(خودان) وەک سەرچاوەی ئیلهام بۆ حوكمڕانییەكی باش*


 

عاریفی كوردبوون
شێخ ئه‌حمه‌د شێخ محه‌ممه‌د بارزانی (1896-1969)، كه‌ به‌ (خودان) ناسراوه، برای هه‌ر یه‌كه‌ له‌ (شێخ عه‌بدولسه‌لام بارزانی – عوسمانییه‌كان ساڵی 1914 له‌ مووسڵ له‌سیداره‌یان دا – شێخ موحه‌ممه‌د سدیق، شێخ بابۆ – موحه‌ممه‌د – مه‌لا مسته‌فا بارزانی)یه‌.


شێخ ئه‌حمه‌د، كه‌ دوای شه‌هید شێخ عه‌بدولسه‌لام بارزانی، له‌ ڕیزبه‌ندی دووه‌می براكانی دێت، یه‌كێكه‌ له‌ سه‌ركرده‌ سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ هه‌ر دیاره‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو له‌ كوردستان. شێخ به‌هۆی لێهاتوویی خۆی، توانی له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ژماره‌یه‌كی زۆری هۆز و خێڵ له‌ چوارچێوه‌ی فیدراسیۆنێكدا له‌ژێر سه‌ركردایه‌تیی خۆیدا كۆ بكاته‌وه‌ و یه‌كیان بخات.‌ له‌نێوان ساڵانی (1920 – 1930) له‌گه‌ڵ برای لەخۆی بچووکتر (مه‌لا مسته‌فا بارزانی)، له‌پێناو ئازادی و ڕزگاری، ڕووبه‌ڕووی حكوومه‌تی عێراقی بوونه‌وه‌.


له‌ناو مێژووی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی كوردستاندا، ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین نه‌بووه‌، به‌ڵام نموونه‌ی وه‌ك شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی ده‌گمه‌ن و دانسقه‌ن. ئه‌و پاش کۆچی دوایی باوكی (كه‌ له‌پای ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سته‌م و زۆرداریی عوسمانییه‌كان و له‌پێناو داكۆكیكردن له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵك و كوردستان، زیندانی كرا و تا ئه‌و ڕۆژه‌ی كۆچی دواییشی كرد، به‌ندی عوسمانییه‌كان بوو له‌ زیندانی به‌دلیس)، هاوكات پاش له‌سێداره‌دانی شێخ عه‌بدولسه‌لامی برا گه‌وره‌ی (ئه‌ویش گیانی له‌پێناو ئازادی و شكۆی نه‌ته‌وه‌یی و سه‌روه‌ریی نیشتمانیی به‌خشی و چووه‌ به‌ر په‌تی قه‌ناره‌ی عوسمانییه‌كان)، ئه‌ستۆی كه‌وته‌ ژێر باری به‌رپرسیارێتییه‌كی قورسی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی، ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵام جوامێرانه‌ شانی دایه‌ به‌ر ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌و ئه‌رك و به‌رپرسیارێتییه‌ مێژووییه‌ و له‌م ڕووه‌وه‌ ویژدانی خۆی له‌به‌رده‌م مێژوو و نه‌ته‌وه‌كه‌ی ئاسووده‌ كرد.


شێخ ئه‌حمه‌د، له‌  ساڵی 1931 یه‌كه‌م گه‌وره‌ترین شۆڕشی به‌رپا كرد و به‌هۆیه‌وه‌ جگه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هێرش و په‌لاماره‌كانی سوپای عێراق، توانی زۆر هۆز و خێڵه‌ پاشكۆ و به‌كرێگیراوه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكاتی حكوومه‌تی عێراقیش لاواز بكا و تێكیان بشكێنێت. ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌ یه‌ك كاتدا ئینگلیز و هه‌ردوو حكوومه‌تی عێراق و توركیا، له‌ جووڵانه‌وه‌ و شۆڕشه‌كه‌ی هه‌راسان و په‌ست ببوون، به‌تایبه‌تی، كه‌ له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆیدا داڵده‌ی چه‌ندین كه‌سایه‌تی و تێكۆشه‌ری كوردی دابوو، كه‌ له‌ لایه‌ن هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی توركیا و عێراق داواكراو بوون. هاوكات به‌ حوكمی ناوه‌ڕۆكه‌ نه‌ته‌وه‌یی، نیشتمانی و ئازادیخوازییه‌كه‌ی، شێخ و ته‌ڤگه‌ره‌كه‌ی، هاوسۆزی و په‌یوه‌ندیێكی تۆكمه‌ی له‌گه‌ڵ شۆڕش و بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی باشوور (هه‌ڵگیرساندنی شۆڕش له‌ دژی ئینگلیز له‌ ساڵی 1919و دواتریش ناردنی هێزێك به‌ فه‌رمانده‌یی مه‌لا مسته‌فا بارزانیی برا بچووكی، بۆ پاڵپشتیی شێخ مه‌حمودی نه‌مر، هه‌روه‌ها هاندانی شێخ و سه‌رۆك هۆزه‌كانی ده‌ڤه‌ری بادینان بۆ پشتیوانیكردنی شۆڕشی شێخ مه‌حمود) و باكووری كوردستان (خۆیبوون و شۆڕشی ئارارات) هه‌بوو. تا ئه‌وه‌ی كه‌ عیسمه‌ت ئینینۆی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاتی توركیا، گله‌یی و سكاڵای لای نووری سه‌عیدی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق كردووه‌، به‌وه‌ی شێخ ئه‌حمه‌د پشتیوانی و پاڵپشتیێكی ڕاسته‌وخۆی (یاخیبوونی ئارات – به‌ قسه‌ی ئینینۆ) ده‌دات. تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی، به‌هۆی چڕبوونه‌وه‌ی فشاره‌كانی سوپای عێراق و به‌ پاڵپشتیی ئینگلیز و به‌ چاوساغیی كوردی خۆفرۆش، ناچار ڕووی كرده‌ توركیا و له‌ به‌هاری 1933 ده‌ستگیر كرا و ڕاده‌ستی حكوومه‌تی عێراق كرایه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌ی له‌ مووسڵ زیندانی كران و دواتر بۆ باشووری عێراق (ناسڕیه‌) دوور خرانه‌وه‌. دواترینی هه‌ڵوێسته‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌كانیشی، پشتیوانیكردنی كۆماری دیموكراتی كوردستان له‌ مهاباد و پێشه‌وای نه‌مر بوو.

 

شێخی مرۆڤپارێزی و ژیاندۆستی
ئه‌وه‌ی كه‌ شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی سیاسی، كه‌سایه‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێبه‌رێكی ئایینی، له‌ ته‌واوی سه‌ركرده‌ و كه‌سایه‌تییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینییه‌كانی كوردستان جیا ده‌كاته‌وه‌، فه‌لسه‌فه‌ی بیركردنه‌وه‌ و هه‌ڵوێسته‌كانیه‌تی، كه‌ بریتین له‌ كۆمه‌ڵێك به‌ها و پره‌نسیپ و له‌میانی كار و ڕه‌فتار و له‌ مامه‌ڵه‌كردنی له‌ ته‌ك خه‌ڵكدا پیاده‌ی كردوون. دیارترینی ئه‌و پره‌نسیپ و به‌هایانه‌ش بریتی بوون له‌ (خۆشه‌ویستی، نیشتمانپه‌روه‌ری، لێبوورده‌یی، ڕێزگرتنی به‌رامبه‌ر، دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی، یه‌كسانی، دابه‌شكردنی سه‌روه‌ت سامان، به‌رگریكردن له‌ ماف و ئازادیی ژن، ده‌ستگه‌یشتن به‌ مه‌عریفه‌ت و حیكمه‌ت، چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و پاراستنی ژینگه‌).


دژایه‌تیكردنی گه‌نده‌ڵی و گزی و فزی.. ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سته‌مكاریی ناوخۆ و ده‌ره‌كی.. ئه‌نجامدانی چاكسازیی له‌ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی.. كاڵكردنه‌وه‌ی سڕینه‌وه‌ی سیما و واقیعی چینایه‌تی له‌ سای حوكمڕانییه‌كه‌ی و دابه‌شكردنی زه‌ویوزار به‌سه‌ر جووتیاره‌كان و سنووردانان بۆ ئاغا و كوێخا و به‌گ و ده‌ره‌به‌گه‌كان، كه‌ له‌سه‌ر ڕه‌نجی شان و ئاره‌قه‌ی نێوچه‌وانی جووتیار و هه‌ژاران ده‌ژیان.. جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ هاوسه‌رگیری وه‌ك مافێكی بنه‌ڕه‌تیی مه‌ده‌نی، پرۆسه‌یه‌كی ئازادیی نێوان ژن و پیاوه‌ و نابێ كچ له‌ژێر فشار و به‌زۆر به‌ شوو بدرێت، تا ده‌گاته‌ دژایه‌تیكردنی دیارده‌ قێزه‌ونه‌كانی (شیربایی، بنپشك و ژن به‌ ژن و به‌ده‌ل خوێن و....).. داڕشتنی چه‌ندین یاسا و ڕێسا و ڕێنمایی بۆ پاراستنی ژینگه‌ و ڕزگاركردنی له‌ شێواندن و پیسبوون و تێكدان و ده‌ستدرێژی كردنه‌سه‌ر، له‌وانه‌ (قه‌ده‌غه‌كردنی بڕینی داری ته‌ڕ و به‌ردار، پاراستنی پاوان و له‌وه‌ڕگە و دارستانه‌كان له‌ سووتان، نه‌كوشتنی ئاژه‌ڵ و مه‌ل و باڵداره‌ كێوییه‌كان، به‌ خودی گیانه‌وه‌رێكی مه‌ترسیداری وه‌ك ماریش، قه‌ده‌غه‌كردنی ڕاو به‌ چه‌ك و دینامێت، قه‌ده‌غه‌كردنی ڕاو له‌ كاتی جوتبوون و زاوزێدا). 

 

میراتی مه‌عنه‌وی وه‌ك گه‌نجینه‌
به‌ چاوخشاندن به‌م سه‌ربرده‌ خێرایه‌ی سه‌ره‌وه‌، وه‌كوو هاووڵاتییەكی ئاسایی ئه‌م نیشتمانه‌، ده‌توانێ ئه‌و مافه‌ به‌ خۆی بدات، ڕووی داوای خۆی بكاته‌ بەڕێز مەسرور بارزانی‌ (وه‌ك سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو بۆ پێكهێنانی كابینه‌ی نوێ) و بڵێت: بۆ سەرکەوتنتان لە کارەکەتاندا، بۆ هێنانەدیی حوکمڕانییەکی باش، کە مرۆڤ تێیدا چەق و ئامانج بێت.. هاووڵاتیبوون، بنه‌ما و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی، ستراتیژ و چاكسازیكردن له‌ كایه‌ی سیاسی و دامه‌زراوه‌ی دادوه‌ری و ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا ئامانجی له‌پێشینه‌ بێت، پێویستیتان بە هیچ ڕاوێژکارێکی مفتەخۆر و ڕەزمەی پڕۆژە و پێشنیازی ڕیاکارانەی ئەمی بەرژەوەندیخواز و ئەوی هەلپەرست نییە و نابێت، به‌ڵكوو تەنیا ئەوەندە بەسە، بۆ میراتی دەوڵەمەندی مرۆیی، نیشتمانی و کۆمەڵایەتیی ڕەوانشاد (شێخ ئەحمەد بارزانی) بگەڕێنەوە و لەبەر ڕۆشنایی گۆڕانکارییە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی هەنووکەی کۆمەڵگەی کوردستاندا، وەبەرهێنان لەو میرات و کولتوور و بەها و پرەنسیپەکانیدا بکەن و خزمەتی کوردستان و کوردستانییەکانی پێ بکەن.



* (خودان) لە مانا زمانەوانی و دەربڕینە کوردییە ساده‌ و ڕاستەقینەکەی خۆیدا، واتا خاوەن، بەرپرسیار، ڕێبەر، نەک وەک ئەوەی نەیار و دوژمنانی کورد، یان کوردی بەکرێگیراو، لەپێناو کوێرکردنی هۆشیاریی خەڵک و چەواشەکردنیان لێکمدانەوەی تری بۆ دەکەن.
(خودان)ی کرمانجیی سەروو، ڕێک بەرامبەر (خاوەن)ی کرمانجیی ناوەڕاست و خوارووە. ئەوه‌ بۆیه‌ شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی خاوەندارێتیی لە خەمی هەمووان کردووە و تا کۆچی دواییشی کرد، خزمەتکاری حەق و حەقیقەت، حیکمەت و ماریفەت، دادپەروەری و ژینگە بوو.