خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق

دوابەش

حه‌لاج به‌ر له‌ كوشتنی چاوه‌ڕێی ئه‌و چاره‌نووسه‌یه‌ و ده‌زانێت به‌ڕه‌ڵابوونی روح و ئیراده‌ی، به‌ڕه‌ڵابوونی جه‌سته‌ و تێكه‌ڵبوون و ئاوێته‌بوونه‌ به‌بێگه‌ردییه‌كی بێكۆتایی و باڵابوونه‌ بۆ ئه‌به‌د. رزگار ده‌بێت له‌ سه‌وداسه‌ری و رارایی و دڵه‌ڕاوكێی گیان و جه‌سته‌دا. حه‌لاج له‌ هه‌موو كۆتێكی هزری و دنیایی و فه‌لسه‌فی و سۆفیگه‌ریی به‌ڕه‌ڵا ده‌بێت. له‌ ئازادیش به‌ڕه‌ڵا ده‌بێت و ده‌گاته‌ ئه‌و خاڵه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌، مانه‌وه‌، پاشگه‌زبوونه‌وه‌ و سووڕانه‌وه‌ له‌نێو تۆڕی گوتاره‌كاندا واتایه‌كی نامێنێت.


حه‌لاج ده‌فڕێت و ده‌مێكه‌ چاو له‌ ڕێیه‌ له‌و ئیراده‌یه‌ به‌ڕه‌ڵا بێت، ته‌نیا و ته‌نیا به‌ڕه‌ڵایی و فڕین به ‌هه‌بووندا به‌ نێو رووناكایی خوادا بیكاته‌ مشكی و به‌عه‌ده‌م وه‌ربێت، له‌ هێزی مردن و نه‌ماندا بگاته‌ كرده‌ی نه‌مان، به‌و تێگه‌یشتنه‌ی ژیانی له‌ مردنیدایه‌ و مردنی له‌ ژیانیدایه‌. حه‌لاج جیهان و هه‌بوونی له‌ ره‌گه‌وه‌ ده‌گرێت و فڕێیان ده‌داته‌ نێو عه‌ده‌م.


عه‌ده‌مێك كه‌ ئیدی بێگه‌رد.. بێگه‌رد تا دوا زه‌ڕه‌ی مشكییه‌كه‌ی فه‌نا ده‌بێت و فه‌نابوونیش شوێنێكی نامێنێت داگیری بكات، مردنی حه‌لاج له‌و بێگه‌ردییه‌ روحییه‌ و ئیراده‌ی به‌ڕه‌ڵابوونه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی ژیانیدا پێ به ‌پێ سه‌ری ده‌كه‌وێت، له‌ كاتێكدا هه‌ر زوو جلی سۆفییه‌كان فڕێ ده‌دات، وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌كی ره‌مزی بۆ جیابوونه‌وه‌ی له‌ سۆفییه‌كان، ئه‌وه‌ جیاكردنه‌وه‌ی گیانیەتی له‌ گیانه‌كانی دی، ئه‌و گیانانه‌ی هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ به‌ره‌و بێگه‌ردی بڕۆن و به‌ڵگه‌یه‌كی ره‌مزی پێشكه‌ش به ‌خۆیان بكه‌ن. سه‌فه‌ری دوور، رۆژی و نوێژه‌ قووڵ و مه‌ودادرێژه‌كانی، كۆششی گیانی، زوهدی دڵ، برسیه‌تی و جله‌ كنجڕه‌كانی به‌ڵگه‌ی روحین بۆ سه‌ركه‌وتن به‌ره‌و ئیراده‌یه‌كی به‌ڕه‌ڵا و فڕیو به‌ناو خودی ئیلاهی و خوێنی خۆیدا. داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌ركانه‌كانی ئیسلام و گواستنه‌وه‌ی حه‌جكردن بۆ سووچێكی ماڵه‌كه‌ی و دۆزینه‌وه‌ی رێسای نوێ و به‌خشینی ئیراده‌یه‌كی دیكه‌ به‌ كه‌سی موسڵمان و كه‌سی سۆفی، دیسانه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی دیكه‌ی روحی قووڵه‌ بۆ خودێك خوا له‌ خوێنیدا حلوول ده‌بێت، هێنانه‌ گۆی زمانێكی ته‌ڕی سۆفییانه‌ بۆ كۆڕی یاران و نه‌یارانی خۆی و خودا، كردنه‌وه‌ و كه‌شفكردنی زمانی سۆفیگه‌ری و وێران به‌فڕێدانی شه‌تحه‌كان و ئاشكراكردنی (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق) به‌ڵگه‌یه‌كی روحیی ئه‌وه‌نده‌ قووڵه‌ كه‌ ته‌نیا ئیراده‌یه‌ك له‌ فه‌نابووندا، به‌ڕه‌ڵابوون و فڕینی خۆی ده‌بینێته‌وه‌ و فه‌رهه‌نگی سۆفیگه‌ری ده‌كاته‌ هاوار. راز و نهێنی و په‌نهانه‌كان به‌و گۆڕه‌ وه‌رده‌كات و ئه‌و گۆڕه‌ ده‌كاته‌ گۆڕی ئیراده‌یه‌ك ده‌فڕێت و زمان و قامووس و ره‌مزه‌كان ئیدی ناتوانن بیگرنه‌وه‌.


ئیراده‌یه‌ك ته‌نیا خوا ده‌مێنێت سه‌راودووی بنێت و له‌ سنوورێكدا بیگرێته‌وه‌، له‌ كونجێكدا باڵه‌كانی بشكێنێت و له‌ فڕینی بخات، به‌ڵام خوداش دره‌نگ پێ ده‌زانێ ئه‌وه‌ خۆی بووه‌ته‌ ئه‌و ئیراده‌یه‌ و ئه‌وه‌ له‌نێو خوێنی حه‌لاجدا له‌ شه‌ققه‌ی باڵ ده‌دات و ئیدی ناگیرێته‌وه‌.


ئه‌گه‌ر قودره‌تی مان له‌ حه‌لاجه‌ و قودره‌تی نه‌مان له‌لای خودا، ئه‌وه‌ حه‌لاج ده‌بێته‌ خاوه‌نی هێزی نه‌مان و له‌و فڕینه‌دا وه‌ك شه‌راب و وه‌ك ژه‌هر قودره‌تی نه‌مان ده‌خاته‌ سه‌ر لێوی و به‌به‌رچاوی خوداوه‌ ده‌ڵێ: ده‌فڕم له‌و خه‌ره‌ندی نه‌بوونه‌وه‌ به‌ره‌و بێگه‌ردی، له‌و بێگه‌ردییه‌وه‌ به‌ره‌و نه‌مان، منم تۆ و تۆ منی، پرسیارت لێ ده‌كه‌م له‌ خۆم و ده‌ڵێی تۆی، پرسیارت لێ ده‌كه‌م له‌ خۆت و ده‌ڵێی تۆم، ده‌ بفڕه‌ به‌سه‌ر په‌راسووه‌ شكاوه‌كانی هه‌بووندا، ده‌ بفڕه‌ به‌ره‌و ئه‌به‌دییه‌ت و فه‌نابوون.. نه‌ ناسووت و نه‌ لاهووت و نه‌ كه‌ڕامات و نه‌ په‌رچوویه‌ك نه‌ماوه‌ بمگرێته‌وه‌ و له‌باڵم بخا، ئه‌وه‌ شه‌قه‌ی (باڵی په‌ڕی جبرائیلیش) نییه‌ له‌و نێوه‌دا ده‌نگی دێت. ئه‌وه‌ باڵی حه‌لاجه‌ نه‌ك هه‌ر له‌سه‌ر ته‌خته‌ی خاچدا به‌ره‌و بێگه‌ردی ده‌فڕێ. ئه‌وه‌ منم ئه‌وه‌ تۆی ئه‌وه‌ منم و تۆیت و تۆ منی و من تۆم و جیا نابینه‌وه‌ له‌ هه‌ر حاڵێكدا، جیا نابینه‌وه‌ خراپتر له‌ شه‌ڕاب و ئاوی زوڵاڵدا، وێرانه‌تر له‌ مسك و عه‌نبه‌ردا. من سواری به‌له‌م بووم، به‌له‌مه‌كه‌م ئیراده‌ی بێگه‌ردیی منه‌ و شكا، من سواری روحی خۆم بووم، سواری روحی تۆ بووم و هیچم نه‌ما نه‌ له‌ مه‌دینه‌ و نه‌ له‌ به‌تحا و نه‌ له‌ كونجێكی كه‌عبه‌دا، كه‌ روح له‌ ده‌ریای بێگه‌ردیدا شكا، ده‌بێت چی بمێنێ له‌ من له‌ تۆ، له‌ شارێكی ئه‌م وێرانه‌یه‌دا؟! چی ده‌مێنێ بۆ تۆ؟ چی ده‌مێنێ بۆ من؟! غه‌یری فڕین به ‌ده‌ریای بێگه‌ردیدا؟!


حه‌لاج، ئیراده‌ بوو، ئیراده‌یه‌ك بۆ فڕین و به‌ڕه‌ڵابوون بۆ ئه‌وه‌ی كه‌س نه‌یگرێت و نه‌یخاته‌وه‌ قه‌فه‌ز. هه‌وڵی ئه‌و بۆ ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌و ئیراده‌یه‌ بوو كه‌ سنووری هه‌ر شتێك ببڕێت تا سنووری تیرۆر و مردنیش.
* * * * *


سه‌رچاوه‌ هزری و ئه‌قڵی و رۆحییه‌كانی حیكمه‌ت و مه‌زهه‌بی ئیشراقی سوهره‌وه‌ردی بریتین له‌ فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌ری. له‌ رێی كۆمه‌ڵێ فه‌یله‌سووفی وه‌ك پلاتۆ، پیتاگۆراس، ئه‌مپادۆكلیس و ئه‌ریستۆوه‌ هێڵه‌ هزرییه‌كه‌ی گه‌شه‌ ده‌كات. له‌رێی هرمس و زه‌رده‌شت و مانی و كۆنه‌ دینه‌كانی ئێران هێڵه‌ ئه‌قڵییه‌كه‌ی په‌ره‌ پێ ده‌دات، له‌ رێی به‌ستامی و حه‌لاج و سۆفیی تره‌وه‌ هێڵه‌ رۆحییه‌كه‌ی ئاوێته‌ی ئه‌قڵ و هزر ده‌كات. هه‌ر سێ سه‌رچاوه‌كه‌ پێوه‌ستن به‌ یه‌كه‌وه‌ و دابڕاو نین. به‌ ئامرازی ئه‌قڵ و دیتنه‌وه‌، تێكڕا مه‌زهه‌بی ئیشراق داده‌مه‌زرێنن.


بازنه‌ی ئیشراقییه‌كان كه‌ پلاتۆ و پلاتۆوه‌ نوێیه‌كان و ره‌گه‌ گنوسییه‌كانی جوو و مه‌سیحی و ئیسلام و باتنییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ و گرنگترین بیرۆكه‌ و ئامرازه‌كانیشیان جیهانی نموونه‌ و جیهانی باڵا و ده‌ركه‌وتن و دیتنن. بازنه‌ی مه‌شاییه‌كان، ئه‌ریستۆ و یاوه‌رانی، ئیستدلالی ئه‌قڵی و به‌ڵگه‌ و پێناسه‌ و سه‌لماندن. بازنه‌ی هرمسییه‌كان، هرمس و ئیدریس و ئیخنوخ كه‌ خواوه‌ندی پیشه‌گه‌رن و خالقی جیهان و ماده‌ و وێنه‌كانن. بازنه‌ی زه‌رده‌شتییه‌كان، چۆنێتیی دروستبوونی جیهان و فریشته‌كان و فریشته‌ دایكه‌كان و به‌همه‌ن و ریزه‌كانی پانی و درێژی فریشته‌كان. بازنه‌ی پاشا ئێرانییه‌كان، فه‌ره‌یدوون و خه‌سره‌ و به‌جێهێشتنی جیهانی ماده‌ی تاریك و هه‌ڵكشانه‌ ئاسمانی رووناك و ئیشراق.


ئه‌مه‌ و ئه‌و مامۆستا و نووسراو و كتێب و بابه‌تانه‌ی تا ئێسته‌ ناویان هاتووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و سه‌فه‌ر و گه‌ڕان و سۆراغكردنه‌ی به‌رده‌وامی ژیانی سوهره‌وه‌ردی هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ تا شه‌هیدبوونی. له‌ ماوه‌ی 36 ساڵدا. زۆر لایه‌نی مه‌زهه‌به‌كه‌ی سوهروه‌ردیمان بۆ روون ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ هه‌ر سه‌فه‌ر و گه‌ڕانێكیدا كۆمه‌ڵێك كه‌س و مامۆستا و رۆشنبیرییه‌كی دیوه‌ كه‌ كاری تێكردووه‌ و ئه‌ویش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كه‌س و مامۆستا و رۆشنبیرییه‌كه‌دا جێ هێشتووه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆمه‌ڵێ پرسیاری بێ وه‌ڵامیشمان له‌ لا به‌جێ دێڵن. له‌و پرسیارانه‌:
ئایا سوهروه‌ردی له‌ رێی چی و چۆن شاره‌زای ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ و فه‌یله‌سووفه‌ یۆنانی و ئێرانییانه‌ بووه‌؟ ئایا به‌ چ زمانێك ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ و حیكمه‌تانه‌ی وه‌رگرتوون؟ به‌ زمانی یۆنانی یان سریانی یان په‌هله‌وی یان كوردی یان عاره‌بی یان هه‌ر زمانێكی تر؟ ئایا له‌ رێی زمانی ره‌سه‌نی ئه‌و حه‌كیمانه‌وه‌ بیر و ئه‌قڵییه‌تی ئه‌وانی خوێندووه‌ته‌وه‌ یان له‌ رێی وه‌رگێڕانه‌وه‌ و چ وه‌رگێڕانێك؟


بۆیه‌ ناكرێت خوێندنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كانی مه‌زهه‌بی ئیشراقی سوهره‌وه‌ردی له‌ خوێندنه‌وه‌ی مێژوو داببڕێنین. پێویسته‌ ئیش له‌سه‌ر ئه‌و مێژووه‌ بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی له‌ سوهره‌وه‌ردی و ده‌یان ناوی تر بگه‌ین، چونكه‌ له‌به‌ر نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی ره‌سه‌ن و متمانه‌ پێكراو ده‌رباره‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ ناتوانین پشتڕاست بین بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی وه‌ڵامی پرسیاره‌كانمان.


گه‌ڕانه‌كانی سوهره‌وه‌ردی و ده‌رچوونی له‌ گونده‌كه‌ی و گه‌ڕان له‌ هه‌قیقه‌ت ئه‌و پرسیاره‌ له‌سه‌ر مێژوو و جوگرافیای سوهره‌وه‌رد و كه‌شی رۆشنبیری بنه‌ماڵه‌ و گوند و ناوچه‌ و هه‌رێم و ده‌سته‌ڵات و فه‌رمانڕه‌وایی و حیكمه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دروست ده‌كات كه‌ چی وا ده‌كات منداڵێك به‌ دووی حیكمه‌ت و هه‌قیقه‌تدا بگه‌ڕێت؟ چ بنه‌مایه‌كی رۆشنبیری و رۆحانی و مه‌عریفی و هه‌قیقه‌تخواز و فه‌لسه‌فی وا ده‌كات بنه‌مایه‌ك بۆ ئه‌و گه‌ڕانه‌ دروست بكه‌ن و ببنه‌ به‌رنامه‌ و پلانی سوهره‌وه‌ردی؟ ئایا ئه‌و خه‌ڵكه‌ بۆ بایه‌خیان به‌ حیكمه‌ت داوه‌؟ بۆ له‌ خه‌می هه‌قیقه‌ت بوون تا راده‌ی سه‌ربه‌خشین و خوێنڕشتن؟


خوێندنه‌وه‌كان و مامۆستا و نووسین و نووسراوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ چ بارێكی مه‌عریفی و فه‌لسه‌فی به‌رهه‌م هاتوون؟ چۆن مه‌عریفه‌ و هه‌قیقه‌ت و حیكمه‌ت شوانێكی وه‌ك سوهره‌وه‌ردی په‌یدا ده‌كات؟


دیسان ده‌ڵێمه‌وه‌ كه‌م سه‌رچاوه‌ هه‌ن وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌مان بده‌نه‌وه‌، له‌ رێی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌به‌ر ده‌ستیشن كۆمه‌ڵێ پرسیار بێ وه‌ڵام ده‌مێننه‌وه‌، به‌ڵام به‌وه‌دا ئه‌وه‌ی له‌ به‌رده‌ستدایه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ مێژوویی و نووسراوه‌كانی سوهره‌وه‌ردی له‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌و پێشه‌كییه‌دا ناویان هاتووه‌ و ئه‌وانه‌ی دیكه‌یشی له‌ نامه‌ و چیرۆك و نووسراوه‌كانی تری، ده‌توانن ببنه‌ ده‌روازه‌یه‌ك بۆ ئیشكردن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ بنده‌ستدایه‌، له‌گه‌ڵ له‌ بیرنه‌كردنی پرسیاره‌كانیش.


لێره‌دا پرسیاری ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌ژێر ده‌ستدان، ئێسته‌ ده‌توانین چ خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ سوهره‌وه‌ردی بكه‌ین، چۆن به‌ها و سه‌نگی حیكمه‌ته‌كه‌ی به‌ خۆمان وه‌ك تاك و كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ببه‌ستینه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ مه‌ودایه‌كی چاك و ئه‌رێنی له‌ فه‌زای دینی و رۆحی و فه‌لسه‌فیی ئێمه‌ پڕ بكاته‌وه‌؟


ئیشكردن له‌سه‌ر سوهره‌وه‌ردی به‌ چاكی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانین له‌ رێی هزر و دیتن و ئه‌قڵییه‌تی سوهره‌وه‌ردی بتوانین شتێكی چاك به‌ وێنه‌ی هه‌قیقه‌ت یان فه‌لسه‌فه‌ یان له‌ راده‌یه‌كی نزمتر وه‌ك مه‌عریفه‌ به‌رهه‌م بێنین بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێ پرسیاری نوێ له‌ هه‌ناوی حیكمه‌ته‌كه‌ی دابمه‌زرێنینه‌وه‌ تا كۆمه‌ڵێ وه‌ڵامی چاك و هه‌قیقیمان بداتێ له‌سه‌ر ئه‌و ژیانه‌ی ئێمه‌ تێی كه‌وتووین نه‌ك ده‌ژین؟!


ژیانكردن و تێكه‌وتنه‌ ژیان، له‌بن ئه‌و سیستمه‌ مه‌عریفییه‌ی ئێسته‌ دین و زانست له‌ هه‌رێمی ئێمه‌ ده‌مانده‌نێ و به‌های چاكه‌ و راستی و هه‌قیقه‌ت و پاكی به‌ شێوه‌یه‌ك قڵپ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ ژیان تێكه‌وتنی ئێمه‌ پێوه‌ندیی به‌ ژیانی راستی و هه‌قیقییه‌وه‌ پچڕاندووه‌ و ئیشراقی سوهره‌وه‌ردیش ده‌بێته‌ ئه‌و حیكمه‌ته‌ی ده‌مانگێڕێته‌وه‌ بۆ نێو ژیان.


عه‌شق و هه‌قیقه‌تی فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌ری، رێگه‌یه‌كن بۆ دیتن و دۆزینه‌وه‌ی راستی و ناراستی، چاكی و ناچاكی له‌گه‌ڵ ئه‌و مه‌ودایه‌ی له‌نێوان راستی و ناڕاستیدا، له‌ نێوان چاكه‌ و ناچاكه‌دا وه‌ك به‌رزه‌خ وێنه‌ ده‌گرێت و ده‌كرێت له‌و به‌رزه‌خه‌وه‌ به‌ ئه‌قڵ و ره‌وانه‌وه‌ جووڵه‌یه‌ك بكه‌ین كه‌ توانا هێزه‌كییه‌كان بكه‌نه‌ توانایه‌كی كرده‌كی و بپه‌ڕینه‌وه‌ پله‌یه‌كی باڵاتر له‌وه‌ی ئێسته‌ تێی كه‌وتووین.


بۆیه‌ به‌شی چواره‌م و پێنجه‌می ئه‌و نووسراوه‌، ده‌بێته‌ كاركردنێك له‌پێناو ئه‌وه‌ی هێز بكرێته‌ كرده‌. له‌ رێی وشه‌وه‌، گه‌له‌ وشه‌یه‌ك كه‌ ده‌ستپێكردنه‌كه‌ی ئه‌و بازنه‌یه‌یه‌ كه‌ سوهره‌وه‌ردی له‌نێو بازنه‌كانی دیكه‌دا دایمه‌زراندووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بچینه‌وه‌ نێو بازنه‌كان، نه‌ك ده‌گه‌ڵ بازنه‌كان له‌ وه‌همدا رێ بكه‌ین.

بۆ زانینی ناوی ئەو سەرچاوانەی بۆ ئەم باسە سوودیان لێ وەرگیراوە بڕوانە لە ماڵپەڕی:
basnews.com

 


سه‌رچاوه‌كان
یه‌كه‌م- كتێبه‌ كوردییه‌كان
1. ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شوان. سۆفیگه‌ریی. شیعری ئایینی و سۆفیگه‌ریی له شیعره كوردییه‌كانی مه‌حویدا. چاپی یه‌كه‌م هه‌ولێر ٢٠٠١ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی.
2. شوكور مسته‌فا. سه‌رچاوه‌كانی بیروباوه‌ڕی كورده‌واری. چاپكراوه‌كانی گۆڤاری رامان. چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر ٢٠٠٦
3. جه‌لال ئه‌مین به‌گ. ئاوێستا. چاپی یه‌كه‌م ١٩٩٩
4. بابان سه‌قزی. گاتا. سرووده‌ پیرۆزه‌كانی زه‌رده‌شت. ٢٠٠٦سلێمانی.
5. محه‌مه‌د كه‌مال. هایدیگه‌ر و شۆڕشێكی فه‌لسه‌فی. سلێمانی ٢٠٠٧ زنجیره‌ی كتێبی ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م. ژماره‌ ٣٩٩
6. رێبوار سیوه‌یلی. فه‌لسه‌فه‌ی پێش سوكرات. له‌ تالیسه‌وه‌ تا دیمۆكریتۆس. به‌رگی یه‌كه‌م.

دووه‌م- كتێبه‌ عاره‌بییه‌كان
1. شهاب الدین السًهروردی. المۆلفات الفلسفیه‌ و الصوفیه‌ ١ التلویحات العرشیه‌. كتاب المقاومات. المشارع و المٌگارحات. تحقیق هنری كوربان. منشورات الجمل. ٢٠١٢
2. شهاب الدین السهروردی. المۆلفات الفلسفیه‌ و الصوفیه‌ ٢ كتاب حكمه‌ الاشراق، رساله‌ فی اعتقاد الحكما‌و، قصه‌ الغربه‌ الغربیه‌. تحقیق هنری كوربان. منشورات الجمل.٢٠١٢
3. هنری كوربان. مقدمات لمۆلفات شهاب الدین السًهروردی الفلسفیه‌ و الصوفیه‌. ترجمه‌ فرید الزاهی. منشورات الجمل. ٢٠١٢
4. شمس الدین محمد شهرزوری. شرح حكمه‌ الأشراق. تصحیح و تحقیق و مقدمه‌ : حسین چیائی تربتی. مۆسسه‌ التاریخ العربی. بیروت – لبنان ٢٠٠٧
5. هنری كوربان. فی الاسلام الأیرانی جوانب روحیه‌ و فلسفیه‌. الشیعه‌ الأپنا عشریه‌. ترجمه‌ د. ژوقان قرقوگ. الگبعه‌ الپالپه‌. ٢٠٠٤
6. محمد علی ریان،فی الفلسفه‌ الأشراقیه‌ عند شهاب الدین السهروردی. الگبعه‌ الأولی. القاهره‌ ١٩٥٩ مكتبه‌ الأنجلو المصریه‌.
7. شرح حدیپ جبریل فی الاسلام و الایمان و الاحسان المعروق بأسم كتاب الایمان الأوسگ لشیخ الأسلام أحمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه‌. دراسه‌ و تحقیق الدكتور علی بن بخیت الزهرانی. دار ابن الجوزی.
8. القاچی زین الدین عومه‌ر بن سهلان الساوی. المتوفی سنه‌ 540 هـ. البصائر النصیریه‌ فی علم المنگق. مع تعلیقات الشیخ محمد عبده. تقدیم و تحقیق حسن المراغی.٢٠٠٢
9. محمد الخچری بك. محاچرات. تأریخ الأمم الأسلامیه‌. الدوله‌ العباسیه‌.١٩٧٠
10. جمال الدین أبی الحسن علی بن یوسف القٍفگی. تأریخ الحكما‌و. مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقگات من كتاب اخبار العلما‌و بأخبار الحكما‌و. لیبسك سنه‌ ١٣٢٠
11. البستان الجامع لجمیع تواریخ أهل الزمان. تألیف القاچی الأجل عیمادالدین الأصفهانی. ٥١٩-٥٩٧ هـ. دراسه‌ و تحقیق: محمد علی الگعانی. الناشران مۆسسه‌ حماده‌ للدراسات الجامعیه‌ و النشر والتوزیع. أربد الأردن. مكتبه‌ المتنبی. الدمام المملكه‌ العربیه‌ السعودیه‌. ٢٠٠٣
12. شوكت عارف الأتروشی. الحیاه‌ الفكریه‌ فی مصر خلال العصر الأیوبی. دار دجله‌ ٢٠٠٧
13. قاسم محمد عباس. نصوص اشراقیه‌، پلاپ رسائل فی الرۆیه‌ و المجاز. شیخ الأشراق شهاب الدین یحیی بن حبش بن أمیرك السهروردی.
14. قگب الدین شیرازی. شرح حكمه‌ الأشراق. عبدالله نوورانی، مهدی محقق. تهران انجمن ێپار و مفاخر فرهنكی. ١٣٨٣
15. أرپر كریستنسن. ایران فی عهد الساسانیین.. ترجمه‌: یحیی الخشاب. راجعه عبدالوهاب عزام. دار النهچه‌ العربیه‌، بیروت.
16. عرب دعكور. الدوله‌ الفاگمیه‌. تاریخها السیاسی و الحچاری. دار المواسم٢٠٠٤
17. مصگفی غالب. السهروردی. مۆسسه‌ عزالدین. ١٩٨٢ بیروت.
18. علی محمد محمد الصلابی. عومه‌ر بن الخگاب. شخصیته و عصره.
19. عبدالجبار الجومرد. هاڕوون الرشید. حفائق عن عهده و خلافته. شركه‌ المگبوعات للتوزیع و النشر. الگبعه‌ الپالپه‌. ٢٠٠٥
20. محمد عابد الجابری. تكوین العقل العربی. مركز دراسات الوحده‌ العربیه‌/ جماعه‌ الدراسات العربیه‌ و التاریخ و المجتمع.
21. محمد محدم خاگر السوافیری. البرامكه‌. و دورهم فی الحیاه‌ الفكریه‌ فی العصر العباسی الأول. دار حمورابی للنشر والتوزیع. الگبعه‌ الأولی ٢٠٠٩
22. أحمد فرید رفاعی. عصر المأمون. الكتاب الأول. عصر بنی أمیه‌. دار الكتب المصریه‌.
23. عادل العوا. المعتزله‌ والفكر الحر. الأعالی للگباعه‌ و النشر. الگبعه‌ الأولی.
24. عبدالرحمن بدوی. من تأریخ الألحاد. تألیف و ترجمه‌. سینا للنشر. الگبعه‌ الپانیه‌ ١٩٩٩
25. علی سامی النشار. نشأه‌ الفكر الفلسفی فی الأسلام. الزهد والتصوف فی القرنین الأول و الپانی الهجریین. الجز‌و الپالپ.. دار المعارف. القاهره‌.
26. عبدالرحمن بدوی. شخصیات قلقه‌ فی الأسلام. الگبعه‌ الپانیه‌ مزیده‌. دار النهچه‌ العربیه‌. قاهره‌ ١٩٦٤
27. فاروق میپا. الغزالی و الاسماعیلیون. العقل و السلگه‌ فی اسلام العصر الوسیگ. دار الساقی. الگبعه‌ الاولی ٢٠٠٥
28. أبی حامد الغزالی. فچائح الباگنیه‌.اعتنی به و راجعه: محمد علی القگب. المكتبه‌ العصریه‌.صیدا / بیروت. ٢٠٠١
29. غلام حسین الابراهیمی الدینانی. أشراق الفكر و الشهود فی فلسفه‌ السهروردی.تعریب عبدالرحمن العلوی. دار الهادی. 2005
30. تاسوعات افلوگین. نقله الی العربیه‌ عن الأصل الیۆنانی. الدكتور فرید جبر. مراجعه‌ الدكتور جیرار جهامی. الدكتور سمیح دغیم. مكتبه‌ لبنان ناشرون. الگبعه‌ الاولی ١٩٩٧
31. كتاب أپولوجیا ارسگاگالیس. وهو القول علی الربوبیه‌. الگبعه‌ الاولی. تصحیح و مقابله‌ العبد الحقیر الشیخ المعلم فی المدرسه‌ البرلینیه‌ فریرخ دبتریصی. برلین. ١٨٨٣
32. عبدالرحمن بدوی. شگحات الصوفیه‌. دراسات اسلامیه‌. ٩ الجز‌و الاول ابو یزید البسگامی. وكاله‌ المگبوعات. كویت.
33. قاسم محمد عباس. أبو یزید البسگامی. المجموعه‌ الصوفیه‌ الكامله‌ و یلیها كتاب تأویل الشگح. دار المدی للپقافه‌ و النشر. 2004
34. عبدالرحمن بدوی، شخصیات قلقه فی الاسلام، دراسات الف بینها و ترجمها عبدالرحمن بدوی. الگبعه الپانیه مزیده، دار النهچه العربیه القاهره ١٩٦٤
35. علی الخگیب، اتجاهات الادب الصوفی بین الحلاج وابن العربی. دار المعارف ١٤٠٤ ه.
36. اسعد السحمرانی، التصوف. منشۆه و مصگلحاته. دار النفائس.
37. ماسینیون و مصگفی عبدالرازق . التصوف. دار الكتاب اللبنانی. مكتبه المدرسه. الگبعه الاولی ١٩٨٤
38. لویس ماسینیون، الام الحلاج.ترجمه: الحسین حلاج. الگبعه الاولی ٢٠٠٤ شركه قدمس للنشر والتوزیع.
39. لویس ماسینیون، كتاب اخبار الحلاج. منشورات الجمل الگبعه‌ الاولی، كولونیا- المانیا. ١٩٩٩
40. عبدالرزاق الكاشانی المتوفی 730 ه تقریبا. معجم اصگلاحات الصوفیه‌.. تحقیق و تقدیم و تعلیق د. عبدالعال شاهین. دار المنار.١٩٩٢
41. سُعاد الحكیم. المعجم الصوفی. الحكمه‌ فی حدود الكلمه‌. دندره‌ للگباعه‌ و النشر١٩٨١ المۆسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات و النشر و التوزیع. بیروت / لبنان
42. تیموپی فریكز، بیتر غاندی. متون هرمس،. ترجمه‌: عومه‌ر الفاروق عومه‌ر.المجلس الاعلی للپقافه‌. المشروع القومی للترجمه‌. ٢٠٠٢
43. سعید محمد هانی. فلسفه‌ فیپاغورس. دار و مكتبه‌ التراپ الأدبی. بیروت ٢٠١٢
44. شرح فصوص الحكم. داود القیصری. الجز‌و الاول. تحقیق ێیه‌ الله حسن زاده اڵاملی. به‌شی هه‌فته‌م / فی مراتب الكشف و انواعها اجمالا. ل ١٢٧- ١٣٩ قم. بوستان كتاب. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ علمیه‌
45. محمود محمد علی محمد. المنگق الاشراقی عند شهاب الدین السهروردی.. الگبعه‌ الاولی. ١٩٩٩ دراسات ادبیه‌
46. شهاب الدین السهروردی. حكمه‌ الاشراق. مراجعه‌ وتقدیم: انعام حیدوره‌. دار المعارف الحكمی.٢٠١٠
47. أدونیس. الصوفیه‌ والسریالیه‌. دار الساقی. الگبعه‌ الرابعه‌. بیروت. ٢٠١٠
48. محمد بن الگیب. اسلام المتصوفه‌. الاسلام واحداً و متعدداً دار الگلیعه‌. بیروت. الگبعه‌ الأولی ٢٠٠٧

سێیه‌م- ماڵپه‌ڕه‌كان
1. http: //ziedan.com/lecturs.asp
2. http://www.alawan.org
3. http://www.imamreza.net
4. http://efiles.mediu.edu
5. www.alwarraq.com
6. http://arabic.irib.ir
7. http://www.kitabat.info
8. http://st-takla.org
9. http://st-takla.org
10. http://www.elmessiri.com /encyclopedia
11. http://st-takla.org
12. https://ar.orthodoxwiki.org
13. http://islamstory.com/ar
14. https://heliologos.wordpress.com
15. http://www.maaber.org
16. http://www.mesopot.com