موزیك و بەجیهانیبوون

1-1

زنجیره‌ى یه‌كه‌م

چه‌مكی جیهانگه‌رایی

1-1:
ده‌توانین بڵێین ئێمە له‌و كاته‌وه‌ ڕووه‌ و جیهانگه‌رایی هه‌نگاومان ناوه‌، كاتێك كه‌ یه‌كه‌م كه‌شتی له‌ده‌ریاوه‌ به ‌چوارده‌ورى جیهاندا ده‌ستى به‌ گه‌شت كردووه‌، كه‌واته‌ بیرۆكه‌ی بازرگانیی جیهانیی – به‌ مانای روون و ئاشكرا و ناوه‌كه‌شیه‌وه‌ – تازه‌ و نوێ نییه‌. ته‌نانه‌ت چه‌مك و مانای كۆمپانیای فره‌ ره‌گه‌زیش، كه‌ خاوه‌ن هێزێكه‌ له‌سه‌رووى حكوومه‌ته‌كان، ئه‌وه‌ش به‌هۆى سه‌رمایه‌گوزارى و ڕێژه‌ی سه‌رمایه‌كه‌ی، نه‌ك له‌ ڕێگه‌ى یارمه‌تیدانی خه‌ڵك و خۆشه‌ویستی و چاكه‌كاری، ته‌نانه‌ت ئه‌و كۆمپانیایانه‌ش تازه‌ نیین، كۆمپانیا هۆڵه‌ندى و به‌ریتانییه‌كانى رۆژهه‌ڵاتى هیند، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌وه‌ به‌سه‌ر زۆربه‌ی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیادا زاڵ بوون، له‌و كاته‌دا هێزێكی ئه‌وتۆ بوو ماكدوناڵدز و میكرۆسۆفت له‌چاو ئه‌ودا وه‌ك حانووت و دوكانی بچووك له‌سه‌ر سووچی شه‌قامه‌كاندا ده‌هاتنه‌ به‌رچاو.


1-2: جیهانگه‌رایی ئه‌و زاراوه‌یەى كه‌ به‌هۆى پێداویستییه‌وه‌ هاتووەتە ئاراوه‌ و له‌ڕاستیدا نه‌زم و سیسته‌مێكی زۆر جیاوازه‌ له‌ هه‌ر شتێك، كه‌ به‌ر له ‌ئێستا رووی دابێت.


خێرایی په‌یوه‌ندییه‌كان و دانوستانه‌ بازرگانییه‌كان و پاره‌دان له‌ شێوه‌ی شۆڕ‌شێك له‌ ڕێگه‌ی كۆمپیوته‌ره‌وه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا هات، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌توانین هه‌موو كاڵایه‌ك به‌ نامه‌ی ژماره‌ [digital] بنێرین.


له‌میانه‌ى ئه‌و شێوه‌ جێبه‌جێكردنه‌دا هه‌موو پێشبینییه‌ كلاسیكییه‌كان سه‌باره‌ت بە چاودێریى نه‌ته‌وه‌یى له‌سه‌ر داهات و باجه‌كان و كه‌رته‌كانی بازرگانی و جه‌ماوه‌ر، پێویست بوو به‌په‌له‌ پێداچوونه‌وه‌ى بۆ بكرێت، له‌وه‌یه‌ له‌ سی ساڵى داهاتوودا ئه‌و بابه‌ته‌ به‌وه‌ كۆتایی پێ بێت و به‌یه‌كجارى بخرێته‌ لاوه‌ و ڕه‌ت بكرێته‌وه‌.


1-3: ئه‌وه‌شیان كۆمه‌ڵێك گۆڕانكارى به‌سه‌ر هاوسه‌نگییه‌كانى هێزدا ده‌سه‌پێنێت، له‌نێوان تاك و ده‌وڵه‌تدا، له‌نێوان ئه‌و گرووپ و كۆمه‌ڵانه‌ى، كه‌ له‌سه‌رانسه‌رى جیهاندا كۆ ده‌بنه‌وه‌ و به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش به ‌یه‌كیان ده‌به‌ستێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و ئاده‌میزادانه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ى جیاجیادا رێكخراون و به‌هۆى نزیكیی له‌ بارى مادیی و خزمایه‌تییه‌وه‌ دروست بووینه‌، واته‌ هۆكارى خاك وابه‌سته‌ى یه‌كترى كردوونه‌ و له‌یه‌كتر نزیكى كردوونه‌ته‌وه‌.


تیورى فه‌رمانڕه‌وایی ناوه‌خۆ (Territorial controll)، كه‌ بۆ فه‌رمانڕِه‌وایی ئابوورى ورد ده‌كرێته‌وه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ بنچینه‌ی پێشكه‌وتنی په‌یوه‌ندیی نێوان كیانه‌كان پێكده‌هێنێت (یه‌كه‌كانی) ڕامیارین – له‌و چركه‌ساته‌وه‌ كه‌ ڕاوچییه‌كان و ئه‌وانه‌ى به‌روبوومه‌كان كۆده‌كه‌نه‌وه‌، شوێنی خۆیان بۆ كشتوكاڵ به‌جێهێشت– ئه‌و تیۆره‌ ئێستا شوێن و پێگه‌یه‌كی به‌رز و باشی نییه‌.


ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ چه‌ند جۆر و شێوازێكى كۆمه‌ڵایه‌تی ببینین، كه‌ له‌ جیهانگه‌رایی سه‌رچاوه‌ ده‌گرن و ببنه‌ نموونه‌ى دروستبوونی گۆڕانكارییه‌كی قووڵی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ئاكار و ڕه‌وشتی مرۆڤدا له‌ ماوه‌ى پێنج هه‌زار ساڵدا.


1-4: هه‌رچۆنێك بێت، هه‌میشه‌ گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ فریاكه‌وتن و گه‌یشتن به‌ توانا ته‌كنه‌لۆژییه‌كاندا دوا ده‌كه‌ون، خه‌ڵك پێشوازیی له‌ به‌كارهێنانی ته‌كنه‌لۆژیا ناكه‌ن، تا ئه‌و كاته‌ی بۆیان گونجاو نه‌بێت و به ‌شێوه‌یه‌كی گونجاو و ئاسان پێشكه‌شیان نه‌كرێت. ئه‌وه‌ش هۆیه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌ك بیرۆكه‌ى داهێنه‌رانه‌ى باش به‌وه‌ كۆتاییان پێ بێت و ببنه‌ پارچه‌یه‌كی نامۆی شوێنه‌واره‌كان، له‌جیاتی ئه‌وه‌ى ببنه‌ ده‌ستپێكێك بۆ ڕێگایه‌كی تازه‌ی پێشكه‌وتن.


له‌وانه‌یه‌ ئێستاكه‌ ته‌كنه‌لۆژیای جیهانگه‌رایی بۆ له‌ناوبردنی پێشانگای بازرگانی و هۆڵه‌كانی نمایشی سینه‌ما و كارگێڕی، سه‌رمایه‌ی نه‌ته‌وه‌یى و ته‌نانه‌ت حكوومه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیش به‌كار بێت، به‌ڵام تا ئێستا ویست و خواستێكی میللی بۆ ئه‌و جۆره‌ گۆڕانكارییه‌ بنه‌ڕه‌تییانه‌دا نییه‌، به‌ڵام خه‌ڵك – به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی – له‌ ئه‌گه‌ره‌كانی له‌ده‌ستدانی جڵه‌وى ناوه‌خۆدا ده‌ترسێن، كه‌ جیهانگه‌رایی له‌ خۆی ده‌گرێت، جیهانگه‌رایی زۆر به‌ توندی شه‌ڕى هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ڕاسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵیدا نییه‌.


1-5: هه‌ر چۆنێك بێت جیهانگه‌رایی تایبه‌تمه‌ندییه‌كی گه‌وره‌ى هه‌یه‌ و به‌ هه‌ند وه‌رده‌گرێت، جیهانگه‌رایی هێزى ڕاسته‌وخۆ به‌ تاك ده‌به‌خشێت و له‌ كرده‌ بازرگانییه‌كاندا نێوه‌ندكاره‌كان وه‌لا ده‌نێت و له‌ناو ده‌بات (له‌وه‌یه‌ له‌مه‌ودوا له‌ بوارى سیاسییش ئه‌و رۆڵه‌ ببینێت) به‌و مانایه‌، كه‌واته‌ دیموكراتییه‌ته‌كه‌ی جیهلنگه‌رایی دیموكراتییه‌تێكی قووڵه‌.


جاران گشت وێنه‌كانی بڵاوكردنه‌وه‌و دابه‌شكردن پشتیان به‌ ناردنی ئه‌و نامه‌و په‌یامانه‌ ده‌به‌ست كه‌له‌ڵایان كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكێكی بچووكه‌وه‌ ئاراسته‌ى زۆرینه‌ی خه‌ڵك ده‌كرا (وه‌ك خودان رۆژنامه‌كان و نێوه‌نده‌كانی بڵاوكردنه‌وه‌و ده‌روازه‌كانی فرۆشتن و پارته‌ سیاسیه‌كان ).


ئه‌و تۆڕانه‌ی ئینته‌رنێت كه‌به‌هه‌موو جیهاندا بڵاوبۆته‌وه‌ ڕێگا به‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵك ده‌دات په‌یوه‌ندیی به‌یه‌كه‌وه‌ بكه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن لایه‌نی سێیه‌مه‌وه‌ لێپرسینه‌وه ‌و به‌دواداچوون له‌ كه‌سایه‌تیان بكرێت.
له‌و چركه‌ساته‌ی ئێستادا (ساڵی 2000) (ساڵى نووسینی باته‌كه‌یه‌.. وه‌رگێڕ)، ئه‌گه‌ره‌كانی دروست بۆ ئه‌وه‌ى باسمان كرد سنوورداره‌ و به ‌پشتبه‌ستن به‌و ڕاستییه‌ى كه‌ ژماره‌یه‌كی ڕێژه‌یی كه‌می خه‌ڵك له‌ جیهاندا به‌ ڕێژه‌ى (2%) به‌پێى ئامارى یونسكۆ– ئه‌و توانسته‌یان له‌به‌رده‌ستدایه‌، كه‌ كۆمپیوته‌ر بۆیانی فه‌راهه‌م ده‌كات. ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ زۆربوونی ژماره‌ی گازینۆ و قاوه‌خانه‌كانی ئینته‌رنێت (Inter net cafes) دابه‌زینی نرخه‌كانی كۆمپیوته‌ر و باشبوونی ڕێژه‌ی نه‌خوێنده‌وارى و توانای خوێندن و نووسین) و چاكبوونی ژێرخان بۆ فه‌راهه‌مكردنی كاره‌با و دینگه‌ى ته‌له‌فۆن و په‌یوه‌ندیی گه‌یاندن و پێكه‌وه‌نانی ئاسمانی [سه‌ته‌لایت]، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌دا، هێشتا ژماره‌ى ئه‌و خه‌ڵكانه‌ى ئه‌و سیسته‌مه‌ تازه‌یه‌ به‌سه‌ریاندا تێپه‌ڕ ده‌بێت، زۆرینه‌یه‌كی گه‌وره‌ پێكده‌هێنن.


له‌ هه‌ر كێشوه‌رێكدا چه‌ند وڵاتێكی پێشكه‌وتوو هه‌ن، توانای ئه‌وەیان هه‌یه‌ سوودى ته‌واوى لێ وه‌رگرن، به‌ڵام ئه‌و به‌شه‌ى ترى جیهان وا ده‌مێنێته‌وه‌.


یاریى هه‌وڵدان بۆ گه‌یشتن به‌ وڵاتانى پێشكه‌وتوو له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكی شۆڕشی پیشه‌سازیدا تاكوو ئێستاشى له‌گه‌ڵدابێت به‌رده‌وامه‌.


1-6: له‌ڕاستیدا ساته‌وه‌خت و ده‌ستپێكی كردارى جیهانگه‌رایی وروژێنه‌ر و مایه‌ی هه‌ڵوه‌سته‌كردنه‌، ئه‌وه‌ى جێگای سه‌رسووڕمانه‌ جیهانگه‌رایی، له‌و كاته‌دا ده‌ركه‌وت، كه‌ پێكهاته‌كان و نه‌زمه‌ سیاسییه‌كانی (Structures) سه‌ده‌ى بیسته‌م ڕووبه‌ڕووى فشارى زیاتر ده‌بوونه‌وه‌، وا پێده‌چوو، كه‌ ئه‌گه‌ره‌ سیاسی و ئایدۆلۆژیاكان دروست له‌ هه‌مان ساته‌وه‌ختدا پاشه‌كشه‌یان كردبێت و له‌بار چووبن، كه‌ نه‌زمه‌ بازرگانییه‌كان گۆڕانكاریی بنه‌ڕه‌تییان به‌سه‌ر داهاتووه‌.


ئێستاش ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ باشترین ده‌ستكه‌وتیان له‌و گۆڕانكارییه‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ ئه‌مڕۆ ده‌وڵه‌مه‌ندیی و هێمنیی و خوێندن و هونه‌رى بازرگانییان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌، ئه‌وانه‌ى بیركردنه‌وه‌كانیان سنووره‌ جوگرافییه‌كانی تێپه‌ڕاندبوو و كاڵاكانیان به‌ ڕێگا نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا جووڵه‌ى ده‌كرد ئه‌وانه‌ن، كه‌ زووتر و له‌پێشتر ته‌كنه‌لۆژیایی به‌رده‌ستیان به‌كار هێناوه‌.


1-7: هه‌رچۆنێك بێت ئه‌وانه‌ هه‌موو خواسته‌كانی خۆیان به‌دی نه‌هێناوه‌، بڵقه‌كانیش به‌سه‌ر ئه‌وانه‌دا ته‌قییه‌وه‌، كه‌ وایان ده‌زانی ته‌نیا تۆماركردنی هێما و ئاماژه‌ى دۆت كۆم com. (له‌سه‌ر ئینته‌رنێت) وایان لێده‌كات خۆیان له‌سه‌رووى پێوه‌رى (نازداك)دا ده‌بیننه‌وه‌، یاخود به‌ دانان و دروستكردنى دیزاینى (website)ێك له‌سه‌ر ئینته‌رنێتدا وا ده‌زانن داهاتیان به‌سه‌ردا ده‌بارێت.


له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خه‌ڵك به‌سه‌رگه‌رمییه‌وه‌ ڕوویان له‌ كارى كڕین و فرۆشتن نه‌كرد له‌ ڕێگه‌ى ئینته‌رنێته‌وه‌، به‌ جۆرێك نزیك بێت له‌ مه‌زه‌نده‌ى بازرگانان و پیاوانى كار، دوودڵى و دڵه‌ڕاوكێ له‌ هه‌مبه‌ر سه‌لامه‌تیی تۆمار و لیستى كه‌سایه‌تییه‌كان و له‌سه‌ر نرخ و دواكه‌وتنى كارى دابه‌شكردنى كاڵاكان و- ته‌نانه‌ت زۆر خه‌ڵك چێژى خێزانه‌كانیان له‌ سه‌یركردنى كاڵاى به‌رده‌مى دوكانه‌كان ده‌بیننه‌وه‌- هه‌موو ئه‌وانه‌ بووه‌ هۆى به‌رگرى و دژایه‌تیكردنى كڕین به‌ ڕێگه‌ى ئینته‌رنێته‌وه‌.


1-8: ڕه‌نگه‌ به‌ته‌نیا زۆر و فره‌ى زانیارییه‌ به‌رده‌سته‌كان ببێته‌ به‌ربه‌ستێكى ڕووخێنه‌ر له‌گه‌ڵ بوونى ئه‌و ئالیه‌ته‌ى، كه‌ له‌توانایدا هه‌یه‌ به‌شێكى بچووكى زانیارییه‌ به‌رده‌سته‌كان به‌درۆ بخاته‌وه‌، هه‌روا ئه‌و كێشه‌ گه‌وره‌ و تۆقێنه‌ره‌ى، كه‌ به‌رەو ڕووى به‌كارهێنه‌ران ده‌بێته‌وه‌، له‌ خوێندنه‌وه‌ى هه‌زاران ده‌روازه‌وە هه‌ڵبژێردرا (له‌ ڕێگه‌ى ئینته‌رنێته‌وه‌)- له‌ڕاستیدا هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونه‌ هۆى ده‌ستپێكى كوژانه‌وه‌ى ئه‌و سه‌رگه‌رمییه‌.


ئه‌وه‌ى سه‌یره‌ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵك له‌ ژیانى خۆیاندا كار و بارى دیكه‌ى باشتریان هه‌یه‌، له‌ دانیشتنێكى رووتى به‌رده‌مى شاشه‌ى كۆمپیوته‌ر (ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هاتوو خه‌ڵكێكى زۆریش هه‌بێت خووى به‌و چالاكییه‌وه‌ گرتبێت) به‌شى زۆرى خه‌ڵك ته‌كنه‌لۆژیاى تازه‌ وه‌ك ئامرازێك بۆ به‌رجه‌سته‌كردنى تواناى كار و سه‌رچاوه‌یه‌كى دیكه‌ى كات به‌سه‌ربردن به‌كار ده‌هێنن. تاكوو ئێستاش لایه‌نگیران و جه‌ماوه‌رى یارییه‌كانى كۆمپیوته‌ر و عه‌مباركردنى به‌رهه‌مه‌كان down loading (له‌سه‌ر ئینته‌رنێتدا نه‌بووەته‌ هۆى كه‌مبوون و دابه‌زینى ڕێژه‌ى بینه‌رانى ته‌له‌فزیۆن و دیارده‌ى فرۆشتنى كتێب و... هتد)، تاكوو ئێستاش ڕه‌وتى بازرگانیى سینه‌ما و شانۆ و هۆڵه‌كانى كۆنسێرت و فیستیڤاڵه‌كان هه‌ر له‌ بره‌ودان.


1-9: تاكوو ئێستا ئالیه‌ته‌كانى جیهانگه‌رایى ده‌روازه‌ى زیاتر پێشكه‌ش به‌ كارى فرۆشتن و چێژوه‌رگرتن ده‌كه‌ن، به‌ڵام جێگره‌وه‌ى كامڵ و دروست پێشكه‌ش ناكات، هه‌ر چۆنێك بێت ئه‌وانه‌ى بوونه‌ته‌ جێ ئامانجى بازرگانى، تاكوو ئه‌مڕۆكه‌ش ئه‌و كه‌سانه‌ن، كه‌ خودان جۆره‌ سه‌لیقه‌ و چێژێكن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵانى به‌ر له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى ئینته‌رنێته‌وه‌، به‌ڵام چى رووده‌دات كاتێك ئه‌و كه‌سانه‌ به‌سه‌ر جیهانى بازرگانى و سیاسه‌تدا زاڵ ده‌بن؟ ئه‌وانه‌ى كه‌ به‌كارهێنانى كۆمپیوته‌ر له‌لایان بووەته‌ كارێكى رۆتین و وه‌كوو سواربوونى ئۆتۆمۆبێل و به‌ده‌سته‌وه‌گرتنى ئامێرى ته‌له‌فۆن، ئه‌وه‌یان بابه‌تێكى تره‌.


بۆ ئه‌و جۆره‌ گۆڕانكارییانه‌ى، كه‌ ئه‌وساكه‌ ڕوو ده‌ده‌ن، پێویسته‌ له‌سه‌ر جیهانى موزیك له‌ ئێستاوه‌ به‌ره‌و ڕوویان ببێته‌وه‌.


1-10: هونه‌ره‌كانى دیكه‌ كه‌متر وه‌كوو موزیك جیهانگه‌رایى كاریان تێده‌كات - ته‌كنه‌لۆژیا له‌ ڕێگاى كۆمپیوته‌ره‌وه‌ هه‌ندێك توانستى سه‌رسوڕهێنه‌ر به‌ هونه‌ره‌كانى بینین ده‌به‌خشێت، له‌پاڵ هه‌ندێك شێوازى به‌سوود بۆ نماییش و كارى فرۆشتن، به‌ڵام ڕێگا به‌ ئالوگۆڕى ئه‌زموونى زیندووى هونه‌ره‌كان نادات.


هاوشێوه‌ى ئه‌وه‌ش بۆ شانۆ و سه‌ماكردن به‌ڕاست ده‌زاندرێت. ته‌نیا ئه‌ده‌ب نه‌بێت به‌ره‌و ڕووى گۆڕانكارییه‌كان ده‌بێته‌وه‌، كه ‌وه‌كوو موزیك قووڵ و پڕ مانایه‌ – ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیش هه‌ست به‌ دابه‌زینى ئاستى روون و ئاشكراى دید و بۆچوونه‌كان ده‌كرێت له‌سه‌ر شاشه‌ى كۆمپیوته‌ردا (VDU resolution).


له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ هێواشى و له‌سه‌رخۆیى عه‌مباركردنى پرۆگرام و زانیارییه‌كان و تێچووى چاپكردنى له‌سه‌ر كۆمپیوته‌ر و هه‌موو ئه‌وانه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نن، كه‌ له‌وه‌یه‌ خوێنه‌رانى كتێب له‌ ڕێگاى كۆمپیوته‌ره‌وه‌ داواى هه‌ندێ له‌ كتێبه‌كانیان بكه‌ن، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا به‌رده‌وامیشن له‌ كڕینى خودى هه‌مان ئه‌و سه‌رچاوانه‌ (كتێبه‌كه‌ خۆى). ئه‌مه‌و چێژوه‌رگرتن له‌ ته‌ماشاكردنى كتێبه‌كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ كتێبخانه‌كان- به‌ یه‌كێك له‌ چێژه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى چوار سه‌ده‌ى دوایى ده‌ژمێردرا- بۆ ماوه‌یه‌كى دیكه‌ش له‌ ئاینده‌دا وا ده‌مێنێت.