بنیاتنانى مرۆڤ ئه‌رك و ئه‌مانه‌تى په‌روه‌رده‌یه‌

 

چینییه‌كان ده‌ڵێن: "بنیاتنانى مرۆڤ گرنگتره‌، له‌ بنیاتنانى به‌رد و شووره‌ و دیوار".


هه‌موومان ده‌زانین شووره‌ى به‌ناوبانگى چین ناسراوه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ حه‌وت سه‌یروسه‌مه‌ره‌كانى جیهان، كاتێك چینییه‌كان ویستیان ئیمپراتۆریه‌تى چین بپارێزن و له‌ ئه‌من و ئاسایشدا بژین، ده‌ستیان كرد به‌ دروستكردنى شووره‌ى به‌ناوبانگى چین، كه‌ چه‌ندین ساڵ خه‌ریك بوون، به‌ڵام ئه‌وه‌ى جێگاى سه‌رسوڕمان بوو، له‌ سه‌د ساڵى یه‌كه‌مى دروستكردنى شووره‌كه‌دا، چین رووبه‌ڕووى سێ هێرشى دوژمنان بووه‌وه‌ و له‌ هه‌ر سێ هێرشه‌كه‌دا شووره‌كه‌ نه‌یتوانى سوپای دوژمن رابگرێ و چین بپارێزێت، چونکە دوژمنەکەیان پێویستیان به‌ سه‌ركه‌وتنى شووره‌كه‌ نه‌بوو، له‌ هه‌ر جارێك له‌و سێ جاره‌دا دوژمن به‌رتیل و پاره‌ى ده‌دا به‌ پاسه‌وانه‌كانى ده‌رگای شووره‌كه‌ و ئه‌وانیش به‌ئاسانى ده‌رگایان بۆ ده‌كردنه‌وه‌ و ئەوانیش له‌ ده‌رگای شووره‌كه‌ ده‌هاتنه‌ ژووره‌وه‌. چینییه‌كان هێنده‌ ساڵه‌ى خه‌ریكى دروستكردنى شوورەكه‌ بوون، ئه‌گه‌ر خه‌ریكى دروستكردنى مرۆڤ بوونایه‌، ئه‌وا بێگومان چینیان ده‌پاراست و خیانه‌تیان نه‌ده‌كرد. ئا ‌لێره‌وه‌ چینییه‌كان بۆیان ده‌ركه‌وت، به‌ڵێ: "بنیاتنانى مرۆڤ گرنگتره‌، له‌ بنیاتنانى شوورەكه‌ و به‌رد و دیوار"، ئه‌و مرۆڤه‌ى هه‌ڵگری پڕه‌نسیپ و به‌هاكان بێت و هه‌ڵگری به‌هاكانى ئازایه‌تى و مه‌ردایه‌تى و دڵسۆزی و خۆشه‌ویستى بۆ خاك و نیشتمان و قوربانیدان بێت، هه‌رگیز خیانه‌ت ناكات، كه‌ بێگومان ئه‌وه‌یان به‌هێزتر و پته‌وتر و باشتر و تۆكمه‌تره‌ له‌ بنیاتنانى شوورەیه‌كى دوورودرێژ و بڵند، به‌ڵام پاسه‌وانێكى ناخ به‌تاڵ و ترسنۆك و بێ پڕه‌نسیپ ده‌رگاوانى بێت. بۆیه‌ گرنگه‌ مرۆڤی به‌هێز دروست بكه‌ین و مرۆڤی ئازا و بوێر و دڵسۆز و چاوتێر بنیات بنێین، ئه‌و مرۆڤانه‌ى وڵات بنیات ده‌نێن. كاتێك له‌ سه‌رۆك وه‌زیرانى پێشووتری سه‌نگاپووره‌ (لی كوان یو)یان پرسی: "تۆ خاوه‌ن و دروستكه‌ری هه‌ستانه‌وه‌ى سه‌نگاپووره‌ى، كه‌چى ره‌خنه‌ى گرت و گوتى نه‌خێر من دروستكه‌ر و خاوه‌ن هه‌ستانه‌وه‌ى سه‌نگاپووره‌ نیم، من مرۆڤی سه‌نگاپووریم بنیات نا، ئه‌وان بوون، مرۆڤه‌كان بوون سه‌نگاپووره‌یان هه‌ستانده‌وه‌".


گه‌ر نموونه‌یه‌كى نزیكتر، هه‌م مێژوو و هه‌م جوگرافیای نزیك له‌ خۆمان وه‌ربگرین، له‌ ساڵى (2018)دا له‌ میسڕ كاتێك سه‌ركۆماری میسڕ عه‌بدول فه‌تاح سیسی له‌ كاتى سوێندخواردنى خولى دووه‌مى سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ى گوتى: "بنیاتنانى مرۆڤى میسڕی له‌ كاره‌ هه‌ره‌ له‌پێشینه‌كانمان ده‌بێت". ئه‌وه‌ بوو له‌ كۆنگره‌ى شه‌شه‌مى وه‌زاره‌تى لاوانى میسڕی به‌ ناوى (ستراتیژیه‌تى بنیاتنانى مرۆڤى میسڕی) كه‌ وه‌زاره‌تى لاوان به‌ هه‌ماهه‌نگى له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌ته‌كانى په‌روه‌رده‌ و خوێندنى باڵا و رۆشنبیری و راگه‌یاندن و ئه‌وقاف ئەنجامیان دا و هه‌ر وه‌زاره‌تێك پلان و نه‌خشه‌ڕێگاى تایبه‌ت به‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ى خۆى، بۆ بنیاتنانى مرۆڤى میسڕی راگه‌یاند. ئه‌وه‌ى من ده‌مه‌وێ باسى بكه‌م، نه‌خشه‌ڕێگە و پلانى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ى میسڕییه‌ له‌ بنیاتنان. دیاره‌ وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ى میسڕی چه‌ندین گرێبه‌ستى کردووە بۆ بنیاتنانى مرۆڤى میسڕی له‌گه‌ڵ وڵاتى ژاپۆن و چه‌ند قوتابخانه‌یه‌كى ژاپۆنى له‌و وڵاته‌ وه‌كوو ئه‌زموون كراوه‌نه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها سوودی له‌ پرۆگرام و سیسته‌مى خوێندنى وڵاته‌ میرنشینه‌كانى عه‌ره‌بی وه‌رگرتووه‌ و هه‌ماهه‌نگیى به‌رده‌وامیان هه‌یه‌، جودا له‌وه‌ش، له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ى میسڕی گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ بانكى نێوده‌وڵه‌تیدا كراوه‌، بۆ په‌ره‌پێدان و گه‌شه‌پێدان و سیسته‌مى په‌روه‌رده‌ له‌ میسڕ، له‌ راهێنانى مامۆستایان و خولى به‌رده‌وام و ئاماده‌كردنى پرۆگرامى بنیاتنانى مرۆڤى میسڕی و خوێندنى بابه‌ته‌كانى ره‌وشت و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تی و كارامه‌ییه‌كان به‌گشتى، كه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامدا قوتابییه‌كى زیندوو به‌رهه‌م ده‌هێنرێت، هه‌روه‌ها له‌ بوارى نه‌هێشتنى نه‌خوێنده‌واریدا ئه‌و وڵاته‌ به‌رنامه‌ و پلانى وردی بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى نه‌خوێنده‌واریی داناوه‌، چونكه‌ به‌پێى ئاماره‌كانى ساڵى (2017)، رێژه‌ى نه‌خوێنده‌واری له‌ میسڕ (26%)ە له‌ كۆى دانیشتوانى (96) ملیۆن كه‌س، واته‌ رێژه‌كه‌ زۆر زۆره‌ و زیاتر له‌ (25) ملیۆن كه‌س له‌ ووڵاتى میسڕ نه‌خوێنده‌وارن، كه‌ به‌ وڵاتى شارستانییه‌ كۆنه‌كان و فیرعه‌ونه‌كان به‌ناوبانگه‌.


ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ هه‌ر وڵاتێك، له‌ دوور یان نزیك، له‌ هه‌وڵى بنیاتنانى مرۆڤه‌كانیدایە، به‌تایبه‌تى له‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردن و هه‌نگاوى باشیان ناوه‌ و پلان و نه‌خشه‌ڕێگا و پرۆژه‌ى روونیان هه‌یه‌ و به‌ قۆناخ دواى قۆناخ پلانه‌كانیان جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و دیدگای روون و دیاریكراویان هه‌یه‌، هه‌ریه‌كه‌یان ساڵى دیارى كردووه‌ وه‌كوو پلان و دیدگای ئه‌و وڵاته‌ كار ده‌كه‌ن، تا ئامانجه‌كانیان له‌و ساڵه‌ى دیاریان كردووه‌ به‌ده‌ست بهێنن، بۆ نموونه‌، دیدگاى هه‌ندێك له‌ وڵاتان له‌ بوارى په‌روه‌رده‌ و فێركردن و بنیاتنان باس ده‌كه‌ین، كه‌ رایان گه‌یاندووه‌، هه‌روه‌كوو (دیدگای سعودیه‌ 2030، میسڕ 2030، سوڵتاننشینی عوممان 2040، ئیماراتى عه‌ره‌بی 2020، ئوردون 2025، قه‌ته‌ر 2030).


ده‌بوایه‌ ئێمه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌، كه‌ كۆنگره‌ى په‌روه‌رده‌یی ئه‌نجام ده‌ده‌ین و پرۆژه‌مان هه‌یه‌، دیدگامان دیارى كردبوایه‌ و پاڵپشت به‌ نه‌خشه‌ڕێگایه‌كى دیراسه‌تكراوى په‌روه‌رده‌یی ته‌ندروست، له‌لایه‌ن كه‌سانى شاره‌زا و به‌ئه‌زموون و دڵسۆز، هه‌ڵقوڵاو له‌ناو پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌ دابڕێژرابایه‌وه‌ و راى كه‌سانى په‌روه‌رده‌یی وه‌ربگیرابایه‌ و له‌ هه‌موو هه‌رێمى كوردستان بكرابایه‌ بنه‌ما و نه‌خشه‌ڕێگەى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ى حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان، بۆ بنیاتنانى مرۆڤى كوردستانى، كه‌ پێویستییه‌كى په‌روه‌رده‌یی و نیشتمانییه‌ له‌و قۆناخه‌دا، به‌وردی كاری له‌سه‌ر بكرێت و له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌تیى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ و به‌رپرسانى په‌روه‌رده‌یه‌، كه‌ دڵسۆزانه‌ و خۆنه‌ویستانه‌ كار له‌سه‌ر بنیاتنانى مرۆڤى كوردستانى بكه‌ین، چونكه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردندا ده‌توانین مرۆڤێكی باش و سوودبه‌خش بێنینه‌ به‌رهه‌م کە سوودى بۆ خۆی و بۆ خێزانه‌كه‌ى و بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ى و بۆ ئه‌و كاره‌ى ده‌یكات و بۆ نیشتمانه‌كه‌ى، هه‌مووی له‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردن دێته‌ به‌رهه‌م، چونكه‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردن جگه‌ له‌وه‌ى به‌رپرسیاریه‌تییه‌كى كۆمه‌ڵگه‌یی گشتگیره‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌مانه‌تێكى كۆمه‌ڵگه‌یی گشتگیره‌ و خاوه‌نداریه‌تیى بۆ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌ وتاره‌كانى داهاتوودا جه‌خت له‌سه‌ر چۆنیه‌تیى بنیاتنانى مرۆڤى كوردستانى له‌ وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌دا ده‌كه‌مه‌وه‌.

 

* به‌ڕێوه‌به‌رى گشتیى چالاكیى وه‌رزش و هونه‌ر