خیانه‌ت له‌ حكوومه‌تى حه‌سنه‌ویدا

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژووەوه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر - 16

حكوومه‌تى (به‌رزیكانى یان حه‌سنه‌وى)، یه‌كێكى دی بوو له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییانه‌ی، له‌ ناوچه‌ی شاره‌زوور سه‌ری هه‌ڵدا. ئه‌و ناوچه‌یه‌ی له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا به‌ (هه‌رێمى چیا) ناسرابوو. ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و حكوومه‌ته‌ كوردییه‌ش كه‌وتبووه‌ نێوان ساڵانى (330-411ك/943-1020ز)، كه‌ توانیی ده‌ستى بگاته‌ شاره‌كانى (دینه‌وه‌ر، هه‌مه‌دان، شاره‌زوور، شاپوورخواست، بروجرد، نه‌هاوه‌ند، ئه‌سه‌دئاوا)، تا به‌ قه‌ڵا و شار و شارۆچكه‌ و گونده‌كانیان ده‌گات.


سه‌باره‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیى حكوومه‌تى حه‌سنه‌ویش. به‌ به‌راورد به‌ ناوچه‌كانى ئیمڕۆ، خۆى له‌ پارێزگاكانى (كرماشان ‌و كوردستان) له‌ به‌شی خۆرهه‌ڵاتی كوردستانى له‌ وڵاتی (ئێران)‌ و پارێزگاكانى (سلێمانى‌ و كه‌ركووك) له‌ به‌شی باشووری كوردستان له‌ وڵاتی (عێراق)دا ده‌بینێته‌وه‌. دامه‌زراندنیشی بۆ هه‌وڵه‌كانى سه‌رۆك هۆزی به‌رزیكانی به‌ناوی (حوسێنى به‌رزیكانى) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك له‌ ساڵى (330ك/942ز) له‌ ناوچه‌ی شاره‌زوور ده‌سه‌ڵاتێكى خۆجێیه‌تیى دامه‌زراند. دواى ئه‌وه‌شى (حوسێنى به‌رزیكانى) له‌ ساڵی (350ك/961ز) كۆچى دوایى كرد، كوڕه‌كه‌ى (حه‌سنه‌وى) شوێنى گرته‌وه‌. به‌پێی تۆمارى به‌شێك له‌ مێژوونووسانیش، ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ری حكوومه‌تی حه‌سنه‌وی داده‌نرێت، چونكه‌ له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا، سنووری حكوومه‌ته‌كه‌ گه‌یشته‌ شاره‌كانى (دینه‌وه‌ر، هه‌مه‌دان، نه‌هاوه‌ند). ئه‌مه‌و دواى (نۆزده‌) ساڵ مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات له‌ شارى (دینه‌وه‌ر)ى پایته‌خت و له‌ ساڵی (369ك/979ز) كۆچى دوایى كرد. به‌ كۆچی دوایی (حه‌سنه‌وى)، ململانێ كه‌وته‌ نێوان كوڕه‌كانی به‌ ناوه‌كانى (به‌در، عاصم، عه‌بدولمه‌لیك). ئه‌مه‌ش زه‌مینه‌ی خیانه‌تی له‌نێو خودی بنه‌ماڵه‌ی حه‌سنه‌وی و حكوومه‌ته‌دا هێنایه‌ گۆڕێ. ئه‌و ڕووداوه‌ش كاتێك ڕووی دا كه‌ (عه‌زد ئه‌لده‌وله‌ی بوه‌یهی) توانیی ده‌ستی بگاته‌ نێو كاروبارى ناوخۆیی حكوومه‌ته‌كه‌ و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی بیقۆزێته‌وه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، پشتیوانیی (به‌در)ى له‌ دژی براكانی كرد و به‌ فه‌رمانڕه‌واى حكوومه‌تى حه‌سنه‌وی ناسى. ته‌نانه‌ت هاوكاریی (به‌در)یشی له‌ دوورخسته‌وه‌ى براكانی كرد. ڕاسته‌ ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ ده‌ره‌كییه‌ به‌ قازانجى حكوومه‌ته‌كه‌ شكایه‌وه‌، به‌وه‌ی له‌لایه‌ك (به‌در) له‌ هه‌ردوو براكه‌ی لێهاتووتر و شیاوتر بوو بۆ ئه‌و پۆسته‌، له‌لایه‌كی تر، پشتیوانیی بوه‌یهییه‌ شیعه‌كانی بۆ خۆی مسۆگه‌ر كرد، به‌ڵام به‌و كاره‌ی ده‌رفه‌تی دایه‌ بویهییه‌كان، ده‌ست وه‌ربده‌نه‌ نێو كاروباری ناوخۆی حكوومه‌ته‌كه‌ى و له‌ براكانیشی بدات. ته‌نانه‌ت (به‌در) بۆ پشتیوانیی له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی و دوورخستنه‌وه‌ی هه‌ر پلانێك له‌لایه‌ن براكانییه‌وه‌، (ماه‌ شه‌ره‌ف خانى كچی ئه‌بولفه‌تحى عه‌نناز)ى سه‌رۆكی تیره‌ی (شازنجانى) سه‌ر به‌ هۆزى به‌رزینى هێنا، تا به‌و هاوسه‌رگیرییه‌ پشتیوانیی ئه‌و تیره‌یه‌ بۆ خۆی مسۆگه‌ر بكات، كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا سه‌رۆكی حكوومه‌تی عه‌ننازی و یه‌كێك له‌ لایه‌نگره‌ به‌هێزه‌كانی بوه‌یهییه‌كان بوو. ئه‌وه ڕووداوه‌ش (هیلال)ى كوڕى نیگه‌ران كرد و چووه‌ پاڵ مامه‌كانی، بۆ لێدانی باوكی.


لێره‌وه‌ بوه‌یهییه‌كان توانییان زۆر به‌ئاسانی ده‌ست وه‌ربده‌نه‌ نێو كاروباری حكوومه‌تی حه‌سنه‌وی و برا و برا و باوك و كوڕ بكه‌ن یه‌ گژ یه‌كتردا. خاڵی گرنگیش له‌وه‌ ڕوووداوانه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ بنه‌ماڵه‌ی به‌رزیكانی هه‌موویان سوننه‌ و بوه‌یهییه‌كانیش شیعه‌ بوون، به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌ت بنه‌ماڵه‌ی حه‌سنه‌وی كرد به‌ گژ یه‌كدا.


له‌ په‌راوێزی ئه‌و ڕووداوانه‌دا، (هیلال) به‌ هاوكاریی مامه‌كانی، په‌لامارى ناوچه‌ى شاره‌زووری دا، كه‌ له‌لایه‌ن (ئیبن مازی) نوێنه‌ری باوكییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چوو. له‌و په‌لاماردانه‌شدا سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى (ئیبن مازی)ی كوشت، ده‌ستی به‌سه‌ر سامانه‌كه‌یدا گرت و ناوچه‌كه‌ى خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى خۆیه‌وه‌. دواتر به‌ هاوكاریى هۆزه‌كانى ناوچه‌كه‌، په‌لامارى شارى (دینه‌وه‌ر)یدا‌ و له‌نزیك شاره‌كه‌ و دواى شه‌ڕێكى قورس، (به‌در)ى باوكى به‌دیل گرت، به‌ڵام له‌بری ئه‌وه‌ی باوكی بكوژێت، ئازادی كرد و لێی خۆش بوو. كه‌چی (به‌در)ى باوكی كه‌وته‌ پیلانگێڕان له‌ دژی كوڕه‌كه‌ی. ئه‌وه‌ش كاتێك داواى له‌ (ئه‌بولفه‌تح موحه‌ممه‌دى كوڕى عه‌نناز)ی خه‌زووری ‌و (ئه‌بو عیساى شادى) و (فه‌خر ئه‌لمولكى بوه‌یهى) كرد، تا له‌ لێدانی كوڕه‌كه‌یدا هاوكاریى بكه‌ن. سه‌رئه‌نجام (به‌در) و هاوكارانی له‌ (سێ) لاوه‌ هێرشیان كرده‌ سه‌ر (هیلال) ‌و دوای چه‌ندین شه‌ڕى سه‌خت له‌لایه‌ن (فه‌خر ئه‌لمولكى بوه‌یهی) به‌دیل گیرا‌ و كوژرا. ئه‌و كاره‌ی (به‌در)یش به‌ خیانه‌تێكی تری ناوخۆیی حكوومه‌ته‌کە پێناسه‌ كرا، كاتێك به‌هۆی هێزه‌ ده‌ره‌كییه‌كان كه‌وته‌ دژایه‌تیكردنی كوڕه‌كه‌ى، به‌ڵام ئاینده‌ی (به‌در) كوژران بوو، كاتێك له‌پای ئه‌و كارانه‌ی ئه‌نجامی دا و ده‌ستی ده‌ره‌كیی هێنایه‌ سه‌ر حكوومه‌ته‌كه‌ی به‌ ده‌ستی سه‌ربازێكى سوپاكه‌ى خۆی كه‌ كوردێكى (جورقان) بوو، له‌ ساڵی (405ك/1014ز) كوژرا. به‌دوایدا (تاهیرى كوڕى هیلال) شوێنی گرته‌وه‌. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی له‌ زیندانی (هه‌مه‌دان) ئازاد كرا و به‌ مه‌به‌ستی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی بكوژه‌كه‌ی باوكی، له‌ ساڵی (406ك/1015ز) په‌لامارى شارى (دینه‌وه‌رى)دا و گرتی و خۆى وه‌ك فه‌رمانڕه‌واى حه‌سـنه‌وى ناساند، به‌ڵام دواجار (ئه‌بولفه‌تحی عه‌ننازی)، میری حكوومه‌تی (عه‌ننازی)، له‌ شاڵاوێكی بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی (تاهیر)ى كوشت و كۆتایی به‌ ژیانی هێنا. ته‌نانه‌ت كوڕه‌كه‌یشی (به‌در) هه‌ر به‌ ده‌ستی هه‌مان بنه‌ماڵه‌ی كوردی له‌ حكوومه‌تی عه‌ننازی كۆتایی به‌ ژیانی هات. لێره‌وه‌ و حكوومه‌تی حه‌سنه‌وی دوای (دوو) ده‌سه‌ڵاتدار، كه‌ (حوسێنى به‌رزیكانی و حه‌سنه‌وی كوڕى) بوون، به‌هۆی هه‌ڵه‌ی سیاسه‌تی (به‌در) ئه‌و خیانه‌ته‌ی له‌ براكانی كرد، به‌هۆی په‌لكێشكردنی میره‌كانی بوه‌یهی و خه‌لیفه‌كانی عه‌باسی، زه‌مینه‌ی خیانه‌تی ناوخۆ و ناكۆكیی نێو ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی فه‌رمانڕه‌وای هێنایه‌ ئارا، كه‌ دواتر به‌ لاوازكردن و ئینجا ڕووخاندنی حكوومه‌تی حه‌سنه‌وی دوایی هات.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
به‌ زمانى عه‌ره‌بی:
1. أبن الاثیر: الكامل فی التاریخ.
2. شرفخان بدلیسی: شرفنامه‌.
به‌ زمانى كوردی:
3. محمد امین زه‌كی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.
4. پرۆفیسۆری یارده‌ده‌ر دكتۆر كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: كوردستان و كورد له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا.