خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 59

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

دیاره‌ هه‌ریه‌ك لەو خاڵانەی باسمان کرد، ده‌ستتێوه‌ردان له‌ شه‌ریعه‌ت، حلوول و یه‌كبوونی ته‌واو. سێ بنه‌مان بۆ دوو پنتی گرنگ.


یه‌كه‌میان: ده‌ربڕینی ئیراده‌ی حه‌لاج به‌وه‌ی وه‌ك سۆفییه‌كانی پێش خۆی و فه‌قیه‌كان و زانا دینییه‌كان بیری نه‌كردووه‌ته‌وه‌. جورئه‌تێكی گه‌وره‌ی هه‌بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ تێگه‌یشتنی وه‌لی و سۆفییه‌كان ده‌رباز بێت و سه‌رووتر له‌وان بیر بكاته‌وه‌، بیركردنه‌وه‌ی یه‌كه‌می له‌ شه‌ریعه‌تدا له‌جیاتی ئه‌وه‌ی وه‌ك هه‌موو فه‌قیه‌كانی پێش خۆی ئیجتهاد بكات و بگاته‌ هه‌ندێ زانیاری سه‌باره‌ت به‌ حوكمه‌ شه‌رعییه‌كان وه‌ك هه‌ر ئیمامێك رایه‌كانی خۆی بدات، ئه‌و زیاتر به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕوات كه‌ له‌ ڕه‌گه‌وه‌ ده‌ستكاریی حوكمه‌كان بكات. بۆ نموونه‌ گۆڕینی فه‌رزه‌كان، ده‌یگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و جیاوازییه‌ی كه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بیر له‌ فۆڕمه‌ باوه‌كانی فه‌رزه‌كان بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ شه‌ریعه‌تدا هاتوون، ئه‌و فۆڕمێكی نوێیان پێ ده‌به‌خشێ و سرووته‌كانیان ده‌گۆڕێت. هه‌روه‌ك له‌ نموونه‌ی فه‌رزی حه‌جكردن دیتمان. لێره‌دا حه‌لاج وه‌ك موجته‌هیده‌كانی پێش خۆی ته‌ماشای حه‌جكردن ناكات، به‌ڵكوو به ‌شێوه‌یه‌كی تر ناوه‌ڕۆكی كه‌عبه‌ و فۆڕمه‌ پیرۆز و موقه‌ده‌سه‌كه‌ی هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌. وتارێك ئاراسته‌ی وه‌رگره‌كانی ده‌كات ناكۆكه‌ له‌گه‌ڵ ئیراده‌ی دینی و سیاسیی ئه‌و سه‌رده‌م. حه‌لاج وه‌ك ئیراده‌یه‌كی ئازاد و سه‌ربه‌خۆ وتارێك به‌رهه‌م دێنێ له‌بن تۆڕی وتاره ‌دینی و سیاسییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مدا نییه‌. ده‌ربازبوون و تێپه‌ڕاندنی حه‌لاج بۆ ئیراده‌ی سیاسی و دینی و سۆفیگه‌ریی ئه‌وكات، دیتنێك به ‌ئیراده‌ی ئه‌و ده‌به‌خشێت. ده‌ڵێم دیتن و نه‌ك ئازادی، چونكه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌و ئیراده‌یه‌ ئه‌قڵ نییه‌ له‌لای حه‌لاجدا، به‌ڵكوو ئیراده‌ی ره‌وانی خۆیه‌تی كه‌ له‌ شه‌تحه‌كاندا له‌گه‌ڵ خودا بووه‌ته‌ یه‌ك و له‌ ناسووته‌وه‌ بووه‌ته‌ لاهووت. حه‌لاج به‌ئازادی له‌ بیركردنه‌وه‌ ناگاته‌ ئه‌و پایه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ شه‌تحه‌كاندا، له‌و حاڵه‌ته‌ سه‌رخۆشییه‌دا، له‌ بێئاگاییه‌كی قووڵدا شته‌كان ده‌دركێنێ، له‌كاتێكدا هه‌موو مه‌رجه‌كانی شه‌تح ده‌سه‌لمێنێت ئینجا قسه‌ ده‌كات، له‌ حاڵه‌تی شه‌تحدا سه‌رخۆشی و بێئاگایی ئیراده‌ی سۆفی له‌ ده‌ست ئه‌قڵ و ئاگایی ده‌رباز ده‌كه‌ن و دیتنی پێ ده‌به‌خشن، كه‌ ناسووت ده‌بێته‌ لاهووت و خوا له‌سه‌ر زاری ئه‌و ئایه‌ته‌كانی خۆی ده‌دركێنێ. دیتن مه‌له‌كردنه‌ له‌و ده‌ریایه‌ی به‌له‌می ئه‌قڵ و هۆش و ئاگایی تێدا ده‌شكێ و مرۆڤ وه‌ك كۆترێكی به‌ڕه‌ڵا له‌ قه‌فه‌زی جه‌سته‌ و ئه‌قڵ و ئاگاییدا، به‌سه‌رخۆشی هه‌روه‌ك ئیراده‌ی دیۆنیسیۆسی خواوه‌ندی یۆنانی له‌ شه‌ققه‌ی باڵ ده‌دات و ده‌فڕێت، به‌ناو چێژو ئازار و موعانات و فه‌نابوون له‌ ئه‌ودا، كه‌ ئه‌وه‌. شه‌تح نه‌ك ئازادبوونه‌، به‌ڵكوو دیتنه‌، به‌وه‌ی شتێك نامێنێت سۆفی بگرێته‌وه‌ و وای لێ بكات فه‌رمووده‌ قودسییه‌كان نه‌دركێنێ. مرۆڤی ئازاد هه‌میشه‌ ئه‌قڵێك هه‌یه‌ كۆنترۆڵی گوته‌ و فه‌رمووده‌كانی بكات، هه‌میشه‌ بنه‌مایه‌كی لۆژیكی هه‌یه‌ ناچاری بكات به ‌ئه‌رگۆمێنت و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌قڵانی قسه‌ بكات، بۆیه‌ ئه‌و ئازادییه‌ بۆ حه‌لاج به‌س نییه‌ تا له‌ ئاگاییه‌وه‌ سۆفیگه‌رییه‌كه‌ی بخاته‌ قاڵبێكه‌وه‌ و دواتریش ئیراده‌ی خۆی له‌و قاڵبه‌دا به‌ند بكات. بۆیه‌شه‌ وا ده‌كات له‌و رێیه‌دا ئه‌وه‌نده‌ بڕوات ده‌رفه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی شتێك بڕژێت و كۆ نه‌كرێته‌وه‌، شتێك به‌ڕه‌ڵا بێت و نه‌گیرێته‌وه‌. به ‌رێگه‌یه‌كدا بڕوات دوای هه‌ر هه‌نگاوێكی له‌ پشته‌وه‌ رێگاكه‌ فه‌نا ببێت. نه‌گه‌ڕانه‌وه‌یشی ته‌نیا به ‌كوشتن و ده‌ربازبوونی ده‌بێت. له‌و حاڵه‌شدا كه‌ شه‌تحه‌ی تێدا ده‌كات، لووتكه‌ی دیتنی حه‌لاج لێره‌دایه‌ كه‌ ئه‌و به‌و مه‌رجانه‌ی شه‌تحاتیشه‌وه‌ ئیراده‌ی تێر نابێت. نه‌ به‌ وه‌جد و نه‌ به‌هه‌ر مه‌قامێك و حاڵێك، نه‌ به‌ حلوول و نه‌ به‌یه‌كبوون و نه‌ به‌لاهووت. ئیراده‌یه‌ك به ‌هیچ یه‌كێك له‌مانه‌ ناگیرێته‌وه‌. ئیدی حه‌لاج وه‌ك كۆترێك وایه‌ كه‌ ده‌یه‌وێ هه‌موو ته‌مه‌نی له‌ فڕیندا بێت و به‌رده‌وام به‌ ئاسماندا بفڕێت و نه‌نیشێته‌وه‌، له‌سه‌ر هیچ نه‌نیشێته‌وه‌، له‌ حاڵه‌كاندا و له‌ مه‌قامه‌كاندا، له‌ سه‌رخۆشیدا و له ‌بێئاگاییدا هه‌ڵفڕێت و دواتریش له‌و بێئاگایی و له‌و فڕین و له‌و سه‌رخۆشی و له‌و حاڵه‌ و له‌و وه‌جده‌ش ده‌ربازی شتێكی باڵاتر ببێت و باڵاتر كه‌ به‌قای پلاتۆییه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌رێی كوشتنیه‌تی. بۆیه‌ هاوار ده‌كات:


(بمكوژن ئه‌ی هاوڕێیانم ژیانم له‌ كوشتنمدایه‌/ مردنم له‌ ژیانمدایه‌ و ژیانیشم له‌ مردنمدایه‌/ مه‌حوی خوده‌: له‌لای من له‌پێناوی موكه‌ڕه‌ماته‌/ مانه‌وه‌م له‌ سیفاتمدا له‌ ناشیرینی خراپه‌كارییه‌/ روحم بێزار بوو له‌ ژیانی رزی/ بۆیه‌ بمكوژن و بمسووتێنن به‌و هێسكه‌فانییانه‌م.)


هه‌روه‌ها 13 ساڵ به‌ر له‌ كوشتنی له ‌نه‌هاوه‌ند له‌ رۆژی نه‌ورۆزدا، گوێی له‌ بوقێك ده‌بێت، حه‌لاج له‌ (ئه‌حمه‌د) ده‌پرسێت: ئه‌مه‌ چییه‌؟ ئه‌ویش ده‌ڵێ نه‌ورۆزه‌. حه‌لاج ئاهێك هه‌ڵده‌كێشێ و ده‌ڵێ: كه‌ینێ ئێمه‌ش نه‌ورۆز ده‌كه‌ین؟ ئه‌حمه‌د پێی ده‌ڵێ: مه‌به‌ستت چییه‌؟ ده‌ڵێ: ئه‌و رۆژه‌ی له‌ خاچ ده‌درێم نزیك ده‌بمه‌وه‌ وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ (اقترب: سووره‌تی ئه‌لعه‌له‌ق، ئایه‌تی ١٩) ئه‌حمه‌د ده‌ڵێ دوای 13 ساڵ له‌رۆژی له‌خاچدانیدا له‌سه‌ر داره‌كه‌وه‌ ته‌ماشای كردم و گوتی:(ئه‌حمه‌د نه‌ورۆزمان كرد! پێم گوت یا شێخ خه‌ڵات كرای؟ گوتی: به‌ڵێ به‌ كه‌شف و یه‌قین خه‌ڵات كرام و شه‌رمه‌زاری خه‌ڵاته‌كه‌م، چونكه‌ به‌په‌له‌ خۆشی دایگرتم.)


دووه‌میان: كوشتنی حه‌لاج به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ باس كرا قامچی لێدان، ده‌ست و پێ بڕینه‌وه‌، له‌ خاچدان و هه‌ڵواسینی، سه‌ر په‌لدان و سووتاندنی و فڕێدانی مشكییه‌كه‌ی. راده‌ی مه‌ترسی شه‌تحه‌كانی ده‌رده‌خه‌ن بۆ سه‌ر ده‌سته‌ڵاتی سیاسی و دینی و سۆفیگه‌ریش له‌یه‌ك كاتدا. كوشتنه‌كه‌یشی په‌یامێكی سیاسی و دینی و سۆفیگه‌ریی ئاشكرایه‌ بۆ ئه‌وانی دی. له‌ ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ به‌ ناوی خوداوه‌ بۆ خه‌ڵك و به‌نده‌كانی خودا. له‌ گه‌وره‌ سۆفییه‌كانیشه‌وه‌ بۆ موریده‌كان. بۆیه‌ش دوای كوشتنی حه‌لاج بیروباوه‌ڕه‌كانیشی رێیان لێ ده‌گیرێ و زۆر یاوه‌ریشی ده‌كوژرێن.


(زیاده‌رۆیی -الغلو) ناوی فه‌رمیی تاوانی حه‌لاج بوو. هه‌ر به‌و بیانووه‌ش گیرا، شاگرده‌كه‌ی (ئیبن به‌شه‌ر) له‌ ساڵی ٩١٠ به‌و تاوانه‌ راوه‌دوو نرا. ماسنیۆن سه‌باره‌ت به ‌واتای هه‌قیقی ئه‌و ده‌ربڕینه‌ پرسیار ده‌كات و له‌ بنه‌چه‌كه‌ی ده‌كۆڵێته‌وه‌ و ده‌ڵێ: (الدعوی) ته‌بشیری ئاشكرایه‌. به‌ڵام (الربوبیه‌) توانای خودای سه‌روه‌ره‌، ده‌سته‌ڵاتی خۆیه‌تی، كه‌ هه‌ڵیده‌گرێ و نایداته‌ پێغه‌مبه‌ر و ئیمامه‌كان بۆ دامه‌زراندن و حوكمی وڵاته‌كان.


بانگه‌وازكردن بۆ ره‌بوبییه‌ت، له ‌یه‌ك كاتدا هه‌ڕه‌شه‌یه‌ هه‌م بۆ شه‌ریعه‌تی ئیسلام و هه‌م ته‌نایی وڵات. تێپه‌ڕاندنی پێغه‌مبه‌ر و ئیمامه‌كانه‌، بڕوا و په‌رستش و بنه‌ماكانی ده‌وڵه‌تیش ده‌گۆڕێ. ئه‌م تاوانه‌ دووسه‌ره‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات كه‌ بابه‌تێكی روحی و یه‌كێكی زه‌مه‌نی پێكه‌وه‌ كۆ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌مه‌یان ئیدانه‌یه‌كی سوننی نییه‌، به‌ڵكوو ئیدانه‌یه‌كی شیعییه‌، چونكه‌ شیعه‌كان ئه‌م وشه‌یه‌یان بۆ ئه‌و كرداره‌ به‌كار هێنا كه‌ ده‌سته‌ڵاتی روحی و زه‌مانی پێكه‌وه‌ داگیر ده‌كات و تێیان ده‌په‌ڕێنێت، ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ پاكه‌ی خوا به ‌ئیمامه‌ عه‌له‌وییه‌كانی داوه‌. به‌پێی ئیمامه‌كان زیاده‌ڕۆیی هه‌رته‌قه‌یه‌ و تاوانێكه‌ دوو جار له‌ (كه‌مته‌رخه‌می، التقصیر) گه‌وره‌تره‌.


یه‌كه‌م: چونكه‌ دزینی عیسمه‌ته‌، ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ خوداییه‌ی تایبه‌ت كراوه‌ به‌ وه‌چه‌ی عه‌له‌وییه‌كان. كه‌ لێره‌دا شیعه‌كان حه‌لاجیان تاوانبار كرد به‌وه‌ی مافی ده‌عوه‌تكردن بۆ خۆی ده‌بات، ئه‌مه‌ش ته‌نیا مافی ئیمامه‌.


دووه‌م: پێناسه‌كردنی ئه‌و عیسمه‌ته‌ به‌ "عین ئه‌لجه‌مع" له‌نێوان مرۆڤ و خوادا. تاوانباركردنی حه‌لاج به‌وه‌ی مافی ده‌ركردنی په‌رستشه‌كانی به‌ خۆی داوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ته‌نیا مافی ئیمامه‌. دوای ئه‌مه‌ش حه‌لاج مافی فه‌رمانكردن وه‌ك خودا به‌ خۆی ده‌دات كه‌ ئه‌مه‌ ته‌نیا له‌ ده‌سته‌ڵاتی خوادایه‌، ته‌نانه‌ت خودا ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ی نه‌داوه‌ته‌ پێغه‌مبه‌ره‌كانیش.


شیعه‌كان پێیان وابوو حه‌لاج ئامانجی سیاسیی هه‌یه‌، ده‌یه‌وێت ده‌سته‌ڵات له‌ ئیمامه‌كان بستێنێته‌وه‌ و بیخاته‌ ده‌ست هه‌مووان.


له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ حه‌لاج هه‌تا له‌ كۆمه‌ڵانی سوننیشه‌وه‌ ره‌خنه‌ی زۆری لێ گیراوه‌ و له‌ هه‌موو شوێنێكدا قبووڵ نه‌كراوه‌. ئه‌مه‌ جگه ‌له‌وه‌ی له‌لایه‌ن سۆفییه‌كانیشه‌وه‌ به‌هۆی دركاندنی نهێنییه‌كان و ئاشكراكردنی كه‌ڕاماته‌كانی به‌ له‌ڕێ لاده‌ر دانرا. هه‌روه‌ها تێگه‌یشتنی ئه‌و بۆ عه‌شقی خودایی و لێكدانه‌وه‌ی عه‌شقی شه‌یتان بۆ خودا و راڤه‌كردنی به‌وه‌ی ئه‌و و شه‌یتان له‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت به‌ ئاگری خۆشه‌ویستی خوا له‌ دۆزه‌خ بسووتێن. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ش وه‌عز و گوتار و شیعر خوێندنه‌وه‌كانی له‌نێو بازاڕ و مزگه‌وت و كۆڕه‌كاندا به‌ ده‌نگی به‌رز، وایان كرد كه‌ سۆفیگه‌ری بكاته‌ ده‌ریچه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ تێكه‌ڵ به ‌شۆڕش و سیاسه‌ت بكات.


به‌كورتی ده‌سته‌ڵاتی سیاسی، دینی و سۆفیگه‌ریی. هه‌رسێكیان هه‌ستیان به ‌مه‌ترسیی حه‌لاج ده‌كرد، بۆیه‌ كوشتنی و له‌نێوبردنی بیروبڕواكانی ئامانجی ئه‌و لایه‌نانه‌ بوو.


كوشتنیشی به ‌شێوه‌یه‌كی دڕندانه‌، نامه‌یه‌كی ئاشكرا بوو بۆ كۆمه‌ڵی سۆفییان و هێزه‌كانی دیكه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ده‌سته‌ڵاته‌كان بكات. هه‌روه‌ها نیشاندانی ئه‌و ململانێیه‌ به‌هێزه‌ش بوو له‌نێو ئیسلامدا له‌نێوان فۆڕمی شیعی، سوننی و سۆفیگه‌ریدا.

٤-٤-٢/٥ شه‌تحه‌ی ئه‌نا ئه‌لحه‌ق
شه‌تحه‌ی ئه‌نا ئه‌لحه‌ق، یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین و به‌هێزترین شه‌تحه‌كانی حه‌لاج كه‌ خوێندنه‌وه‌ی ده‌مانخاته‌ به‌رده‌م دوو ئاراسته‌وه‌:
یه‌كه‌میان- ئه‌گه‌ر ته‌ماشای مه‌رجه‌كانی شه‌تح بكه‌ین وه‌ك له‌ پێشووتر باسمان كرد، ئه‌وه‌ ده‌توانین وه‌ك هه‌موو شه‌تحه‌كانی دیكه‌ی حه‌لاج، یان سۆفییه‌كانی دی وه‌ری بگرین و وا بیخوێنینه‌وه‌ كه‌ له‌ حاڵێكدا یان له‌ مه‌قامێكدا یان روونتر له‌ وه‌جده‌وه‌ ئه‌مه‌ی گوتووه‌. له‌ بێئاگایی و سه‌رخۆشیدا دركاندوویه‌تی. واته‌ زاده‌ی حاڵێكی تایبه‌ته‌ و كاریگه‌رییه‌كه‌شی له‌ ساتێكی تایبه‌تی حه‌لاجدایه‌، به‌ڵام كه‌ ته‌ماشای گێڕانه‌وه‌كان ده‌كه‌ین كه‌ ماسنیۆن (له‌ ئازاره‌كانی حه‌لاج) تۆماری كردوون، تووشی وه‌ستانێك ده‌بین، ئه‌و وه‌ستانه‌ش ده‌مانباته‌ سه‌ر دوو پنت:


1. یان ئه‌وه‌تا حه‌لاج له‌ حاڵێكی تایبه‌تی و سه‌رخۆشیدا دركاندوویه‌تی كه‌ ده‌سته‌ڵاتی خۆی تێدا نه‌بووه‌. واته‌ له‌ ئیراده‌ی هه‌قیقیی خۆیدا نییه‌ و ته‌نیا له‌ژێر زه‌بری وه‌جده‌وه‌ له‌دایك بووه‌. به‌و واتایه‌ی دوای ئه‌وه‌ی حه‌لاج به‌ئاگا دێته‌وه‌ و سه‌رخۆشییه‌كه‌ی به‌ری ده‌دات و وه‌جده‌كه‌ی نامێنێت. ده‌بێت تۆبه‌ بكات و په‌شیمان ببێته‌وه‌ و دووباره‌ی نه‌كاته‌وه‌. ئه‌م گوته‌یه‌ش ئه‌و كاریگه‌رییه‌ گه‌وره‌یه‌ی نه‌بێت كه‌ ماسنیۆن له‌ وه‌سفیدا ده‌ڵێت: (ئه‌م وشه‌یه‌، حه‌لاجی له‌ كۆی هزری ئیسلامیدا وه‌سف كرد كه‌ له‌ دوای ئه‌و كۆ بووه‌وه‌. ئاماژه‌ی هاواری گیانیەتی، هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌ی ئیدانه‌كردن و سه‌ركه‌وتنی شه‌هیدبوونیەتی)


واته‌ ئه‌م ئه‌نا ئه‌لحه‌قه‌، هۆكاری مردن و نه‌مریی حه‌لاجه‌، هۆكاری كوشتن و شه‌هیدبوون و سه‌ركه‌وتنیەتی، هاواری روحی و ئه‌گه‌ری له‌نێوچوونیەتی. به‌كورتی ئه‌مه‌ ناونیشانی حه‌لاجه‌ له ‌ژیان و مردنیدا و له‌ سه‌رده‌می خۆی و تا ئێسته‌شدا، به‌ڵام ئایا ده‌كرێت ته‌نها وه‌ك شه‌تحه‌ی حاڵه‌تێكی بێ ئاگایی و سه‌رخۆشی وه‌ری بگرین؟