خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 58

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

لێره‌دا تێبینی ده‌كه‌ین كه‌ حه‌لاج ده‌بێته‌ خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌یه‌كی نوێ بۆ سۆفیبوون. كاتێكیش بیروڕایه‌كانی راده‌گه‌یه‌نێت گوێ به‌وه‌ نادات كه‌ جلی سۆفییه‌كان فڕێ بدات و له‌و ره‌وته‌ باوه‌ له‌ شێوازیشدا ده‌رچێت. ئه‌وه‌ ئاماژه‌یه‌ كه‌ حه‌لاج گیانێكی یاخی و بێ منه‌تانه‌شی له‌ سۆفیبوون هه‌یه‌ و ئازادیی بیركردنه‌وه‌ی خۆی ناداته‌ ده‌ست بنه‌ما باوه‌كانی سۆفیگه‌ری، به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر به‌ئاسانی ده‌ستبه‌رداری جلی سۆفییان ده‌بێت وه‌ك ره‌مزێك بۆ ئازادی بیركردنه‌وه‌ی خۆی و گه‌ڕانی به‌رده‌وامی به‌دووی هه‌قیقه‌تی سۆفیبوون و حلوولبوون و به‌خشینی به‌هایه‌كی نوێ به‌ سۆفیگه‌ری. ره‌نگه‌ یه‌كه‌م ده‌رچوون له‌ رێساكان لێره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات به‌وه‌ی له‌ سه‌رچاوه‌ی غه‌یره‌ ئیسلام و خوێندنه‌وه‌ی تایبه‌ت و نوێتریش بۆ ئایه‌ته‌كانی قورئان و راگه‌یاندنی حلوولبوون سه‌ره‌تای ئه‌و ئیراده‌یه‌ بێت بۆ موماره‌سه‌كردنی خۆی له‌ناو حه‌لاجدا.


رووكردنه‌ شه‌تحه‌كان و ده‌نگ هه‌ڵبڕینی بێ ترس له‌ پێش یار و نه‌یارانیدا، ده‌ستكاریكردنی ئاشكرای روكنه‌كانی ئیسلام و دواتریش ته‌قینه‌وه‌ی به‌ناوبانگترین فه‌رمووده‌كانی (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق) ئیراده‌ی حه‌لاج بێ هه‌ستكردن به‌ لێپرسینه‌وه‌، به ‌ترسان، به ‌سڵه‌مینه‌وه‌ له‌ ده‌سته‌ڵات، له‌ خودا، دادپه‌روه‌ری، دین و مرۆڤ و تا خۆیشی، بانگی گه‌وره‌ی خۆی راده‌دێرێ به‌ره‌و چاره‌نووسی هه‌نگاو ده‌نێت.


بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌ی حه‌لاج، ده‌كرێت له‌ شه‌تحه‌كانییه‌وه‌ ده‌ست پێ بكات. له‌ هاواره‌كانی گیان و ئیراده‌ی بۆ فڕین و به‌ڕه‌ڵابوون. شه‌تحه‌كانی حه‌لاج ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌یه‌كی نوێ به ‌حه‌لاج ببه‌خشن، دوور له‌وه‌ی نووسه‌رێك، فه‌یله‌سووفێك، سۆفییه‌ك و كه‌سێكی بێ دین یان ئیماندار بێت، بێ ئه‌و دوو وێنه‌یه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی وێنه‌ی سێیه‌می حه‌لاج.

٣-٤-٢/٥ به‌سۆفیبوونی حه‌لاج و شه‌تحه‌كانی
له‌ سه‌ره‌تای ئیسلامدا سۆفییه‌كان به ‌گۆشه‌گیری و هه‌ژاری و خوێندنه‌وه‌ی قورئان له‌ خودا نزیك ده‌بوونه‌وه‌. ماسنیۆن ده‌ڵێ: (سه‌رچاوه‌ی گرتنه‌به‌ری سۆفیگه‌ری شۆڕشی ویژدانه‌ له‌ به‌رابه‌ر ئه‌و زۆرییانه‌ی تووشی خه‌ڵك دێن، نه‌ك ته‌نیا ئه‌وانه‌ی دژی ئه‌وانی دی ده‌كرێن، به‌ڵكوو پێش هه‌موویان ئه‌و زۆردارییانه‌ی مرۆڤ له‌ خۆیان ده‌كات. ئه‌م شۆڕشه‌ پێوه‌ست ده‌بێت به‌ ئاره‌زووێك بۆ كه‌شفی خودا به‌ هه‌ر رێگه‌یه‌ك بێت، بۆ ئه‌وه‌ی دڵ له‌ هه‌ر شتێك بێگه‌رد بكاته‌وه‌)


سه‌ره‌تا ئه‌م ره‌وته‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌سته‌ڵاته‌كاندا نه‌بووه‌، به‌ڵام زانا و فه‌قیه‌كان پێیان ناخۆش بووه‌ كه‌سانێك باسی ویژدان بكه‌ن و كار به‌ حوكمه‌ باتنییه‌كانی بكه‌ن.


له‌ ئیسلامدا (نییه‌ت) بنه‌مایه‌كی گه‌وره‌یه‌ (انما الاعمال بالنیات)، به‌ڵام دیاره‌ ئیسلام نه‌یتوانیوه‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا وا له‌ ده‌سته‌ڵاتدارانی خۆی بكات به ‌نییه‌تی پاكه‌وه‌ كاروباره‌كانی خه‌ڵك هه‌ڵسووڕێنن. هه‌رچه‌نده‌ ئیسلام سزای بۆ كاره‌ دیار و باتنییه‌كانی مرۆڤ داناوه‌. بۆیه‌ سۆفییه‌كان ده‌ڵێن نییه‌ت پێش كار ده‌كه‌وێت و سونه‌تیش به‌ری فه‌رزه‌ و تاعه‌تیش له‌ عیباده‌ت خێرتره‌.


دوای (ئیمامیه‌)كان (خه‌واریجه‌كان) یه‌كه‌م گرووپی ئیسلامی بوون كه‌ دژی سۆفیگه‌ری بوون، چونكه‌ پێیان وابوو سۆفیگه‌ری ئاكاری ژیانێكی شاز له‌نێو موسڵمانان داده‌هێنێ، هه‌روه‌ها وا ده‌كات مرۆڤ بێ پاڕانه‌وه‌ له‌ دوازده‌ ئیمامه‌كان داوای ره‌زای خوا بكه‌ن. (ئیبن حه‌نبه‌ل) پێی وایه‌ سۆفیگه‌ری بیركردنه‌وه‌ ئاو ده‌دات و وا له‌ كه‌سه‌كانی ده‌كات واز له‌ شێوازه‌كانی په‌رستش بێنن و داوای خه‌ڵوه‌ت ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ خوادا و رێ ده‌ده‌ن فه‌رزه‌كان فه‌رامۆش بكه‌ن. (خه‌شیش) و (ئه‌بو زه‌رعه‌)، كه‌ دوو خوێندكاری ئیبن حه‌نبه‌لن، پێیان وایه‌ سۆفییه‌كان تایه‌فه‌یه‌كن له‌ زه‌ندیقه‌ (روحانییه‌كان). (موعته‌زیله‌) و (زاهیرییه‌كان) عه‌شق ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ له‌لایه‌نی تیۆریدا له‌سه‌ر بنه‌مای وێكچواندن دامه‌زراوه‌ و له‌لایه‌نی عه‌مه‌لیش له‌سه‌ر مولامه‌سه‌ و حلوول بناغه‌ ده‌گرێ. (فه‌قیه‌كانی ئه‌هلی سوننه‌)ش له‌سه‌ر (یه‌كێتیبوونی) (ئیبن عه‌ره‌بی) زۆر تووڕه‌ بوون.


سۆفیگه‌ری له‌ سه‌ره‌تادا له‌ ده‌وری دوو خاڵ ده‌سووڕایه‌وه‌. یه‌كه‌میان: په‌رستن سوود به‌ره‌وان ده‌به‌خشێت كه‌ هه‌قیقه‌تی روحانییه‌كانه‌ و (حه‌شه‌وییه‌كان) ئه‌مه‌یان ره‌ت ده‌كرده‌وه‌. دووه‌میشیان: زانینی دڵ مه‌عریفه‌ ده‌ڕژێنێته‌ ره‌وان كه‌ ئیراده‌ ئاماده‌ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م سوودانه‌ وه‌ربگرێت. موعته‌زیله‌كانیش ئه‌مه‌یان ره‌ت كرده‌وه‌ و ته‌نیا له‌رووی تیۆرییه‌وه‌ باوه‌ڕیان به ‌مه‌عریفه‌ی ره‌وان هه‌بوو.


سۆفییه‌كان ده‌ڵێن له‌ زانینی دڵدا هێزێكی بزوێنه‌ر هه‌یه‌ كه‌ سه‌فه‌ركردن بۆ خودا دیاری ده‌كات. له‌گه‌ڵ مه‌قام و حاڵه‌كاندا. سه‌فه‌ركردن بۆ خودا له‌پێناو ئه‌وه‌یه‌ ره‌وان مه‌عریفه‌ی هه‌ق جێبه‌جێ بكات و به‌نده‌ش هه‌موو پێوه‌ندییه‌كانی جه‌سته‌ ببڕێت. رێگه‌ش له‌ زمانی ئه‌هلی سوننه‌دا بۆ ده‌ربڕینی ئه‌و حاڵه‌ باڵایه‌یه‌ كه‌ ره‌وان موخاته‌به‌ی خوا ده‌كا و بوونه‌ته‌ یه‌ك. ئه‌مه‌ حاڵێكه‌ بابه‌تی (شه‌تح) ده‌ورووژێنێ.


كه‌واته‌ ده‌قی سۆفیگه‌ری، به‌تایبه‌تی خاوه‌ن شه‌تحه‌كان وه‌ك حه‌لاج، خاوه‌ن ده‌قێكن له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ئاسایی و زانینێكی ئاسایی و زمانێكی ئاسایی دانه‌مه‌زراوه‌. رووچوونه‌ نێو شه‌تحه‌كانی حه‌لاج، رووچوونه‌ بۆ نێو سرووتێك كه‌ تێیدا ره‌وان خۆی ئاراسته‌ی خوا ده‌كات، له‌حاڵێكدا كه‌ له‌گه‌ڵ خوادا بوونه‌ته‌ یه‌ك. واته‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر شه‌تحه‌كانی حه‌لاج قسه‌كردنه‌ له‌ حه‌لاجێك كه‌ سۆفی نییه‌، به‌ڵكوو له‌ حاڵی یه‌كبوونه‌ له‌گه‌ڵ خودا، واته‌ قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر قسه‌كانی (حه‌لاجی خوا). ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی زمانی سۆفییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی زمانێكی تایبه‌ته‌ به‌ خۆیان و جۆره‌ها نهێنیی تێدایه‌ كه‌ نابێت سۆفی بیاندركێنێ. شكاندنی قانوونه‌كانی سۆفیگه‌ریش وه‌ك حه‌لاج ده‌ڵێ:


(ئه‌گه‌ر نهێنییان به‌ یه‌كێك دا و دركاندی/ ئه‌وه‌تا له‌ ژیان مابێ نهێنیی دیكه‌ی ناده‌نه‌ ده‌ست/ سزایشی ده‌ده‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵخلیسكا/ له‌جێی تێكه‌ڵی خستیانه‌ ته‌نیایی).


هه‌ر بۆیه‌شه‌ دوای ئه‌وه‌ی حه‌لاج نهێنییه‌كان ده‌دركێنێ، جونه‌ید له‌ مه‌جلیسی خۆی ده‌ریده‌كات و دواتریش بڕیاری به‌سه‌ردا ده‌دات كه‌ حه‌لاج له‌ ده‌ره‌وه‌ی جه‌ماعه‌تی سۆفییانه‌، به‌ڵام حه‌لاج بێمنه‌تانه‌ رێگه‌ی سۆفیگه‌ریی خۆی ده‌گرێت و بزاڤێكی تایبه‌ت به‌ خۆی داده‌مه‌زرێنێ. بیركردنه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆی ده‌بێت و له‌ سۆفییه‌كانی به‌غدا جیا ده‌بێته‌وه‌. له‌لایه‌ك (ته‌واسین) ده‌نووسێت و له‌لایه‌كی دیكه‌ش خه‌رقه‌ی سۆفییان فڕێ ده‌دات. ده‌ست به ‌بڵاوكردنه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕه‌كانی ده‌كات، خوێندكار و موریدی خۆی ده‌بێت، شه‌تحه‌كانی هه‌م ده‌سته‌ڵاتی سیاسی و هه‌م ده‌سته‌ڵاتی دینی تووڕه‌ ده‌كات، هه‌ردوو ده‌سته‌ڵاتیش بڕیاری كۆتایی پێهێنانی ده‌ده‌ن. هه‌م له‌رووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ نه‌یهێڵن و هه‌میش چاپكردنی به‌رهه‌مه‌كانی له‌ به‌غدا قه‌ده‌غه‌ ده‌كه‌ن. پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ جونه‌ید نامێنێ. بڕیاری گرتنی خۆی ده‌درێ و راوه‌دووی موریده‌كانیشی ده‌نێن. له‌رووی سیاسییه‌وه‌ به‌قه‌رمه‌ته‌ تاوانبار ده‌كرێت و له‌رووی دینییه‌وه‌ش به ‌كفر و ئیلحاد و زه‌نده‌قه‌.


ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سۆفیگه‌ریی بچێته‌ قۆناغێكی نوێوه‌، قۆناغێك كه‌ ده‌سته‌ڵاتی سیاسی و دینی به ‌مه‌ترسی بیزانێت و به‌ هه‌ردووكیشیانه‌وه‌ تاوانباری بكه‌ن. بۆیه‌ دوای كوشتنی حه‌لاج، شه‌تحه‌ سۆفییه‌كان زیاتر به‌ زمانێكی ره‌مزی ده‌پێچرێنه‌وه‌. زیاتر ده‌بنه‌ باتینی و شاردنه‌وه‌ی په‌نهانییه‌كان، چونكه‌ ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ تاوانباركردنی حه‌لاج و كوشتنی له‌لایه‌ن هه‌ردوو ده‌سته‌ڵاته‌وه‌، زمانه‌، زمانی شه‌تحه‌كان، ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆكار بۆ له‌نێوبردنی حه‌لاج وه‌ك جه‌سته‌ و هزر.


شه‌تحه‌كانی حه‌لاج ته‌نیا ئه‌و حاڵه‌ته‌ وه‌جده‌ نین كه‌ ده‌یه‌وێ به‌توندییه‌وه‌ بیگه‌یه‌نێته‌ یه‌كبوون و له‌ سه‌رخۆشیدا و به‌بێ ئاگایی وه‌ك هه‌ر وه‌لییه‌ك چه‌ند شتێك به‌ناوی خوداوه‌ بڵێت. ئه‌گه‌ر شه‌تحه‌كانی حه‌لاج وه‌ك شه‌تحه‌كانی رابیعه‌ و به‌ستامی و شبلی بوونایه‌، ئه‌وا ئه‌و كێشه‌ سیاسی و دینییه‌ی دروست نه‌ده‌كرد تا كار بگاته‌ له‌خاچدان و كوشتن و سووتاندنی، به‌ڵام شه‌تحه‌كانی حه‌لاج ده‌بنه‌ مه‌ترسی بۆ خودی ده‌سته‌ڵاتی سیاسی و دینی، بۆ چه‌مكه‌كانی پیرۆزی و ئازادی و ده‌سته‌ڵات و خواگه‌ریی و په‌رستن و فه‌رزه‌كان و سوننه‌ت و حوكمه‌كانی ئیسلام. واتا شه‌تحه‌كانی حه‌لاج ده‌ستتێوه‌ردانه‌ له‌فوقه‌. ده‌ستتێوه‌ردانه‌ له‌ حوكمه‌ شه‌رعییه‌كان كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی قورئان و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ره‌، هه‌م فه‌رمووده‌ قودسییه‌كان و هه‌م فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ر و هه‌موو به‌شه‌كانی شه‌ریعه‌تیش ده‌گرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها حه‌لاج به‌ شه‌تحه‌كانی ده‌ست له‌ خودی ئیلاهی ده‌دات له‌رێی حلوولی لاهووت به‌ ناسووت. (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق) و هه‌روه‌ها یه‌كبوونی ته‌واو له‌گه‌ڵ ئیراده‌ی خودایی (عین الجمع) له‌رێی شه‌وق و ته‌سلیمبوون به ‌ئازار و موعاناتدا.