خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 60

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

2. ئه‌گه‌ر شه‌تح ئه‌و حاڵه‌ی وه‌جد بێت، ئه‌وه‌ حه‌لاج زۆربه‌ی ساته‌كانی ته‌مه‌نی له‌ حاڵی وه‌جدا بووه‌. یان هه‌ر چ نه‌بێت هه‌میشه‌ له‌ حاڵێك یان مه‌قامێكدا بووه‌. واته‌ حه‌لاج هه‌میشه‌ سه‌رخۆش و بێ ئاگا و له‌ حلوولبووندا بووه‌ له‌گه‌ڵ خوادا. هه‌رگیز له‌ بارێكی مرۆڤانه‌ی ئاسایی نه‌بووه‌ كه‌ وه‌ختێك سه‌رخۆشی به‌ری بدات و هۆشی بێته‌وه‌ به‌ر و له‌ قسه‌كانی په‌شیمان ببێته‌وه‌، بزانێت كوفری كردووه‌ و نابێت ئه‌م نهێنییه‌ سۆفیگه‌رییانه‌ بدركێنێ، به‌ڵام نووسینه‌كانی حه‌لاج ئه‌و پنته‌ ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌و له‌ شیعره‌كانیدا ده‌زانێت كه‌ كافره‌ و كوشتنی ئه‌ركێك و جیهادی موسڵمانانه‌، له‌ هه‌مان كاتدا رزگاركردن و شه‌هیدبوونی ئه‌ویشه‌. حه‌لاج له‌ شیعره‌كانیدا باس له‌وه‌ ده‌كات ئه‌و سۆفییه‌ی نهێنییه‌كان ده‌دركێنێ چاره‌نووسی ده‌ركردن، گۆشه‌گیری و جیاكردنه‌وه‌یه‌ له ‌سۆفییه‌كانی دی. به‌ئاسانی كۆمه‌ڵێ ئاكاممان ده‌داتێ له‌ سایه‌ی شه‌تحه‌كانیدا تووشی دێت. بۆیه‌ ره‌نگه‌ ئێمه‌ وا خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شه‌تحه‌یه‌ بكه‌ین كه‌ زاده‌ی ئه‌و مه‌رجانه‌ نییه‌ كه‌ هه‌ر شه‌تحه‌یه‌ك پێویستی پێیه‌تی. دیاره‌ هه‌ندێ له‌ گێڕانه‌وه‌كان باس له‌ شیعره‌كانی حه‌لاج ده‌كه‌ن ئه‌وه‌یان پێوه‌ دیاره‌ له‌ حاڵێكی زۆر تایبه‌ته‌وه‌ ئه‌و قسانه‌ی كردوون. زۆر له‌ شیعره‌كانی ده‌ربڕین له‌ حاڵ و مه‌قامێكی تایبه‌ت ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌نا ئه‌لحه‌ق وه‌ك شه‌تحه‌كانی دی نییه‌، به‌ڵكوو به‌ئاگا و به‌ هۆش و به‌ ئیراده‌یه‌كی هه‌قیقییه‌وه‌ ده‌یدركێنێ.


دووه‌میان- ئه‌نا ئه‌لحه‌ق پتر خوێندنه‌وه‌كه‌مان بۆ ئه‌وه‌ ده‌بات كه‌ به‌ ئیراده‌ی دیتنی حه‌لاجی گرێ بده‌ینه‌وه‌، به‌وه‌ی حه‌لاج له‌ ئه‌نجامی حاڵی وه‌جده‌وه‌ ئه‌م وته‌یه‌ی نه‌دركاندووه‌، به‌ڵكوو راڤه‌كردنی خۆیه‌تی بۆ خۆی له‌ ساتێكدا كه‌ به‌و ئیراده‌وه‌ ته‌ماشای هه‌بوون و ژیان و خودا و خۆی ده‌كات، واته‌ ئیراده‌ی حه‌لاج ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بیكه‌ینه‌ دوو جۆر یان دابه‌شی بكه‌ینه‌ سه‌ر دوو حاڵه‌ت ئه‌وه‌ یه‌كه‌میان حاڵه‌تی حاڵ و مه‌قامه‌كانه‌، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌سۆفییه‌كان و هه‌ر سۆفییه‌كیش له‌و حاڵه‌ته‌دا بۆی هه‌یه‌ شه‌تح بكات. دووه‌میان ئیراده‌ی حه‌لاجه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ساته‌كانی حاڵ و مه‌قامه‌كان. واته‌ ئه‌و ساتانه‌ی وه‌ك سۆفییه‌ك له‌ بارێكی ئاسایی وه‌ك هه‌ر مرۆڤێكی دیكه‌دا بووه‌، حه‌لاج له‌و ساتانه‌دا ده‌ربڕین له‌ ئیراده‌یه‌ك ده‌كات كه‌ به‌ ته‌واوی هۆش و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بیروباوه‌ڕه‌كانی ده‌رده‌بڕێ، واته‌ حاڵه‌تێكی ئه‌قڵانیی ئاگامه‌نده‌، بارێكی مه‌عریفه‌یه‌، ته‌نیا ساتێكی سه‌رخۆشیی روحی نییه‌، به‌ڵام ئه‌و حاڵه‌ته‌ ئه‌قڵانییه‌ش، وه‌ك حاڵه‌تی ئه‌قڵانی هه‌ر فه‌یله‌سووفێك نییه‌ وه‌ك سوكرات یان كانت، یان هه‌تا وه‌ك سۆفیستێكی وه‌ك پرۆتاگۆراس كه‌ به‌ر له‌زایین گوتوویه‌تی: (مرۆڤ سه‌نگی مه‌حه‌كی هه‌موو شته‌كانه‌، ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ن و كه‌ نین) به‌ڵكوو ئه‌و به ‌تێگه‌یشتنێكه‌وه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ ده‌كات كه‌ باكگڕاوندێكی دینی و فه‌لسه‌فیی گه‌وره‌ی له‌ پشت وه‌ستاوه‌. قسه‌كردنێكه‌ به‌وپه‌ڕی ئاگایی و متمانه‌ به‌خۆبوون و سووربوونه‌وه‌ ده‌یكات. تێگه‌یشتنێكه‌ بۆ هه‌ق، كه‌ هه‌ق خۆی لێره‌دا جێگه‌ی بیركردنه‌وه‌ی حه‌لاج نییه‌، به‌ڵكوو ئه‌و خۆی بووه‌ته‌ هه‌ق و هه‌قییانه‌ ته‌ماشای هه‌بوون و گه‌ردوون و ته‌واوی مرۆڤایه‌تی، ئیسلام و خۆی ده‌كات. یان راستتر ئه‌و خۆی هه‌قه‌، هه‌قه‌ و له‌ خۆی ده‌دوێت نه‌ك حه‌لاجانه‌ باسی هه‌ق بكات، سنووریك نه‌ماوه‌ له‌نێوان حه‌لاج و هیچ شتێكدا. ئه‌م سنوور نه‌مانه‌، سنوور نه‌مانێكی روحی نییه‌ به‌و واتایه‌ی پێوه‌ندی به‌ئه‌قڵ و ئیراده‌ی حه‌لاجه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵكوو ئه‌و روح و ئه‌و ئه‌قڵ و ئه‌و ئیراده‌یه‌ هه‌موویان تواونه‌ته‌وه‌ و بوونه‌ته‌ هه‌ق. هه‌قییانه‌ قسه‌ ده‌كات نه‌ك حه‌لاجانه‌، ئه‌مه‌ش ترۆپكی دیتنی حه‌لاجه‌ له ‌خۆیدا، له‌ روح و له‌ ئه‌قڵ و له‌ ئیراده‌ و له‌ ته‌واوی هه‌بووندا، ئه‌و پنته‌یه‌ كه‌ حه‌لاج ره‌نگه‌ له‌ ته‌واوی مرۆڤه‌كانی سه‌رده‌می خۆی جیا ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ حه‌لاج كه‌ ده‌ڵێ من كێم؟ من چیم؟ وه‌ڵامی خوێندنه‌وه‌كه‌مان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و له‌ هه‌بوونه‌وه‌ هه‌قه‌ وه‌ك چیێتی، وه‌ك چێیتیش دیسان هه‌قه‌ له‌ هه‌بوونه‌وه‌. هه‌بوون و ماهییه‌تی ئاوێته‌ی یه‌كدی ده‌بن و هه‌ق دروست ده‌كه‌ن. ئه‌و هه‌قه‌ ئه‌گه‌ر راڤه‌ی (راستی)شی بۆ بكرێت له‌ هه‌ندێ خوێندنه‌وه‌دا، ئه‌وه‌ دیسان له‌ به‌های ئه‌و تێگه‌یشتنه‌كه‌م ناكاته‌وه‌ كه‌ حه‌لاج وه‌ك هه‌بوون و ماهییه‌ت داگیری ده‌كات.


"ئه‌لحه‌ق" وه‌ك ناوێك له‌ ناوه‌كانی خودا و حه‌لاجیش له ‌خۆیدا له‌ یه‌كبوون و حلوولدا ده‌یبێنێته‌وه‌، ده‌بێته‌ ئه‌و و هیچی دیكه‌ش له‌دوای خۆی به‌جێ نایه‌ڵێت. لێره‌دا له‌ به‌رامبه‌ر مرۆڤێكداین كه‌ ته‌واو ده‌بێته‌ میتا مرۆڤ و یان مرۆڤی میتافیزیك، وه‌ك بابه‌تێك خۆی ده‌ناسێ، وه‌ك دۆزه‌ره‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌بووێكی له‌پێشتر. هه‌بووێك پێش ماهییه‌ت و پێش هه‌بوونیش.


"من هه‌قم"، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و دیده‌ی سه‌راپای دنیا ده‌گۆڕێ، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بیر له‌ هه‌ق بكاته‌وه‌ چ وه‌ك ناوێكی خودا و چ وه‌ك واتای راستی، ئه‌و ده‌بێته‌ خودا و راستی، خودایانه‌ ته‌ماشای خوا ده‌كات و راستییانه‌ ته‌ماشای راستی ده‌كات. به‌ڵكوو خودا و راستی نامێنن وه‌ك ناوێك بۆ بیركردنه‌وه‌، به‌ڵكوو خودا و راستی له‌ خۆیاندا ده‌بنه‌ بیركردنه‌وه‌. ئیدی نه‌ خودا نه‌ راستی (هه‌ق) شتێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا به‌ڵكوو (شته‌ له‌ خۆیدا) وه‌ك جیهانی نه‌گۆڕی ئه‌فلاتوون یان نواندنی كانت یان ئیراده‌ لای شۆپنهاوه‌ر و ئیراده‌ی هێز لای نیچه‌.


ئه‌گه‌ر نواندن جیهانی ئه‌فلاتوون بوو، ئه‌وه‌ (هه‌ق)یش جیهانی حه‌لاجه‌، ئه‌گه‌ر بابه‌ت له‌ خۆیدا جیهانی كانت بوو، ئه‌گه‌ر ئیراده‌ی ژیان جیهانی شۆپنهاوه‌ر بووه‌، ئه‌گه‌ریش ئیراده‌ی هێز جیهانی نیچه‌ بوو، ئه‌وه‌ ئیراده‌ی هه‌قیش جیهانی حه‌لاجه‌.
حه‌لاج خۆی (شته‌ له‌ خۆیدا - هه‌قه‌) وه‌ك (وێنه‌كانی ئه‌فلاتوون و شت له‌ خۆیدای كانت)ه‌، له‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێن و زه‌مه‌ندان، خودێكی ره‌هایه‌، خوداش (وێنه‌ی) ئه‌و خوده‌ ره‌هایه‌ ته‌حقیق ده‌كات (من هه‌قم) دوای چه‌ندین سه‌ده‌ گوێمان له‌ دیكارت ده‌بێت ده‌ڵێت: (من هه‌م).


ئه‌گه‌ر له‌و روانگه‌یه‌وه‌ ته‌ماشای "ئه‌نا ئه‌لحه‌ق" بكه‌ین، ئه‌وه‌ خودا وێنه‌ی حه‌لاجه‌ كه‌ ره‌هایه‌، له‌ ده‌ره‌وه‌ی زه‌مه‌ن و شوێندایه‌ و بێ سه‌ره‌تا و بێ كۆتاییه‌. خودا وێنه‌ی منه‌، ئه‌مه‌ لایه‌نه‌ هزرییه‌كه‌ی سۆفیگه‌ریی حه‌لاجه‌. هه‌قیش منه‌، ئه‌مه‌ش لایه‌نه‌ وجوودییه‌كه‌ی سۆفیگه‌ریی حه‌لاجه‌.


كه‌واته‌ حه‌لاج به‌ره‌هایی له‌ ده‌ره‌وه‌ی كات و شوێندا بێ سه‌ره‌تا و بێ كۆتایی، له‌ لایه‌نی هزری و له‌لایه‌نی وجوودییه‌وه‌ به‌ره‌هایی هه‌قه‌. هه‌قێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێن و كاته‌كان و سه‌ره‌تا و كۆتاییه‌كان بێت، ده‌بێت ئه‌و شه‌تحه‌یه‌ چه‌ند ده‌ربڕی ئیراده‌ی هه‌ق بێت؟!

٥-٤-٢/٥ له ‌كاتی كوشتنیدا- به‌ڕه‌ڵابوون به‌بێگه‌ردی
كه‌ حه‌لاج بۆ كوشتن ده‌به‌ن دوو ركات نوێژ ده‌كات و ده‌ڵێ: (خودایه‌ تۆی دیار له‌ هه‌موو جێیه‌كدا، تۆی نادیار له‌ هه‌موو جێیه‌كدا. به‌ هه‌قی هه‌ستانت به‌ هه‌قم و به‌هه‌قی هه‌ستانم به‌ هه‌قت، هه‌ستانم به‌ هه‌قت دژی هه‌ستانته‌ به‌ هه‌قم. به‌ هه‌قت ناسووتییه‌، هه‌ستانت به‌ هه‌قم لاهووتییه‌. ناسووتیم به‌رخۆری لاهووتیته‌ و ئاوێته‌ی نابێت، لاهووتیت باڵی كێشاوه‌ به‌سه‌ر ناسووتیم بێ ئه‌وه‌ی به‌ری بكه‌وێت. به‌هه‌قی كۆنیت له‌سه‌ر تازه‌ییم و هه‌قی تازه‌ییم له‌ژێر به‌رگی كۆنیت، به‌و هه‌قه‌ له‌ ستایشی ئه‌و به‌ره‌یه‌ رزقم بده‌ كه‌ پێت به‌خشیم و له‌وانی ترت شارده‌وه‌، وه‌ك چۆن رووخسارت بۆم دیار دا و ئه‌وانی ترت بێبه‌ش كرد له‌ په‌نهانی نهێنییه‌كانت. ئه‌وانه‌ به‌نده‌ی تۆن بۆ كوشتنم كۆ بوونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ توندن له‌سه‌ر دینت و ده‌یانه‌وێ لێت نزیك ببنه‌وه‌، لێیان خۆش به‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی نیشانی منت دا و نیشانی ئه‌وانیشت دابایه‌، ئه‌وه‌ی كردیان نه‌یان ده‌كرد. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی له‌وانت شارده‌وه‌ له‌ منیشت شاردبایه‌وه‌ تووشی ئه‌و به‌ڵایه‌ نه‌ده‌بووم، سوپاس بۆ تۆ له‌وه‌ی ده‌یكه‌ی، سوپاس بۆ تۆ له‌وه‌ی ده‌ته‌وێت)


ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ گێڕانه‌وه‌ی (ئیبراهیم فاتكه‌) كه‌ به‌ر له‌ هه‌ڵواسین و له‌ خاچدانی حه‌لاج ده‌یگێڕێته‌وه‌. حه‌لاج له‌ كاتی هه‌ڵواسین و له‌خاچدان و كوشتنیدا، پرسیاری عه‌داله‌ت، ماف، هه‌ق، ده‌سته‌ڵات، هه‌قیقه‌ت، شه‌ریعه‌ت، سه‌بر، میهره‌بانی و هیچ شتێكی دیكه‌ ناكات. ته‌نیا داوا له‌ خوا ده‌كات بكوژه‌كانی ببه‌خشێت، چونكه‌ ئه‌وان نه‌زانن كه‌شفی خودایان نه‌دیوه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وانیش بیاندیبایه‌ ئه‌وا ئه‌و كاره‌یان نه‌ده‌كرد. گله‌یی له‌ خودا ناكات كه‌ حه‌لاج به‌و قه‌ده‌ره‌ ده‌بات. دڵنیایه‌ ئه‌و كه‌شفه‌ی خودا به‌وی به‌خشیوه‌، به‌ بكوژه‌كانی نه‌داوه‌، وه‌ك چۆن ئه‌و شاردنه‌وه‌یه‌ی به‌ بكوژانی داوه‌ به‌وی نه‌داوه‌. حه‌لاج به‌ده‌ر له‌ كاریگه‌ری و ده‌سته‌ڵاته‌كانی عه‌قڵ و خودا و ناوه‌ پیرۆزه‌كانی، ته‌نیا داوای به‌خشینی بكوژانی ده‌كات. حه‌لاج له‌و دیمه‌نه‌دا پرسیاره‌كانی ئه‌قڵ و فه‌لسه‌فه‌ ناكات و ناپرسێت: (كوا عه‌داله‌ت له‌ كوشتنم؟) (كوا هه‌ق له‌ كوشتنم؟) حه‌لاج ئه‌و پرسیارانه‌ له‌ خودا ناكات كه‌ خاوه‌نی ئه‌و هه‌موو ناوه‌یه‌ و داوایشی لێ ناكات هه‌ندێ له‌ سیما و سیفاته‌كانی خۆی له‌و ساته‌دا جێبه‌جێ بكات، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌و ساته‌دا داوا بكات خوا (عادل)، یان (قه‌هار)، یان رزگاركه‌ر و میهره‌بان بێت له‌گه‌ڵیدا. داوای هیچ شتێك بۆ خۆی ناكات. ته‌نیا داوای لێبوردن بۆ بكوژه‌كانی ده‌كات، چونكه‌ به‌نده‌ی خودان.


هه‌ڵوێستی حه‌لاج ره‌نگه‌ له‌ هه‌ڵوێستی (سوكرات) نزیك بێت، چونكه‌ سوكراتیش له‌پێناو فه‌لسه‌فه‌، عه‌داله‌ت، مه‌عریفه‌ و راستی له‌ كوشتن هه‌ڵنه‌هات. بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵاتنی نه‌بێته‌ پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له ‌بیر، فه‌لسه‌فه‌ و خه‌می لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ عه‌داله‌ت. واته‌ سوكرات له‌ ساتی مه‌رگی خۆیدا هێشتا له‌ خه‌می عه‌داله‌تدا بوو. بۆیه‌شه‌ كوشتنه‌كه‌ی ده‌بێته‌ پرسیاركردن له‌ عه‌داله‌ت، واتا جیاوازیی كوشتنی سوكرات و حه‌لاج له‌وه‌دایه‌ كه‌ حه‌لاج به‌ خۆی كوشتنی خۆی ناكاته‌ پرسیاركردن له‌ عه‌داله‌ت، ئه‌و رازییه‌ به‌ ته‌قدیری خودا. شتێك نه‌ماوه‌ پرسیاركردنی پێویست بێت و بیكاته‌ خه‌می فه‌لسه‌فه‌ و هه‌بوون و نه‌مانی خۆی. له‌ نه‌مانی خۆیدا ته‌نیا ئیراده‌ی خوا جێبه‌جێ ده‌كرێت و ئه‌و ئیراده‌ی به‌ڕه‌ڵا بووه‌، خاڵی بووه‌ته‌وه‌ له‌ هه‌ر ویستێك، ته‌نیا ویستی لێبوردنی به‌نده‌ بكوژه‌كانی نه‌بێت كه‌ ئه‌م داوایه‌ش نابێته‌ خه‌م و كێشه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی. چونكه‌ ناپرسێت ئایا خوا ده‌یانبوورێت یان نه‌؟ یان لێبوردنی خوا چییه ‌یان چی نییه‌؟ حه‌لاج له‌و پرسیارانه‌ بووه‌ته‌وه‌ و ته‌نیا داوای ئه‌و لێبوردنه‌ ده‌كات كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی ئیراده‌ی خوایه‌ و شتێك نه‌ماوه‌ له‌بن ده‌سته‌ڵاتی حه‌لاجدا بێت. حه‌لاج ئه‌وه‌نده‌ خاڵی بووه‌ته‌وه‌ له‌ ویسته‌ دنیایی و مه‌سه‌له‌ هزرییه‌كان و بیركردنه‌وه‌ و ئه‌قڵدا، ته‌نیا ئیراده‌یه‌كی بێگه‌ردی بۆ ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ چاو له‌ڕێی به‌ڕه‌ڵابوون و فڕینی یه‌كجاره‌كییه‌. ئازادبوونی حه‌لاج له‌ ده‌ست و قاچ و به‌شه‌كانی تری جه‌سته‌ی، به‌شێكن له‌ به‌ڕه‌ڵابوونی ئه‌و ئیراده‌یه‌، ده‌شزانێت ده‌سووتێنرێت و مشكیه‌كه‌یشی به‌ڕه‌ڵای هه‌وا ده‌كه‌ن.