فه‌ره‌ج عه‌بۆ 1921- 1984ز

بڕێک لە تابلۆکانی بۆنی سیاسه‌تیان لێ دێت

كاتێك به‌م به‌ربڵاوییه‌ باس له‌ هونه‌رمه‌ندانی میلله‌تانی دوور و نزیك ده‌كه‌م، له‌ قووڵایی مێژوو تا به‌ ئه‌مڕۆ، ناكرێت واقیعیه‌تی زه‌بوون و بێده‌ره‌تانی هونه‌ری میلله‌ته‌كه‌ی خۆم باس نه‌كه‌م، به‌ڵام كه‌ ده‌یكه‌م، دیارده‌یه‌كی وام به‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌ تا ده‌ستی لێ گیر بكه‌م و بە شانوباهوویدا هه‌ڵده‌م. هۆكاره‌كانیشی ئاشكرا و ڕوونن. ئه‌وه‌ی بواری هونه‌ر گه‌شه‌ی پێ بكات و بیخاته‌ به‌رچاو، چه‌ند خاڵێكه‌: ده‌سته‌ڵات‌، گه‌شه‌ی ئابووری‌، ئه‌كادیمیه‌ت‌، ئاساییشی تێكڕایی‌، ئاسه‌وار و كولتووری ده‌وڵه‌مه‌ند..‌.تاد. ئێمه‌ی كورد نه‌ك سه‌د ساڵ، زیاتر له‌ دوو هه‌زار ساڵه‌ حاشیه‌نشین و په‌یڕه‌وی ده‌سته‌ڵاته‌ ناوه‌ندییه‌كانین، كه‌ ئه‌وانیش میلله‌تێكی ترن و هیچیان بۆ ئێمه‌ نه‌هێڵاوه‌ته‌وه‌... له‌ هیچ ده‌ور و زه‌مانێكدا هونه‌ر له‌ دونیای زوڵم و زۆر و داگیركردن و چه‌پا و ڕه‌شه‌كوژیدا ئه‌وزه‌ڵی نه‌كردووه‌. گه‌لانی ژێرده‌سته‌ نه‌یانتوانیوه‌ بیر له‌ دونیای هونه‌ر و تێگه‌یشتن و پێگه‌یشتن بكه‌نه‌وه‌. ئه‌وه‌ به‌ لایه‌ك و توندوتیژی ئایینی و چه‌واشه‌كردنی بیروڕا له‌ لایه‌ن بازرگانیی ئاینییه‌وه‌، كارێكی وایان كردووه‌ ده‌ست بۆ بواره‌كانی هونه‌ر بردن، به‌ (تاوانی گه‌وره‌ و لێ نه‌بووردن له‌ دونیای دوای مردن) له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت، ئه‌وه‌ یانی ڕووڕه‌شی دونیا و قیامه‌ته‌ به‌لای په‌روه‌ردگاره‌وه‌.


میلله‌تی ئێمه‌ له‌ مێژوودا ژیانێكی خێڵه‌كیانه‌مان ده‌برده‌ سه‌ر، ئێستا میکانزمه‌كه‌ی گۆڕاوه‌، به‌ڵام عه‌قڵیه‌ته‌كه‌ی هه‌روه‌ك ئه‌وسا وایه‌ و ماوه‌. وه‌ك میلله‌ت سه‌دان ساڵ و بگره‌ هه‌زاران ساڵ ئابووریی بژێویی ئێمه‌ی كورد ئاژه‌ڵداری بووه‌. ڕه‌فتاری دوژمنكارانه‌ی ده‌سته‌ڵاتی سه‌فه‌وی و عوسمانی بۆ سه‌دان ساڵ ئه‌وه‌شیان پێ ڕه‌وا نه‌ده‌بینی، شه‌ڕی نێوانیان بۆ چه‌ند سه‌د ساڵ له‌ كوردستاندا دەکرد و ئیدی ئه‌وه‌ی تاڵانه‌، چه‌پاوه‌ سووتانه‌، زوڵم و زۆرییه‌ له‌نێو ئێمه‌ی كورددا کردوویانە و به‌ مافی خۆیان زانیوه‌. خوێندن و سه‌واد و ڕۆشنبیری له‌ سه‌دا سفر یه‌ك پۆینت، ده‌ سه‌وادی نووسین و خوێندنه‌وه‌یان هه‌بووه‌. ئه‌گه‌ر بووبێـت، ئه‌ویش ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی حوجره‌ و مه‌لای مزگه‌وته‌وه‌ بووه‌. له‌ولایشه‌وه‌ به‌ درێژایی سه‌دان ساڵ زۆرداران ده‌سته‌ڵاتدار بوون، جا زۆردارانی نێوخۆمان یان ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كانی ده‌وروبه‌رمان. ئاغاگه‌ل و شێخ و ته‌كیه‌ و خانه‌قا زۆربه‌یان به‌گوێره‌ی سیسته‌می ئه‌و كاته‌، هه‌ر یه‌كه‌ لایه‌نگری ده‌سته‌ڵاتی ده‌ره‌كی بوون و شه‌ڕ و شۆڕ و په‌لاماری یه‌كتردان له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ره‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌ كوردستاندا ده‌ستڕۆیشتووه‌كان ناكۆك بوون له‌گه‌ڵ یه‌كدا (چه‌ند ئه‌مڕۆ له‌ دوێنێ ده‌چێ! دوای سه‌دان ساڵ، ئاش هه‌مان ئاشه‌، كێشه‌ و ململانێ كه‌وتووه‌ته‌ ده‌ست حزبه‌كان، سه‌یر له‌وه‌دایه‌ بڕێك له‌و حزبانه‌ ماركسین و به‌ حسیاب چه‌پگه‌ران، به‌ڵام له‌ ئاغاگه‌لی ئه‌وسا به‌ربادترن.)


ئێمه‌ی كوردی كوردستانی باشوور چ بمانه‌وێ یان نا، ئه‌وڕۆ له‌ زۆر بواردا به‌شێكین له‌ عێراق. ده‌وڵه‌تی عێراق وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ ساڵی 1920ز بووه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت، له‌پێش ئه‌وه‌یشدا شاری به‌غدا ناوه‌ندی ده‌سته‌ڵاتی عوسمانی بووه‌. ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ی بڵێم: به‌غدا له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ ده‌بوا له‌مێژه‌وه‌ پله‌ و پایه‌ی هونه‌ری و ڕۆشنبیریی پێگه‌یشتووتر بوایه‌. سه‌ت ساڵ ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌ها و بێسنوور وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی ئازاد، ئه‌گه‌ر به‌ وردی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ڵسه‌نگێنین، له‌ ته‌واوی بواره‌كانی ڕۆشنبیری و هونه‌ریدا پێگه‌یه‌كی ئه‌وتۆی به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌. له‌پێش جه‌نگی دووه‌می جیهانه‌وه‌، چه‌ند قوتابییه‌ك نێردرایه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ فێربوون له‌ بواری هونه‌ریدا، وه‌ك ئه‌كره‌م شوكری، حافز درووبی، فایه‌ق حه‌سه‌ن، ئیسماعیل شێخلی، جه‌واد سه‌لیم، عه‌تا سه‌بری، نه‌زار سه‌لیم، مه‌حمود سه‌بری، جه‌میل حه‌موودی، محه‌مه‌د غه‌نی حیكمه‌ت و ئه‌وانی تر، ئه‌و ناوانه‌ به‌ پێشقه‌ڕه‌ولی دونیای هونه‌ری عێراقی ده‌ناسرێن. ئه‌گه‌ر لێره‌ و لەوێش له‌ناو ئێمه‌ی كورددا چه‌ند هونه‌رمه‌ندێك هه‌ڵكه‌وتبێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاوساغیی ئه‌وان، كه‌ توانییان كه‌مێك، نه‌ك زۆر، دونیای هونه‌ر بخه‌نه‌ به‌رچاو. ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ ده‌سته‌ڵاتی خۆمانه‌، كه‌ حوكمڕانیی هه‌رێم ده‌كه‌ن، به‌داخه‌وه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی شیاو و په‌سند ئه‌نجام نه‌دراوه‌. با بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر عێراق و یه‌كێك له‌ پێشقه‌ڕه‌وله‌كانی دونیای هونه‌ری عێراقی به‌ ناوی فه‌ره‌ج عه‌بۆ.


- ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌ ساڵی 1921ز له‌ شاری مووسڵ هاتووه‌ته‌ دونیاوه‌. هه‌ر له‌و شاره‌دا سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی ته‌واو كردووه‌.
- له‌ ساڵی 1938 ئاماده‌یی ته‌واو كردووه‌. له‌ ناوه‌ندیی شاری حیله‌ و خانه‌ی مامۆستایان له‌ به‌عقووبه‌ مامۆستای ڕه‌سم بووه‌.
- له‌ ساڵی 1940 ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ردۆستان بووه‌.
- ساڵی 1945ز رۆیشتووه‌ بۆ قاهیره‌ و كۆلیژی هونه‌ره‌ جوانه‌كانی له‌وێ ته‌واو كردووه‌ له‌ 1950ز.
- له‌ ناوه‌ندیی ئه‌عزه‌مییه‌ له‌ ساڵی 1952ز بووه‌ته‌ مامۆستای وێنه‌كێشان.
- له‌ ساڵی 1954ز چووه‌ته‌ ڕۆما و ئه‌كادیمیای هونه‌ره‌ جوانه‌كانی ئه‌وێی ته‌واو كردووه‌.
- ساڵی 1954 بووه‌ به‌ ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ره‌ تازه‌كانی به‌غدا.
- ساڵی 1956ز له‌ پێشه‌نگای ئیبنوسینادا به‌شداریی كردووه‌.
- له‌ كاره‌كانی په‌یڕه‌وی كولتووری عاره‌ب و ئیسلامی كردووه‌.


یه‌كێك له‌و قوتابییانه‌ی دوای ته‌واوبوونی جه‌نگی دووه‌می جیهان نێردرانه‌ ده‌ره‌وه‌، مامۆستا فه‌ره‌ج بووه‌، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ دوور له‌ هه‌را و هۆریای ڕێكلام كاری كردووه‌ و حه‌زی به‌ خۆده‌رخستن نه‌كردووه‌. له‌ چۆنیەتیی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی میلله‌ته‌كه‌ی دوور نه‌بووه‌. ئه‌گه‌رچی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ له‌ منداڵییه‌وه‌ خولیای هونه‌ری له‌سه‌ردا بووه‌ و شاری مووسڵ هانی ئه‌وه‌ی داوه‌ له‌ خولیاكه‌یدا به‌رده‌وام بێت، لێره‌ و له‌وێ له‌ كاری ڕه‌سمكردن به‌رده‌وام بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یڕه‌وه‌ی ئایینی كریستیانی بووه‌، له‌گه‌ڵ كه‌نیسه‌دا تێكه‌ڵاو بووه‌ و قه‌شه‌كان هانیان داوه‌ تا له‌ كاری هونه‌ریدا به‌رده‌وام بێت، چه‌ند كارێكی بۆ كه‌نیسه‌ كردووه‌. له‌ كاره‌كانی له‌ (ته‌جرید) به‌دوور نه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت ته‌جریدی ئیسلامی. هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ قۆناغێكدا ته‌لارسازیی خوێندووه‌، له‌ بڕێك لە كاره‌كانیدا ساختمانی كردووه‌ به‌ هه‌وێنی كاره‌ ته‌جریدییه‌كانی، به‌تایبه‌ت ته‌لارسازیی ئیسلامی، هه‌روه‌ها كاشیسازی. به‌ڵام ده‌ردی داهێنان و دوودڵی پڕ له‌ سازه‌نده‌گی هه‌رگیز یه‌خه‌ی به‌رنه‌داوه‌. هه‌میشه‌ ته‌ماحگیر بووه‌. توانیویه‌تی كو‌لتوور و هونه‌ری ئه‌مڕۆیانه‌ بخاته‌ به‌رچاو. بڕێك له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی دونیای ڕۆژئاوایان دیوه‌ و تیایدا خوێندوویانه‌، له‌ هه‌وڵه‌كانیادا سه‌ركه‌وتوو بوونه‌، به‌ڵام گرفتی گه‌وره‌ی هونه‌رمه‌ند چ ئێستا و چ ئه‌وسا ئه‌وه‌ بووه‌، ده‌وڵه‌تدارانی عێراق گرنگییه‌كی ئه‌وتۆیان نه‌داوه‌ته‌ بواری هونه‌ری، له‌به‌ر هۆیه‌كی ساده‌ و ساکار، چونكه‌ كورد گوته‌نی (هه‌ڕه‌یان له‌ بڕه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه) ‌ و له‌ هونه‌ر تێنه‌گه‌یشتوون! بۆیه‌ تا ئێستایش ڕقیان له‌ هونه‌رمه‌ندانی گۆرانی و مۆسیقا هه‌ڵده‌ستێت و به‌ (لۆت)ی ناویان ده‌به‌ن. ئه‌م حاڵه‌ته‌ هه‌رێمیش ده‌گرێته‌وه‌. بۆ نموونه‌، خزمێكم هه‌یه‌ زۆر ده‌م له‌ نوێگه‌رایی فكری هاوچه‌رخ ده‌كوتێت، پارێزگاری له‌ مافی مرۆڤ و ئاژه‌ڵ و ژینگه‌ و تاقه ‌نه‌مامێكیش ده‌كات. شه‌وێك له‌ شاییه‌كدا هونه‌رمه‌ندێك گۆرانیی ده‌گوت و به‌زموڕه‌زمی گه‌رم كردبوو. ئه‌م خزمی به‌نده‌، به‌ سێ چوار جار هاته‌ سه‌ر شانۆ و پوول و پاره‌ی ڕژانده‌ سه‌ر هونه‌رمه‌ندی گۆانیبێژ. چه‌پڵه‌ی بۆ لێ ده‌دا و ئافه‌رین و قوربانیی بۆ ده‌كرد. ئیتر په‌ستی كردبووم، گوتم فڵانی! له‌ ئێواره‌وه‌ تۆ به‌ شان و باهۆی ده‌نگی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌یدا هه‌ڵده‌ده‌یت و پوول و پاره‌ی زۆریشت په‌خشان كرد، چه‌ندان جاریش خۆت كردووه‌ته‌ قوربانیی خۆی و ده‌نگه‌كه‌ی!


- با به‌ڕاستی ئه‌و جۆره‌ هونه‌رمه‌ندانه‌ شیاوی ئه‌وه‌ن په‌یكه‌ریان بۆ بكرێت؟
- وه‌ڵڵا! خۆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه‌ت شیاو و شایانی باسه‌! به‌ڵام پرسیارێكم هه‌یه‌، وه‌ڵامم بده‌ره‌وه‌...ده‌یده‌ته‌وه‌؟
- باشه‌ گومانت له‌ چییه‌ وه‌ڵامت نه‌ده‌مه‌وه‌؟
- پرسیاره‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌، ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ داوای خوشكه‌كه‌ت بكات ده‌یده‌یتێ؟
ڕه‌نگی سوور هه‌ڵگه‌ڕا و به‌ ئاڵۆزییه‌وه‌ گوتی: ئه‌وه‌ به‌ڕاستته‌، من خوشكی خۆم بده‌مه‌ ئه‌مه‌! شه‌وه‌كه‌م لێ تێك مه‌ده‌ و قسه‌ی قۆڕیش مه‌كه‌!
گوتم براده‌ر ئه‌وه‌یه‌ هه‌قیقه‌تی تێفكرینت، ئیدی له‌لای مندا بۆت نییه‌ باس له‌و مافانه‌ بكه‌یت، كه‌ مێشكی عاله‌مت بردووه‌.
جا سه‌یر كه‌ن، زۆر كه‌س دووچاری دووفلیقانه‌ بوونه‌، چه‌نده‌ به‌ خوار ده‌نواڕنه‌ هونه‌رمه‌ندان و دونیای هونه‌ردا. هونه‌رمه‌ند فه‌ره‌ج تابلۆی زۆری كێشاوه‌، بڕێك له‌وانه‌یش بۆنی سیاسه‌تیان لێ دێت، وه‌ك: كرێكارانی به‌نده‌رگە 1950ز، ته‌ئمیمكردنی نه‌وت 1971ز. زۆربه‌ی كاره‌كانی فه‌ره‌ج ڕوونڕه‌نگن.