌كانی باسی ده‌كه‌ن، بۆ (ئیمساعیلی شوانكاره‌) سه‌رۆكی هۆزی شوانكاره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی پێنجه‌می كۆچی، به‌رامبه‌ر سه‌ده‌ی هه‌شته‌می زایینی، سوودی له‌و بۆشاییه‌ سیاسییه‌ بینی، كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌یدا دروست بوو. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بوه‌یهییه‌ شیعه‌كان له‌نێو قه‌ڵەمڕه‌وی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی ڕووی له‌ لاوازی كرد. خودی خه‌لیفه‌كانی عه‌باسییش توانایان نه‌بوو ده‌ستیان بگاته‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی پێشووی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان، له‌وانه‌ (هه‌رێمی فارس). هه‌ر لێره‌وه‌ش (ئیسماعیلی شوانكاره‌) ئه‌و هه‌له‌ی قۆسته‌وه‌ و به‌ پشتیوانیی بنه‌ماڵه‌ و هۆزه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی خۆجێیه‌تی تێدا دامه‌زراند. دوای كۆچی دواییشی ده‌سه‌ڵات كه‌وته‌ ده‌ست (فه‌زڵونی كوڕى عه‌لى كوڕى حه‌سه‌ن)، كه‌ له‌نێوان ساڵانی (440-470ك/1048-1077ز) فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى حكوومه‌ته‌كه‌ی كرد. سه‌رده‌می ئه‌میش هاوكات بوو له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌تنی توركه‌ سه‌لجوقییه‌كان بۆ به‌ری خۆرهه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م میره‌ كورده‌ له‌به‌رامبه‌ر پێدانی (بیست‌ و حه‌وت ملیۆن درهه‌م)ى ساڵانه‌، پشتیوانیى سه‌لجوقییه‌كانى بۆ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی به‌ده‌ست هێنا. (فه‌زڵون)یش كاره‌كه‌ی به‌هۆی (قاوه‌رت كوڕى داود چوغرى سه‌لجوقى)ی والی سه‌لجوقییه‌كان كرد له‌ هه‌رێمی كرمان. به‌هۆی ئه‌و پشتیوانییه‌شه‌وه‌ ده‌ستی گه‌یشته‌ (خوشناباد و دارابگرد). دواتر ده‌ستی كرده‌وه‌ به‌ ڕێكسختنه‌وه‌ی هۆزه‌كه‌ی و دامه‌زراندنی چه‌ندین كه‌سایه‌تیی هۆزه‌كه‌ی له‌ پۆسته‌ باڵاكانی حكوومه‌ته‌كه‌یدا، له‌وانه‌ (سه‌لكى كوڕى موحه‌ممه‌دى كوڕى یه‌حیا)ى سه‌رۆكى تیره‌ى ئیسماعیلى كرده‌ فه‌رمانڕه‌واى شارى (ئیگ)‌ و ده‌وروبه‌رى. (ئه‌بووسه‌عد موحه‌ممه‌د)ى سه‌رۆكى تیره‌ى گه‌رزوبیانى كرده‌ فه‌رمانڕه‌واى (كارزین). (میره‌وه‌یهى مه‌سعود)ى سه‌رۆكى تیره‌ى مه‌سعودى كرده‌ فه‌رمانڕه‌واى (سنار‌ و فه‌یروزئاباد). ئه‌مه‌و بایه‌خێكى تایبه‌تیشى به‌ قه‌ڵاكان دا، له‌وانه‌ قه‌ڵاكانى (ئیسته‌خر و ئیگ). هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و كاره‌ی (فه‌زڵون) وه‌ك ته‌كتیكی سیاسی وابوو بۆ مانه‌وه‌ی حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی، نه‌ك به‌وه‌ی خیانه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی کردبێت، كاتێك ملكه‌چیی بۆ هێزێكی نوێی وه‌ك توركه‌ سه‌لجوقییه‌كان ده‌ربڕی. هه‌رچه‌نده‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ ملكه‌چبوون گرنگتر و سه‌ربه‌رزی بوو بۆ خۆی و تیره‌ و هۆزه‌كه‌ی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توانی به‌و كاره‌ی تیره‌كانی هۆزه‌كه‌ی له‌ ده‌وری خۆی كۆ بكاته‌وه‌ و له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی شوانكاره‌دا ڕێك بخاته‌وه‌. به‌ڵگه‌یه‌كیش بۆ ڕاستیی وته‌كانمان هه‌وڵه‌كه‌ی (قوتبه‌ددین حه‌سنه‌وى كوڕى هه‌زار ئه‌سپ) بوو، كاتێك توانی له‌ ساڵى (599ك/1202ز) شاڵاوێكى سه‌لجوقییه‌كانى تێك بشكێنێت و په‌لامارى شارى (كرمان)ى مه‌ڵبه‌ندی هه‌رێمی كرمان و سنووری ده‌سه‌ڵاتی سه‌لجوقییه‌كانیش بدات و بیگرێت. واته‌ ئه‌و شاره‌ی پێشتر حكوومه‌تی شوانكاره‌ باجی ساڵانه‌ی بۆ سه‌لجوقییه‌كان ده‌نارد، كه‌وته‌ ده‌ست حكوومه‌تی شوانكاره‌ و ده‌ستی به‌سه‌ردا گرت.


به‌و پێیه‌شی باسه‌كه‌ی ئێمه‌ خستنه‌ڕوو و لێكدانه‌وه‌ی خیانه‌ته‌ له‌نێو ئه‌م حكوومه‌ته‌دا، بۆیه‌ ناچێنه‌ نێو باسی مێژووی حكوومه‌ت و فه‌رمانڕه‌واكانی، به‌ڵكوو ئاماژه‌ به‌و كاره‌ خیانه‌تكارانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ ڕووبه‌ڕووی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بووه‌وه‌. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی نێو ئه‌و هۆزه‌ به‌ پشتیوانیی ده‌ستی ده‌ره‌كی، حكوومه‌ته‌كه‌یان دووچاری كێشه‌ و ململانێ كرد. یه‌كێك له‌و هه‌ڵانه‌ش وه‌ك خیانه‌ت سه‌یر كرا، ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ بوو، كه‌ (قوتبه‌ددین موباریزى دووه‌م) شه‌شه‌مین ده‌سه‌ڵاتداری شوانكاره‌ به‌هۆی پشتیوانیی بۆ مه‌غۆله‌كانەوە بوو. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی ملكه‌چیی بۆ (ته‌كۆنجه‌)ى سه‌ركرده‌ى به‌ره‌ى هه‌رێمى فارسی سوپاى مه‌غۆل ڕاگه‌یاند و ئاماده‌ی هاوكاریی سوپای مه‌غۆلی بوو بۆ لێدانی ناوچه‌ و هه‌رێمه‌كانی ده‌وروبه‌ری. به‌هۆی ئه‌و كاره‌شیه‌وه‌ دواجار له‌لایه‌ن براكانییه‌وه‌ كوژرا، دوای ئه‌وه‌ی بۆ ماوەی (یازده‌) مانگ، هه‌رێمی شوانكاره‌ی بۆ خزمه‌تی مه‌غۆله‌كان و سوپاكه‌ی به‌كارهێنا. واته‌ ئه‌م كاره‌ی (قوتبه‌ددین) پێچه‌وانه‌ی هه‌وڵه‌كه‌ی (فه‌زڵون) بوو، چونكه‌ (فه‌زڵون) سوودی له‌و دۆخه‌ بینی و به‌هۆیه‌وه‌ هۆز و تیره‌كانی شوانكاره‌ی كۆكرده‌وه‌، به‌ڵام (قوته‌به‌ددین) باجی خیانه‌ته‌كه‌ی دا و له‌لایه‌ن خودی براكانییه‌وه‌ كوژرا.


ملكه‌چبوون بۆ بنه‌ماڵه‌ی ئێلخانی مه‌غۆلی له‌و قۆناغه‌دا نه‌ك هه‌ر خیانه‌تی نیشتمانی، به‌ڵكوو خیانه‌تی ئایینییش بوو، چونكه‌ مه‌غۆله‌كان وه‌ك هێزه‌كانی دی موسڵمان نه‌بوون. ئه‌وه‌ش وای كردبوو، دژایه‌تیی ئه‌وان وه‌ك غه‌زا له‌پێناوی خودا له‌ تێڕوانینی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی كوردی موسڵمان لێك بدرێته‌وه‌. هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی (جه‌لاله‌دین ته‌یب شاى كوڕى غه‌یاسه‌ددین)، كه‌ له‌نێوان ساڵانى (664-681ك/ 1265-1282ز) فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى كرد، له‌لایه‌ن (پیغورى سیسى) سه‌ركرده‌ى مه‌غۆله‌كان له‌ هه‌رێمی فارس له‌ چیاى (ئه‌لوه‌ند) له‌سێداره‌ درا، چونكه‌ ئاماده‌ نه‌بوو ملكه‌چی بۆ ئه‌وان نیشان بدات و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی بخاته‌ خزمه‌تیان. به‌ كوشتنی ئه‌ویش (به‌هائه‌دین ئیسماعیل كوڕى غه‌یاسه‌دین) به‌هۆی ملكه‌چی بۆ مه‌غۆله‌كان گه‌یشته‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات و له‌نێوان ساڵانی (681-688ك/1283-1289ز) شوانكاره‌كانى به‌ڕێوه‌ برد. به‌وه‌ش قۆناغێكی تری ملكه‌چبوون بۆ نه‌یاری كورد و خاكی كوردستان ده‌ستی پێ كرد. دواتر هه‌ر یه‌ك له‌ (ناسره‌ددین مه‌حموود كوڕى قه‌تبه‌ددین موباریز و غه‌یاسه‌ددین موحه‌مه‌د كوڕى جه‌لاله‌دین ته‌یب شا ‌و نیزامه‌ددین كوڕى موحه‌مه‌د) شوێنیان گرته‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر هه‌مان سیاسه‌تی (به‌هائه‌دین) ڕۆیشتن و خۆیان وه‌ك ملكه‌چ و شوێنه‌كه‌وتووی مه‌غۆل دانا. ئه‌و هه‌ڵانه‌ش كه‌ وه‌ك خیانه‌تی نیشتمانی و ئایینی لێكدرایه‌وه‌، نه‌ك هه‌ر سنووری ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی شوانكاره‌ی به‌رته‌سك كرده‌وه‌، به‌ڵكوو وای لێ هات له‌ ساڵی (659ك/1260ز) ناوێك بۆ ده‌سه‌ڵاتی شوانكاره‌ نه‌مێنێت و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی وه‌ك سه‌رۆكی بنه‌ماڵه‌كه‌یان، فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی به‌شێكی هه‌رێمه‌كه‌یان بكه‌ن. ئه‌وه‌ش به‌رهه‌می ئه‌و خیانه‌ته‌ بوو، كه‌ به‌شێك له‌ میره‌كان له‌پێناو مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان، كاریان له‌سه‌ر كرد. باجی كۆتایی ئه‌و كاره‌ش خودی هۆزی شوانكاره‌ و حكوومه‌ت‌ و ناوچه‌كه‌ دای.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1. أبن الاثیر: الكامل فی التاریخ.
2.شرفخان بدلیسى: شرفنامه.
3.محمد امین زه‌كی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.
4. مه‌لا جه‌میل ڕۆژبه‌یانى: چوار ده‌وڵه‌تى كورد (چوار ده‌وڵه‌تى فه‌رامۆشكراوى نه‌ناسراو).