کاتێک لە شوێنێکین

به‌شێک له پەرلەمانتارە کورده‌کانی عێراق له به‌غدا، هێنده‌ی له تێکۆشاندان بۆ عێراقونا ئەلحەبیب، به چاره‌کی ئه‌وه له تێکۆشاندا نین بۆ کوردستان

با سه‌ره‌تای ئه‌م وتاره به هۆنراوه‌یه‌ک ده‌ست پێ بکه‌م، هۆنراوه‌یه‌ک، که قووڵمان بکاته‌وه له بیرکردنه‌وه‌دا، ئامانجیش تێیدا گه‌یشتن بێت به ڕاستی. هۆکاری نووسینی ئه‌م کۆپله هۆنراوه‌یه‌ش، سه‌ردانی ئه‌و کوردانه‌یه بۆ کۆنگره‌ی ناودارانی کورد له شاری سنه.

​‌تەنها ئەو کاتەی دەزانین
کە لە شوێنێکی هەڵەین
‌دەتوانین بزانین
ئەوە نین، کە هەین
‌تەنها ئەو کاتەش
کە دەزانین لە کوێین
‌دەتوانین بزانین کە کێین
‌لێرە لە شوێنێکی هەڵە
‌پڕ لە بیرکردنەوەی پەڵە،
‌دەزانم کێم
‌بەڵام ئاخۆ ئێرەیە جێم؟
​​
بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی، قسه له‌سه‌ر ئازادیی مرۆڤ ده‌کرێت، بیرکردنه‌وه و بڕیار و مامه‌ڵه‌ی ئازادیی تاک له ژیانی ڕۆژانه‌دا. پرسیار ئه‌وه‌یه، که ئاخۆ ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌تا چه‌ند ئازادین له بیرکردنه‌وه‌ و بڕیاره‌کانماندا؟ ساده‌ترین نموونه، ته‌زبیح بەده‌سته‌وه گرتن؟ جیاوازیی نییه له‌نێوان که‌سێکی به‌دمه‌ست به مادده سڕکه‌ره‌کانه‌وه، که‌سێکی به‌دمه‌ست به ئه‌لکهووله‌وه و که‌سێکیش، که به‌رده‌وام ته‌زبیحێک بەده‌ستیه‌وه‌یەتی. بۆچی؟ وه‌ڵام، چونکه هه‌ردووکیان خاوه‌نی زۆرلێکردنێکی نۆیراڵین له مێشکدا. ئه‌مانه چه‌ند پێیان وابێت که ئه‌وان ئازادن و به ویستی خۆیان ئه‌م کاره‌ ده‌که‌ن، لێ هیچ نین، بێجگه له خزمه‌تکاری مێشکیان، ده‌بێت ئه‌وه بکه‌ن که مێشکیان داوایان لێ ده‌کات، ئه‌مه‌ش به‌هۆی هه‌بوونی نۆیرۆنگه‌لێکی زۆرلێکراوه‌وه له مێشکدا. بۆ ئه‌وه‌ی تاک له‌م زۆرلێکردنه ڕزگار بێت، پێویسته له سه‌دا سه‌د به‌ئاگا بێت له کرده‌کانی، له وته‌کانی، له بیرکردنه‌وه‌کانی.
نموونه‌یه‌کی دی: بیهێنه پێش چاوی خۆت، که تۆ دایکت یان باوکت دێمێنسی هه‌یه، گریمان ئاڵتسهایمه‌ر دێمێنس. ڕۆژێک دێیته‌وه، ده‌‌گه‌ڕێیت بۆ باوکت نایدۆزیته‌وه، هه‌موو هۆده‌کانی ماڵ ده‌گه‌ڕێیت، نایدۆزیته‌وه، بانگی ده‌که‌یت، وه‌ڵام ناداته‌وه، پاشان ده‌چیته ژێر زه‌مینه‌که، ده‌بینیت باوکت له سووچێکی ژێرزه‌مینه‌که‌دا ڕاوه‌ستاوه و به دوو چاوی زه‌ق و ده‌مێکی نیمچه کراوه‌وه تێت ده‌ڕوانێت. به باوکت ده‌ڵێیت، بابه ئه‌وه لێره چی ده‌که‌یت؟ باوکت له وه‌ڵامدا ده‌ڵێ، نازانم، نازانم چی ده‌که‌م و بۆچی لێره‌م. پاشان ده‌ستی باوکت ده‌گریت و ده‌یهێنیته‌وه هۆده‌ی دانیشتن، په‌رداخێک ئاوی ده‌ده‌یتێ و ئینجا ده‌ست ده‌که‌یت به بیرکردنه‌وه، که ئاخۆ چی له باوکت ڕووی داوه؟
لێره‌دا باوکه‌که له شوێنێکی هه‌ڵه‌دایه، لێ درک پێناکات که ئێستا و ئالێره‌دا ئه‌و خۆی نییه. باوکه‌که نازانێت له کوێیه، هه‌ر بۆیه ناشزانێت که ئه‌و کێیه. ده‌شێت باوکه‌که ویستبێتی بچێت بۆ توالێت، یان بچێت بۆ چێشتڕاڕ بۆ خواردنی خواردنێک، یان خواردنه‌وه‌ی خواردنه‌وه‌یه‌ک، یان ویستبێتی بچێت بۆ ژووری نووستن و که‌مێک ڕابکشێت. لێ باوکه‌که نازانێت که ئه‌و له شوێنێکی هه‌ڵه‌یه، ده‌یانجۆر بیرکردنه‌وه له مێشکیدایه، به‌تایبه‌ت ترس، چونکه ئه‌و شوێنه‌ی، که ئه‌وی لێیه، شوێنێکی هه‌ڵه‌یه، ئه‌و شوێنه نییه، که ئه‌و ویستبێتی لێی بێت. هه‌ر بۆیه، کاتێک وه‌ک کوڕ دێیته ژێرزه‌مینه‌که‌وه، باوکه‌که درک پێ ده‌کات، ده‌زانێت که له شوێنێکی هه‌ڵه‌دایه، بیری دێته‌وه، که ئه‌و کێیه، پاشان ده‌زانێت، که ئه‌و شوێنه‌ی ئه‌وی لێیه، ئه‌و جێگایه‌ نییه، که ئه‌و ده‌یه‌وێت.
پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، که ئاخۆ ئه‌و کوردانه‌ی سه‌ردانی ئه‌م کۆنگره‌ی نێودارانی کوردیان کردووه، پێویستیان به‌م سه‌ردانه بووه؟ ئاخۆ هێنده نادڵنیان له بوونی خۆیان؟ که پێویستیان به هه‌موو جۆره په‌سه‌ندکردنێک هه‌بێت؟ کۆماری ئیسلامیی ئێران پێویستی به هیچ پێناسێکی من نییه، چونکه ڕژێمێک، که به ڕۆژی ڕووناک له‌به‌رچاوی هاووڵاتییان و جیهانه‌وه گه‌نجانی کورد هه‌ڵبواسێت، هیچ منه‌تی به ڕه‌خنه‌ی من و تۆ و جیهان نییه. ناودارانی کورد هه‌ر که‌س و هه‌ر کاره‌یه‌ک بن، پێویستیان به ئێران نییه بۆ ناساندیان، به‌ڵکوو خۆیان له‌ناو گه‌لانی ده‌وروبه‌ر و جیهاندا ناسراون، ئه‌وه‌یشی پێویستی به په‌سه‌ندێتیی ڕژێمی ئێرانه، نادڵنیایه له بوونی خۆی.
هه‌موو ئه‌و کورده ئازیزانه‌ی، که به‌شداریی ئه‌م کۆنگره‌یه بوون، ته‌نها ئه‌و کاته‌ی، که ئاگایانه درک پێ ده‌که‌ن، که له شوێنێکی هه‌ڵه‌دان، ئه‌و کاته ده‌توانن بزانن، که ئه‌وان ئه‌وه نین، که هه‌ن. ئه‌وان نازانن له‌ کوێن، چونکه نازانن که ئه‌وان کێن. ئه‌وان له کۆنگره‌ی ناودارانی کورددا له شوێنێکی هه‌ڵه‌دان، بیرکردنه‌وه‌یان پڕه له په‌ڵه، ئه‌گه‌ر بشزانن کێن، درک به‌وه ناکه‌ن که له جێگایه‌کی هه‌ڵه‌دان.
لێره‌دا کێشه‌یه‌ک له کێشه‌ی ناودارانی کورددا هه‌یه، که ئه‌ویش سیاسه‌ته. به‌شێک لەمانه بێ پشوو هه‌ڵده‌کوتنه سه‌ر سیاسییه کورده‌کان و پارت و حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان، که ئه‌مه‌ش مافێکی ڕه‌وای خۆیانه له ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا، لێ ئه‌مانه کاتێک ده‌که‌ونه بارودۆخی پێدانی خه‌ڵات و بانگهێشت و به‌ستنی کۆنگره‌وه، ڕه‌وان ده‌ڵێن، که ئه‌وان سیاسی نین و نووسه‌رن، ڕووناکبیرن، هونه‌رمه‌ندن ...هتد. ئه‌مانه به‌وه‌شه‌وه ناوه‌ستن، خۆیان به به‌شێک له وڵاتانی داگیرکار ده‌زانن و بوونیه‌تێک ناهێڵنه‌وه به ناوی کورد و کوردستانه‌وه. له‌کاتێکدا ده‌گمه‌ن نووسه‌ر، بیرمه‌ند و هونه‌رمه‌ندی وڵاتانی داگیرکار هه‌یه که ده‌ستبه‌رداری نه‌ته‌وه‌ی خۆیان بن و ئاوێته‌ی هاووڵاتیی جیهان و ئاشتی و ئاوه‌دانی بن. ڕووداوه‌که‌ی ئه‌حمه‌د کایا، یه‌کێک له نموونه تاڵه‌کانی ئه‌م ڕاستییه. هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ی ئه‌حمه‌د کایا کوردبوونی خۆی ڕاگه‌یاند و گۆرانییه‌کی به کوردیی چڕی، له‌پێش هه‌موو که‌سێکه‌وه هونه‌رمه‌ندانی فاشیستی تورک په‌لاماریان دا.
کاتێک نووسه‌رانی کورد له‌لایه‌ن ده‌زگایه‌کی کوردییه‌وه بانگهێشت ده‌کرێن، خه‌ڵات ده‌کرێن، ئه‌وا له‌لای به‌شێکی تری نووسه‌ران، هونه‌رمه‌ندان و بگره هاووڵاتییانی کوردستانیش ده‌که‌ونه به‌ر ڕه‌خنه‌ی توند. وه‌کئه‌وه‌ی بڵێیت، که خودی کورد خۆی دوژمنی سه‌رسه‌ختی کورد خۆی بێت.
کێشه‌ی ئاگایی بەگشتی له جیهاندا، کێشه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تیی ژیانی ڕۆژانه‌ی مرۆڤه و ته‌نیا ئه‌و مرۆڤانه‌ش ده‌توانن کاردانه‌وه‌ی پۆزه‌تیڤیان له‌سه‌ر مامه‌ڵه‌کانیان هه‌بێت، که ده‌توانن به ئاگا تێبگه‌ن و بزانن، که ئه‌وه‌ی ده‌یکه‌ن و ده‌یڵێن، ئه‌وه نییه، که ئه‌وان ده‌یانه‌وێت. بۆ نموونه، خوێندنه‌وه‌ی بانگهێشتنامه‌یه‌ک ده‌توانێت کاریگه‌رییه‌کی هیپنۆتیزانه‌ی له‌سه‌ر تاک هه‌بێت و ویستێکی ویستراو له نائاگایی تاکدا بچه‌قێنێت. ئه‌م ویسته پراکتیزه ده‌کرێت هه‌تا ئه‌و کاته‌ی، که تاک خۆی ئاگایانه بهئاگا دێت و تێده‌گات ئه‌وه‌‌ی که ده‌یڵێت و ده‌یکات، ئه‌وه نییه، که ئه‌و ده‌یه‌وێت.
به‌شێک له ئه‌ندام په‌رله‌مانه کورده‌کانی عێراق له به‌غدا، هێنده‌ی له تێکۆشاندان بۆ عێراقونا ئەلحەبیب، به چاره‌کی ئه‌وه له تێکۆشاندا نین بۆ کوردستان. هێنده‌ی ڕاپۆرت له‌سه‌ر بارزانی و پارتی دیموکرات و حکوومەتی هەرێم ده‌نووسن، به چاره‌کی ئه‌وه دژ به وه‌حشی شه‌عبیی کار ناکه‌ن، دژ به داگیرکردنی ناوچه‌ کوردییه‌کان کار ناکه‌ن، دژ به سووتاندنی ده‌غڵ و دانی کورد کار ناکه‌ن، دژ به به‌عه‌ره‌بکردنی ناوچه‌ کوردییه‌کان کار ناکه‌ن، دژ به ڕووخان و داگیرکردنی موڵکی کورد کار ناکه‌ن. ئه‌وه‌شی ئێستا دژ به ده‌وڵه‌تی تورکیا ده‌‌یکه‌ن، ته‌نیا وه‌ک ئامڕازێک دژ به پارتی دیموکرات به‌کاری ده‌هێنن، چونکه ئه‌وانه پێیان وایه که بۆردومانکردنی باشووری کوردستان له‌لایه‌ن تورکیاوه، له‌سه‌ر ویست و خواستی دیموکراته‌کانه.
به‌شێک له هاووڵاتییان و نووسه‌رانی کورد، هێنده له تێکۆشاندان بۆ به‌هێزکردنی عێراق و ئاوێته‌کردنی کورد له عێراقێکی به‌هێزدا، به چاره‌کی ئه‌وه له تێکۆشاندا نین، بۆ جیاکردنه‌وه‌ی کورد له عێراق، بۆ به‌هێزکردنی کورد خۆی، بۆ نزیککردنه‌وه‌ی لایه‌نه‌کان له‌یه‌کتری، بۆ خۆشویستنی یه‌کتری. ئه‌مانه پێیان وایه که هه‌رچییه‌ک بکرێت دژ به بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و پارتی دیموکرات، ئه‌وا له قازانجی کورددایه، ئه‌گه‌ر بێتوو ئازادیی کوردیشی تێدا له‌ده‌ست بدرێت، ئه‌گه‌ر بێتوو ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی کوردیشی تێدا بکه‌وێته مه‌ترسییه‌وه. ئه‌مانه بیریان نییه له کوێن، هه‌ر بۆیه ناشزانن، که کێن. نازانن له کوێن، هه‌ر بۆیه نازانن ئه‌وان کێن.

ئه‌مانه به‌رده‌وام قسه له‌سه‌ر زاڵده‌ستیی خه‌ڵکانی نه‌زان و نه‌خوێنده‌وار له حکوومه‌ت و په‌رله‌ماندا ده‌که‌ن، لێ هه‌ر خودی ئه‌مانه، ئاماده نین خۆیان پۆستێک بگرنه ده‌ست، هه‌تاوه‌کوو خزمه‌تی زیاتری کۆمه‌ڵ بکه‌ن، وه‌کئه‌وه‌ی پێویستیان به خه‌ڵکانی نه‌زان و به‌ندبێژ و نه‌خوێنده‌وار بێت، بۆ ئه‌وه‌ی بیانکه‌ن به خۆراکی ڕه‌خنه‌ی خۆیان. خه‌ڵکی ناڕازیین له هێزه‌کانی پۆلیس، لێ پۆلیسبوون خوێندنێکی گه‌وره و باڵای ده‌وێت، هه‌تاوه‌کوو له ڕێگایه‌وه تاکی پۆلیس فێر بکرێت که له خزمه‌تی کۆمه‌ڵدا بێت. من نازانم ئێستا چۆنه، لێ ئه‌و کاته‌ی من له کوردستان ده‌ژیام، هیچ شتێک له بوون به پۆلیس ئاسانتر نه‌بوو، نه خوێندنی و ده‌ویست نه ئه‌قڵ و زانست. لێ ڕاستیی له‌م ڕاستییه تاڵه‌دا ئه‌وه‌یه، که هیچ مرۆڤێکی زیره‌ک و بلیمه‌ت و کارکه‌ر ئاماده نییه ببێت به پۆلیس، چونکه پێی که‌مه. لێ پۆلیسبوون، یه‌کێکه له کاره گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ک، له‌پێناوی خزمه‌ت و پاراستندا، نه‌ک خستنه‌وه‌ی ترس و گه‌یشتن به ده‌سه‌ڵاتدا. لێ کاتێک زانایان و ڕۆشنبیران له ماڵه‌وه ده‌رگا له‌سه‌ر خۆیان داده‌خه‌ن، ئه‌وا لەده‌ره‌وه نه‌زانه‌کان و توندڕه‌وه‌کان فه‌رمانڕه‌وایی ده‌که‌ن.
من نه‌وه‌ی پێش ڕاپه‌ڕینم، به‌ڵام بەدرێژایی ته‌مه‌نم و خوێندنه‌وه‌م بۆ مێژووی کورد، ده‌گمه‌ن ڕووی داوه، که ڕۆشنبیرانی کورد فه‌رمانڕه‌وا بووبن، زانایانی کورد فه‌رمانڕه‌وا بووبن. سیاسه‌ت هه‌میشه به‌جێ هێڵراوه بۆ خه‌ڵکانێک، که ده‌گمه‌نیان کۆمپێتێنتی سیاسییان هه‌یه، ده‌گمه‌نیان خوێندوویانه، ده‌گمه‌نیان ده‌خوێننه‌وه، ده‌گمه‌نیان هۆشیارن ...هتد.
به‌درێژایی مێژوو گه‌نجانی کورد دوای ئه‌م جۆره سیاسه‌تکارانه که‌وتوون و ئه‌قڵی خۆیان خستووەته خزمه‌تی ئه‌وانه‌وه، ئه‌قڵێک، که ئه‌وان به‌کاریان هێناوه بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان، نه‌ک ئه‌وان ئه‌قڵی مرۆڤێکی زانا و ڕۆشنبیریان خستبێته خزمه‌تی کۆمه‌ڵگاوه، خستبێته خزمه‌تی نیشتمانه‌وه. ستیڤ جۆبس ده‌ڵێ، ئێمه خه‌ڵکانی زیره‌ک دانامه‌زرێنین بۆ ئه‌وه‌ی پێیان بڵێین، که پێویسته چی بکه‌ن، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه دایان ده‌مه‌زرێنین، که پێمان بڵێن، پێویسته چی بکه‌ین؟ ده‌شێت خه‌ڵکانێک له ڕووی خۆش و دیدێکی یه‌کسانییه‌وه ته‌ماشای سیاسییه‌کانیان کردبێت، به‌ڵام سیاسییه‌کان به دیدێکی تر ته‌ماشای ڕۆشنبیرانیان کردووه، پێیان وابووه، که ئه‌وان توانای مانیپولیره‌کردن، هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی ڕۆشنبیرانیان هه‌یه (ئه‌م ڕاستییه‌ش، بۆ نموونه له کۆنگره‌ی ناودارانی کورددا، ئاشکرا دیاره).
زۆر جار ده‌بیستین، کاتێک ڕۆشنبیرێک، هاووڵاتییه‌ک، هونه‌رمه‌ندێک ...هتد. گله‌ییان له سیاسییه‌کان هه‌یه، له گفتوگۆیاندا ده‌ڵێن، ئه‌مانه گورگن، له‌گه‌ڵ گورگیشیدا هیچمان پێ ناکرێت، بێجگه له ڕاوکردنیان.
گورگه‌کان هه‌میشه له خزمه‌تی یه‌کتریدان، له خزمه‌تی ئاینده‌ی کۆکه‌یاندان، له خزمه‌تی منداڵان و گه‌نجانیاندان. ئه‌مه‌ش به‌پێچه‌وانه‌ی به‌شێک له سیاسییه‌کانی کورده‌وه، که هه‌میشه منداڵان و گه‌نجانیان خستووەته خزمه‌تی خۆیانه‌‌وه، نه‌ک کۆمه‌ڵگا. له سه‌فه‌ری گورگه‌کاندا، هه‌میشه پیر و نه‌خۆشه‌کان و لاوازه‌کان لەپێشی پێشه‌وه‌ی ڕه‌تڵه‌که‌یاندان، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر چ مه‌ترسییه‌ک هاته ڕێگایان، سه‌ره‌تا پیر و نه‌خۆشه‌کانیان و لاوازه‌کانیان زیانیان به‌ربکه‌وێت و بمرن، نه‌ک گه‌نجه‌کان و به‌هێزه‌کانیان. هه‌مانکاتیش گه‌نجه‌کان و به‌هێزه‌کان پێویسته ڕه‌چاوی که‌مهێزیی پیر و نه‌خۆشه‌کان بکه‌ن و ئه‌وان له‌دوای پیره‌کان و نه‌خۆشه‌کانه‌وه بڕۆن، نه‌ک بەپێچه‌وانه‌وه، هه‌تاوه‌کوو پیر و نه‌خۆشه‌کان له‌دواوه به‌جێ نه‌مێنن. سیاسییه‌کانی ئێمه گه‌نجان و به‌هێزان ده‌خه‌نه پێشی پێشه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌کان و خۆشیان له‌دوای دواوه ته‌ماشای مه‌ترسییه‌کان ده‌که‌ن.
له ڕه‌تڵی گورگه‌کاندا ته‌نیا ئه‌لفا "سه‌رۆک"ی گورگه‌کان له‌دوای دواوه ده‌ڕوات. ئه‌لفا به‌هێزتریین گورگی کۆمه‌ڵه‌که‌یه، گه‌نج و به‌هێز و ژیر. ئه‌لفا لەدوای دواوه ده‌ڕوات، هه‌تاوه‌کوو کۆنترۆڵی ڕه‌وتی ڕه‌تڵه‌که‌ی بکات، هه‌تاوه‌کوو چاوی له هه‌موو جۆره جووڵه‌یه‌کی چ ڕه‌تڵه‌که‌ و چ مه‌ترسییه‌کان بۆ سه‌ریان بێت. به‌م شێوه‌یه ئه‌لفا له‌دوای دواوه ده‌توانێت به‌ خێراترین کات بگاته پێشی پێشه‌وه و یارمه‌تیی گورگه لاوازه‌کان، نه‌خۆشه‌کان و پیره‌کان بدات. هه‌ندێک سیاسیی سه‌رکرده‌ و ئه‌لفای کورد هه‌بوون و ئێستاش هه‌ن، چ پیرن و چ لاوازن و چ نه‌خۆشن، وێڕای ئه‌وه‌ی له‌دوای دواوه‌ی هه‌موو جۆره جووڵه‌یه‌کی، چ حزبە‌که‌یان و چ کۆمه‌ڵگاکه‌‌یاندان، به‌ڵام نه توانای کۆنترۆڵکردن، نه توانای چاودێری و فریاکه‌وتنی که‌سیان هه‌یه. به‌م شێوه‌یه ئه‌و هه‌موو گه‌نجه جوان و به‌هێزانه، گه‌نجه ته‌ندروست و ژیرانه ده‌که‌ونه به‌رده‌م مه‌ترسییه‌کی گه‌وره و له‌ناو ده‌چن، له ئاینده‌دا ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه کۆمه‌ڵێک سیاسیی پیر و نه‌خۆش و نه‌زانن. هه‌میشه گه‌نجان و به‌هێزانی کورد، لەپێشه‌وه‌ی جه‌نگدان، لەپێشه‌وه‌ی تێکۆشاندان بۆ ژیان، بۆ سه‌رکه‌وتن، بۆ ڕزگاری.
دواجار، هه‌موو یه‌کێک له ئێمه پێویسته خۆی بناسێته‌وه، پێویسته خۆی بێت، چونکه:
‌تەنها ئەو کاتەی دەزانین
کە لە شوێنێکی هەڵەین
‌دەتوانین بزانین ئەوە نین، کە هەین
‌تەنها ئەو کاتەش
کە دەزانین لە کوێین
‌دەتوانین بزانین، کە کێین.